خان‌باباخان صاحب جمع و سید محمد توفیق همدانی: دولت قاجار تنها با کومک «تورانیان» و «تورک‌ها» می‌تواند نجات یابد

خان ‌بابا خان صاحب جمع و سید محمد توفیق همدانی:

دولت قاجار تنها با کومک «تورانیان» و «تورک‌ها» می‌تواند نجات یابد

مئهران باهارلی

خلاصه

در این نوشته گزارشی از ستاد ارتش بریتانیا در سال‌های جنگ جهانی اول را عرضه کرده‌ام که در آن گفته می‌شود روشن‌فکر و سیاست‌مدار تورک «سید محمد توفیق همدانی» و دو مقام تورک قاجاری «خان‌بابا خان صاحب‌جمع» و «میرزه محمود خان احتشام‌السلطنه» بر این عقیده هستند که دولت قاجار تنها با کومک تورانی‌ها و تورک‌ها و احزاب اتحاد اسلام‌چی می‌تواند از سقوط نجات یابد. فتح‌الله خان خان‌‌بابا خان صاحب‌جمع، ملقب به انتصارالسلطنه (١٩٤٧-١٨٧١) ملازم و پیش‌کار محمدعلی شاه بود. او پس از خلع و تبعید شدن محمدعلی شاه به اوروپا توسط مشروطه‌طلبان افراطی پان‌ایرانیست ضد تورک و ضد قاجار، تا فوت شاه مخلوع همراه او بود. بنابر گزارش صاحب‌جمع مسئولیت انجام اقداماتی برای ازدواج احمد شاه قاجار با صبیحه سولطان یکی از دختران سلطان عوثمان‌لی را برعهده داشت. سید محمد توفیق بیگ همدانی، متفکر، محرر، ژورنالیست و سیاست‌مدار تورک، اصلاً از منطقه‌ی همدان در تورک‌ایلی بود. او از اندیشه‌پردازان، تئوریسین‌ها، استراتژیست‌ها و رهبران حرکت اتحاد اسلام عوثمان‌لی، الهام‌بخش سیاست‌های خاورمیانه‌ای و هندوستانی کومیته‌ی اتحاد و ترقی، و از رهبران فکری و معنوی قیام مسلمانان افغانستان و هندوستان و ایران بر علیه دولت‌های روسیه و بریتانیا در ربع اول قرن بیستم بود. سید محمد توفیق همدانی دارای صدها مقاله‌ی مهم به زبان تورکی در باره‌ی تجدد و احیای اسلامی، حرکت اتحاد اسلام، مسائل جهان اسلام، مسلمانان افغانستان و هندوستان و ایران، و .... است. حاجی میرزه محمود خان دووال‌لی (دولو) علامیر قاجار، معروف به احتشام‌السلطنه یک مشروطه‌طلب میانه‌رو بود. او نظر مثبتی به فعالیت انجمن‌های انقلابی و تندروی مشروطه‌طلب و انجمن‌های ایالتی و ولایتی مخصوصا دو انجمن آزربایجان تهران و تبریز که ضد قاجار و ضد تورک بودند نه‌داشت. احتشام‌السلطنه که سفیر دولت قاجار در استانبول بود، علی رغم روابط نزدیک با دربار عوثمان‌لی، کومیته‌ی اتحاد و ترقی، اوردوی اسلام و تمایلات آلمانوفیلی‌اش، فاقد شعور ملی تورک بود. او به سبب حمایت از سلطنت رضا خان کودتاگر و عامل امپریالیسم بریتانیا و رای دادن به پایان سلسله‌ی قاجاری، در تاریخ ملی تورک و تورک‌ایلی، یک شخصیت غیر ملی شمرده می‌شود. او هم‌چنین در دوره‌ی مشروطیت عضو و رئیس انجمن معارف تهران بود، و پس از به سلطنت رسیدن رضا شاه ریاست کومیسیون معارف را بر عهده داشت. وظیفه‌ی اصلی این دو نهاد، اجرای سیاست «توحید لسان» یعنی ترویج زبان و فرهنگ فارسی و بسط مدارس فارسی‌زبان در میان تورکان و در مناطق تورک‌نشین و فارس‌سازی تورک‌ها بود.

Özet

Bu makâlede, I. Dünya Savaşı dönemine âit, Britanya Ordusu Karargâhı'ndan gelen bir raporu sunuyorum. Söz konusu raporda; Türk aydın ve siyasetçi "Seyyid Muhammed Tevfik Hemedânî"nin - iki Kacar Türk yetkilisi "Han‌Baba Han Sâhib Cem’" ve "Mirza Mahmud Han İhtişam üs-Saltana" ile birlikte - Kacar Devleti'nin çöküşten ancak Turânîlerin, Türklerin ve İttihâd-ı İslâmcı partilerin yardımıyla kurtarılabileceğine inandığı belirtilmektedir. İntisar al-Saltana (1871-1947) adıyla da bilinen Fethullah HanHan Baba Han Sâhib Cem’, MuhammedAli Şah’ın maiyetinde ve yâveri olarak görev yapmıştır. MuhammedAli Şah; aşırı Türk ve Kacar karşıtı Pan-İranist meşrutiyetçiler tarafından tahttan indirilip Avrupa’ya sürgüne gönderildiğinde, Sâhib Cem’, tahttan indirilen Şah’ın vefatına dek onun yanından ayrılmamıştır. Raporda, Sâhib Cem’in; Ahmed Şah Kacar ile Osmanlı Sultanı’nın kızlarından biri olan Sabiha Sultan arasındaki evliliğin düzenlenmesinden sorumlu olduğu belirtilmektedir. Türkili'nin Hemedan bölgesinden olan Türk yazar, gazeteci ve siyasetçi Seyyid Muhammed Tevfik Hemedânî; Osmanlı İttihâd-ı İslâm Hareketi'nin düşünürleri, teorisyenleri, stratejistleri ve liderleri arasında yer almış, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Orta Doğu ve Hindistan politikalarının şekillendirilmesinde etkili olmuştur. Ayrıca, 20. yüzyılın başlarında Afganistan, Hindistan ve İran'da Rus ve İngiliz devletlerine karşı gerçekleştirilen Müslüman ayaklanmalarında, bir aydın ve mânevî lider olarak önemli bir rol üstlenmiştir. Seyyid Muhammed Tevfik Hamedânî; İslâmî modernleşme ve dirçeliş, İttihâd-ı İslâm Hareketi, İslam dünyasının karşı karşıya olduğu meseleler ile Afganistan, Hindistan ve İran'daki Müslüman topluluklar üzerine Türkçe yüzlerce önemli makâle kaleme almıştır. İhtişam üs-Saltana adıyla da bilinen Hacı Mirza Mahmud Han Duvallı Alamir Kacar, ılımlı bir meşrutiyetçiydi. Kendisi; devrimci ve radikal meşrutiyetçi grupların faaliyetlerine, özellikle de fanatikçe Kacar ve Türk karşıtı olan, Tahran ve Tebriz'deki iki Azerbaycan cemiyeti olmak üzere - eyaletlerdeki meşruteçi derneklerine karşı olumsuz bir bakış açısına sâhipti. Kacar Devleti'nin İstanbul Büyükelçisi İhtişam üs-Saltana; Osmanlı sarayı, İttihat ve Terakki Cemiyeti ve Osmanlı İslam Ordusu ile olan güçlü bağlantılarına ve Alman yanlısı eğilimlerine rağmen, Türk ulusal bilincine sâhip değildi. Bir darbeci ve İngiliz emperyalizminin ajanı olan Rıza Han'ın tahta çıkışını desteklemesi ve Kacar hânedanının devrilmesi yönünde oy kullanması nedeniyle de, Türk ve Türkili târîhinde olumsuz bir şahsiyet olarak değerlendirilmektedir. O, Meşrutiyet döneminde aynı zamanda Tahran Eğitim Derneği'nin üyesi ve başkanıydı. Rıza Şah tahta çıktıktan sonra ise Eğitim Komisyonu'nun başına geçti. Bu iki kurumun temel görevi; Fars dilini ve kültürünü yüceltmeyi, Türkler arasında ve Türk nüfusun yoğun olduğu bölgelerde Farsça eğitim veren okulları yaygınlaştırmayı ve Türkleri Farslaştırmayı amaçlayan "dil birleştirilmesi" politikasını (Tevhîd-i Lisan) uygulamaktı.

Abstract

In this article, I present a report from the British Army Headquarters during World War I. The report states that Turkish intellectual and politician, "Seyyid Mohammad Toufiq Hamedani", along with two Qajar Turkish officials "Khan Baba Khan Sahib Jam" and "Mirza Mahmud Khan Ehtesham al-Saltana", believed that the Qajar state could only be saved from collapse with the help of the Turanians, Turks and pan Islamist parties. Fathullah Khan Khan Baba Khan Sahib Jam, also known as Entesar al-Saltana (1871-1947), served as a retainer and aide to Mohammad Ali Shah. When Mohammad Ali Shah was overthrown and sent into exile in Europe by the extremist anti-Turkish and anti-Qajar Pan-Iranist constitutionalists, Sahib Jam stayed by the deposed Shah’s side until his passing. The report says that Sahib Jam was responsible for arranging the marriage between Ahmad Shah Qajar and Sabiha Sultan, one of the daughters of the Ottoman Sultan. Seyyid Mohammad Toufiq Hamedani, a Turkish editor, journalist, and politician, originally from the Hamedan region of Türkili, was among the thinkers, theorists, strategists, and leaders of the Ottoman Islam Unity Movement. He was influential in shaping the Middle East and Indian policies of the Committee of Unity and Progress. Additionally, he played a significant role as an intellectual and spiritual leader in the Muslim uprisings in Afghanistan, India, and Iran against the Russian and British states in the early of 20th century. Seyyid Mohammad Toufiq Hamedani has written hundreds of significant articles in Turkish on Islamic modernization and revival, the Islamic Unity Movement, issues facing the Islamic world, and the Muslims communities of Afghanistan, India, and Iran. Haji Mirza Mahmud Khan Duvallu Alamir Qajar, also known as Ehtesham al-Saltana, was a moderate constitutionalist. He held a negative view of the activities of revolutionary and radical constitutionalist groups, and provincial associations, particularly the two Azerbaijan associations in Tehran and Tabriz, which were openly anti-Qajar and anti-Turkish. Ehtesham al-Saltana, the Qajar state's ambassador in Istanbul, did not possess Turkish national consciousness despite his strong connections to the Ottoman court, the Committee of Unity and Progress, the Ottoman Army of Islam, and his pro-German leanings. He is viewed unfavorably in Turkish and Türkili history because of his backing of Reza Khan's accession to the throne, a coup plotter and British imperialism’s agent, and his vote for the downfall of the Qajar dynasty. He was also a member and chairman of the Tehran Education Association during the constitutional era. After Reza Shah ascended to the throne, he headed the Education Commission. The main task of these two institutions was to implement the policy of "unification of the language," which aimed to promote Persian language and culture, expand Persian-language schools among Turks and in Turkish-populated areas, and Persianize the Turks.

مقدمه

در این نوشته گزارشی از ستاد ارتش بریتانیا در سال‌های جنگ جهانی اول را عرضه کرده‌ام که در آن گفته می‌شود یک روشن‌فکر و سیاست‌مدار تورک به نام «سید محمد توفیق همدانی» (از تئوریسین‌ها و رهبران حرکت اتحاد اسلام عوثمان‌لی) و دو مقام قاجاری به نام‌های «خان بابا خان صاحب جمع» (ملازم و پیش‌کار محمدعلی شاه) و «میرزه محمود خان احتشام السلطنه» (سفیر دولت قاجار در استانبول)، بر این عقیده هستند که دولت قاجار تنها با کومک تورانی‌ها و تورک‌ها و احزاب اتحاد اسلام‌چی می‌تواند از سقوط نجات یابد. گزارش می‌گوید که در این راستا صاحب جمع مسئولیت اقداماتی برای ازدواج احمد شاه قاجار با صبیحه سولطان یکی از دختران سلطان عوثمان‌لی را برعهده داشت (تلاش برای تزویج احمد شاه قاجار با شاه‌زاده‌ی عوثمان‌لی موضوع یک مقاله‌ی دیگر من است[1])

سه فرد ذکر شده در این گزارش:

١-فتح‌الله خان مشهور به خان‌ بابا خان صاحب‌جمع[2]، ملقب به انتصارالسلطنه (١٩٤٧-١٨٧١). شخصیت ملی تورک. وی دارای مقام صاحب‌جمع در دست‌گاه ولی‌عهد در تبریز بود[3]. پس از خلع و تبعید شدن محمدعلی شاه توسط مشروطه‌طلبان افراطی پان‌ایرانیست ضد تورک و ضد قاجار، «ملازم»[4] شاه مخلوع در حیات تبعید او به اوروپا بود و تا سال فوت وی در آن‌جا ماند. خان ‌بابا خان صاحب‌جمع بعد از آن به ایران آمد و مدتی اداره‌ی امور املاک احمد شاه و ملکه جهان مادرش را بر عهده داشت. خان ‌بابا خان صاحب‌جمع مردی محترم، مبادی آداب، مهربان و نیک‌نفس، بر مذهب علوی و از مریدان شمس العرفا[5] بود. او دارای پنج فرزند بود که یکی از آن‌ها علی (محمدعلی) خان، بعدها مانند پدر به مقام صاحب جمعی رسید و لقب انتصارالسلطنه را دریافت کرد. در گزارش ستاد ارتش بریتانیا در باره‌ی خان ‌بابا خان صاحب‌جمع اطلاعات زیر داده می‌شود:

ترجمه‌ی گزارش:                                                                                                                                                                          

صاحب جمع: گفته می‌شود این مرد حلقه‌ی رابط بین شاه سابق [محمدعلی شاه قاجار] و حزب اتحاد اسلام در تورکیه است. در میان هم‌راهان و نزدیکان شاه سابق، وی کسی است که اعتقاد دارد سلسله‌ی قاجاری، هر چند شیعی، نه‌می‌تواند سرپا نگه‌ داشته شود، مگر با استفاده از کومک‌های تورانی‌ها، تورک‌ها و احزاب اتحاد اسلام.

در این مساله، سید محمد توفیق و احتشام السلطنه وی را تائید و حمایت می‌کنند. بنابر این، وی [صاحب جمع] به طور غیر مستقیم مسئول حرکتی بوده است که برای ازدواج [پسر] شاه سابق با دختر سلطان عوثمان‌لی تلاش می‌کند، اما بنا به گزارشات با عدم رغبت داماد فرید پاشا مواجه شده است.

SAAB JAM- This man is said to be a connecting link between the ex-Shah and the pan-Islamic party in Turkey. Among the entourage of the ex-Shah he holds the view that the Kadjar Dynasty (although Shites) cannot be upheld but by using the assistance of the Turanians, Turks and the Pan-Islamic parties. He is upheld in this by Said Muhammad Tewfik and Ihtisham-us-Sultaneh. He has thus been indirectly responsible for the movement of trying to marry the ex-Shah to the Sultan’s daughter which move is reported to be viewed with disfavor by Damad Ferid Pasha. [6]

٢-سید محمد توفیق بیگ همدانی، متفکر، محرر، ژورنالیست و سیاست‌مدار تورک، اصلاً از بخش «عراقستان» تورک‌ایلی («علی شوکور بیگ» سابق، مطابق با استان‌های امروزی همدان و مرکزی و نواحی مجاور) است. این شخصیت تورک که موضوع چندین مقاله‌ی علی‌حده‌ی این‌جانب است، متولد عوثمان‌لی (احتمالاً عراق عوثمان‌لی)، تبعه‌ی عوثمان‌لی، بزرگ شده در استانبول، از اعضای انجمن سعادت ایرانیان، مدتی معلم و مدیر دبستان ایرانیان، چندی مدیر مسئول روزنامه‌ی شمس استانبول، سپس مجله‌ی ماهانه‌ی علمی، ادبی و اقتصادی خاور بود. وی در انتشار نشریه‌ی سروش در استانبول نیز نقش داشت. سید محمد توفیق بیگ همدانی از اندیشه‌پردازان، تئوریسین‌ها و استراتژیست‌های حرکت اتحاد اسلام عوثمان‌لی، الهام‌بخش سیاست‌های خاورمیانه‌ای و هندوستانی کومیته‌ی اتحاد و ترقی، و از رهبران فکری و معنوی قیام مسلمانان افغانستان و هندوستان و ایران بر علیه دولت‌های روسیه و بریتانیا در ربع اول قرن بیستم بود. سید محمد توفیق همدانی دارای صدها مقاله‌ی مهم به زبان تورکی در باره‌ی تجدد و احیای اسلامی، حرکت اتحاد اسلام، مسائل جهان اسلام، مسلمانان افغانستان و هندوستان و ایران، و .... با امضاهای س.م.ت.، سید محمد توفیق همدانی، سید محمد توفیق سلیمانیه‌ای، ... است که حتی یکی از آن‌ها در ایران و آزربایجان منتشر نه‌شده است. در گزارش ستاد ارتش بریتانیا در باره‌ی سید محمد توفیق همدانی اطلاعات زیر داده می‌شود:

ترجمه‌ی گزارش:

سید محمد توفیق، پیش‌کار محمدعلی میرزا - وی سابقاً در مدرسه‌ی ایرانی (دبستان ایران) معلم بود. گزارش شده که حین جنگ کبیر [جنگ جهانی اول] برای آلمان‌ها و کومیته‌ی اتحاد و ترقی کار می‌کرده و تمایلات اتحاد اسلامی داشته است. او چندین سفر به افغانستان، ایران و هندوستان کرده است. در سال ١٩١٤-١٩١٣ وی مضطرب چندین اتحاد اسلام‌چی در هندوستان و به هنگام برگشت به تورکیه از نزدیک مرتبط با سید مظهر الحق[7] (یک شورش‌گر هندوستانی) و شبلی نعمانی[8] (تئولوق اسلامی) که اکنون فوت کرده، بود. گزارش شده که وی هنوز با مسلمانان ایرانی در هندوستان و به طور مشخص‌تر در کلکته، هم‌چنین با حبل المتین، یک روزنامه‌ی اتحاد اسلام‌چی در تهران در حال مکاتبه است.

SAIYID MUHAMMAD TEWFIK CHAMBERLAIN TO MUHAMMAD ALI MIRZA- He was formerly a teacher in a Persian Scholl (Dabistan-i-Iran). During the Great War he was reported to have been in the Pay of the Germans and the Committee of Union and Progress and to have had Pan-Islamic leanings. He has made several journeys to Afghanistan, Persia and India. In 1913-1914 he was concerned with several pan-Islamists in India and on his return to Turkey he was closely connected with Saiyid Mazzar-ul-Huq [Mazharul Haque] (an Indian seditionist) and with Shibli Namoani [Shibli Nomani] (pan-Islamic Theologian) who is now dead. He is reported to be still corresponding with Persian Moslems in India and more particularly in Calcutta and also with the Hablul Matin, a Persian pan-Islamic newspaper at Tehran.

٣- حاجی میرزه محمود خان دولو[9] علامیر قاجار، معروف به احتشام‌السلطنه. او یک مشروطه‌طلب میانه‌رو («مشروطه‌طلبی بومی و معتدل قاجاری و تورک‌گرا») و معتدل و دارای خرد سیاسی بود و نظر مثبتی به فعالیت انجمن‌های انقلابی و تندروی مشروطیت انگلیسی («مشروطه‌طلبی غیر بومی و افراطی پان ایرانیست و ضد تورک») و انجمن‌های ایالتی و ولایتی مخصوصا دو انجمن آزربایجان تهران و تبریز که ضد قاجار و ضد تورک بودند نه‌داشت. احتشام‌السلطنه که مدتی ریاست مجلس شورای ملی را نیز بر عهده داشت، در تشریح تندروی‌ها و خشونت‌طلبی‌هایی که به نام انقلاب و نظام مشروطه در میان گروهی از افراطیون مشروطه‌طلب («مشروطه‌طلبی غیر بومی و افراطی پان ایرانیست و ضد تورک») وجود داشت، چنین می‌گوید: «انجمن‌های ایالتی و ولایتی به کارهایی پرداخت که نه تنها خارج از تکالیف قانونی بود، بلکه بالفعل در تخریب آن اساس مقدس و ملی، عامل اصلی و موثر بود، ... بدبختانه بعضی از وکلاء که در راسشان تقی‌زاده و حاجی میرزا ابراهیم آزربایجانی قرار گرفته بودند، اصطلاح انقلاب کبیر فرانسه از زبانشان نه‌می‌افتاد و عاشق گیوتین و دادگاه‌های انقلاب بودند که ظرف یک ساعت، حکم اعدام شاه و درباریان و جمیع وزراء و امرای حال و گذشته را صادر نماید». وی برای پیش‌برد اهداف مشروطه («مشروطه‌طلبی بومی و معتدل تورک‌گرا و قاجاری») خواستار سازش با شاه و نزدیکی و هم‌کاری دربار، دولت و مجلس بود. اما رهبران افراطی و تندروی مشروطه‌طلب («مشروطه‌طلبی غیر بومی و افراطی پان ایرانیست و ضد تورک») به رهبری تقی‌زاده او را تهدید به قتل کردند و او هم در مجلس تقی‌زاده را خیانت‌کار خواند. تقی‌زاده، در ادبیات سیاسی تورک هم، «خائن اعظم» لقب گرفته است.

احتشام‌السلطنه در ایام جنگ جهانی اول هشت سال سفیر کبیر دولت قاجار در استانبول پایتخت امپراتوری عوثمان‌لی بود. او که مسلط بر تورکی عوثمان‌لی بود، و قبلاً ریاست «كومیسیون سرحدی و تحدید حدود میان ایران و عوثمان‌لی» را بر عهده داشت، در سال‌های اقامت خود در استانبول، با كومیته‌ی «اتحاد و ترقی» كه پیش از جنگ جهانی اول تا شكست عوثمان‌لی حاکمیت را در دست داشت دارای روابط حسنه بود. آن‌ها هم مانند حکومت‌های «سلطان رشاد» و «سلطان محمد ششم» با او با احترام شایسته و خوش سلوكی رفتار می‌کردند. احتشام‌السلطنه در جریان جنگ جهانی اول موافقت کرد که ایرانیان مقیم عوثمان‌لی در ترکیب اوردوی اسلام عوثمان‌لی به میدان‌های جنگ اعزام شوند. احتشام‌السلطنه گرایشات آلمانوفیلی نیز داشت. متفقین هم او را طرف‌دار آلمانی‌ها می‌دانستند. همسر احتشام‌السلطنه یک سوئیسی از طرف پدر آلمانی و از طرف مادر فرانسوی بود. احتشام السلطنه اجازه‌ی تاسیس مدرسه‌ی آلمانی در تهران را داده بود، و رفت و آمدهای سیاسی متعددی به آلمان و سابقه‌ی اقامت در برلین داشت.

با این‌همه، احتشام‌السلطنه علی رغم روابط با دربار عوثمان‌لی، کومیته‌ی اتحاد و ترقی، اوردوی اسلام و تمایلات آلمانوفیلی‌اش، فاقد شعور ملی تورک بود. او به سبب عضویت در انجمن معارف تهران و رای دادن به پایان سلسله‌ی قاجاری، در تاریخ ملی تورک و تورک‌ایلی، یک یک شخصیت غیر ملی شمرده می‌شود. احتشام‌السلطنه پس از آن که در سال ١٣٠٢ به هنگام رئیس‌الوزرایی رضا خان از برلین به تهران بازگشت، به اتفاق بسیاری از دولت‌مردان قاجار در جلسه‌ای شرکت کرد که از ریاست جمهوری رضا خان کودتاگر و عامل امپریالیسم بریتانیا حمایت می‌نمود. احتشام‌السلطنه در رفتاری خائنانه و علی رغم آن که ریش سفید ایل تورک قاجار به شمار می‌رفت، صورت جلسه در دفاع از پایان دادن به سلطنت قاجاری و ریاست جمهوری رضا خان را امضاء کرد و از طرف او به دلیل ریش سفیدی ایل قاجار، ماموریت یافت تا ولی‌عهد محمدحسن میرزا که یک تورکوفیل و تورک‌گرا بود را وادار به استعفا کند.

احتشام‌السلطنه در دوره‌ی سلطنت مظفرالدین شاه هنگامی که معاونت وزیر معارف را بر عهده داشت، مدتی رئیس «انجمن معارف تهران» بود. «انجمن معارف تهران» به تاسیس مدارس جدید فارسی در تهران، تاسیس کتاب‌خانه‌ی ملی و کلاس‌های فارسی برای اکابر و به وجود آوردن مرکزی به اسم دارالتالیف و دارالترجمه برای تالیف و ترجمه‌ی کتب به فارسی اقدام می‌کرد. این‌ها در عمل در راستای فارس‌سازی تورکان بودند. پس از به سلطنت رسیدن رضا شاه، احتشام‌السلطنه در سال ١٣٠٥ خورشیدی وزیر کشور کابینه‌ی حسن مستوفی‌الممالک شد. پس از انحلال کابینه‌ی مستوفی به کومیسیون معارف پیوست و تا آخر عمر در ریاست آن باقی ماند. از وظائف اصلی کومیسیون معارف، اجرای سیاست «توحید لسان» یعنی ترویج زبان و فرهنگ فارسی و بسط مدارس فارسی‌زبان در میان تورکان و در مناطق تورک‌نشین بود. در گزارش ستاد ارتش بریتانیا در باره‌ی محمود خان احتشام‌السلطنه اطلاعات زیر داده می‌شود:

ترجمه‌ی گزارش:

احتشام السلطنه (محمود خان)- سفیر ایران، قسطنطنیه. صدر حزب ایرانی اتحاد اسلامی و طرف‌دار آلمان در قسطنطنیه. مدت‌های مدید دشمن کونسول میرزه علی خان. پیروانش می‌گویند او در نتیجه‌ی اعمال نفوذ بریتانیا به سبب تمایلات اتحاد اسلامی‌اش از سفارت عزل شد و سعی می‌کنند یک حزب برای وی در ایران و آزربایجان تاسیس کنند. با ایرانیان منسوب به حزب دموکرات در سوئیس مکاتبه می‌کند. ادعا می‌شود وی عزل شد به خاطر آن که گفته می‌شود باعث شکست مذاکرات برای ازدواج احمد شاه با دختر سلطان شده است. پ.١ با این نظر موافق است، اما اصرار می‌کند که ناشی‌گری محمود خان در این مورد، تنها آخرین میخ بر تابوت وی بود. چرا که او از مدت‌ها پیش به سبب جمع‌آوری ثروت از طرق مشکوک و منتقل نه‌کردن هیچ‌کدام از آن‌چه به دست آورده بود به رئیس‌اش، از چشم افتاده بود.

IHTISHAM-ES-SULTANEH (Mahmoud Khan)- Persian Ambassador, Constantinople. Head of the Pan-Islamic and Pro-German Persian party in Constantinople. For long an enemy of the consul Mirza Ali Khan. His followers say he was dismissed from post of Ambassador because of British influence owing to his Pan-Islamic tendency and are trying to create a party for him in Persia and Azerbaijan. Is corresponding with Persians of Democrat Party in Switzerland. Dismissed, it is alleged because he is stated to have bungled the negotiations for the marriage of Ahmad Shah with Sultan’s daughter. P.-1 agrees but insists that Mahmoud Khan’s maladroitness in this case was only the last straw as he was already in disfavor owing to having amassed fortune by doubtful means, and passed none of his gains to his master.

---

[1] گفتگوی تورکی محمدعلی شاه قاجار با سلطان مَحْمَدْ ششم وحیدالدین عوثمان‌لی و پیش‌نهاد او به ازدواج احمد شاه با صبیحه سولطان

https://sozumuz1.blogspot.com/2023/03/blog-post_46.html

[2] صاحب‌جمع: عنوان و مقامی در دولت‌های تورک-موغول، به معنی عمومی امین اموال. جمع در اصطلاحات صاحب جمع، ابواب جمع، جمعی خرجی و .... به معنی درآمد و عایدات دولت، و در مقابل خرج است. صاحب‌جمع در دوره‌ی موغول مامور تشخیص و جمع‌آوری مالیات رعایا به ‌اقساط؛ و در دوره‌ی قیزیل‌باشیه (صفویه) تا قاجار مسئول ضبط و نگه‌داری و تحویل انواع اموال دیوانی بود. مانند صاحب‌جمع خزانه، صاحب‌جمع جباخانه، صاحب‌جمع قیچاچی‌خانه (خیاط‌خانه‌ی سلطنتی)، صاحب‌جمع میوه‌خانه، صاحب‌جمع غانات، صاحب‌جمع آبدارخانه، صاحب‌جمع شترخانه، صاحب‌جمع قهوه‌خانه، صاحب‌جمع رکاب‌خانه، صاحب‌جمع مشعل‌خانه و نقاره‌خانه، صاحب‌جمع انبار، صاحب‌جمع اصطبل، صاحب‌جمع شربت‌خانه، ....

[3] از دیگر افراد دارای مقام و عنوان صاحب‌جمعی در عصر قاجار: ١-قاسم‌خان صاحب‌جمع (دوره‌ی محمد شاه) ٢-محمدقاسم ‌خان وکیل‌السلطنه صاحب‌جمع (عزالسلطان) ٣-محمدحسین میرزا یمین‌السلطان صاحب‌جمع ٤-میرزا علی‌اصغر خان امین‌السلطان اتابک اعظم (صدراعظم صاحب‌جمع؛ امين‌السلطان ثانی؛ امین‌الملک) ٥-آقا ابراهيم صاحب‌جمع (آب‌دار، امين‌السلطان اول) ٦-علی (محمدعلی) خان صاحب‌جمع انتصارالدوله (فرزند خان‌ بابا خان صاحب‌جمع) ٧- نجف‌علی ‌خان صاحب‌جمع ٨-مهدی ‌خان كرملو صاحب‌جمع ٩- علی‌ آقا خان كرملو صاحب‌جمع ١٠- علی‌اكبر خان كرملو صاحب‌جمع ١١- عيسی‌ خان صاحب‌جمع ١٢- شاه‌زاده جمشيد ميرزا صاحب‌جمع

[4] ملازم: در اینجا به معنی همراهان سیاسی و تبعیدی محمدعلی شاه قاجار است که از میان وفادارترین افراد به او انتخاب شده بودند. در دوره‌ی دولت تورک قاجار ملازم، یک رتبه‌ی نظامی ثابت نه‌بود، بلکه یک موقعیت شغلی و تشریفاتی به معنای عمومی همراه مورد اعتماد و خدمت‌گزار نزدیک  و یا محافظ خاص شاه و مقامات سیاسی بود. از اینجا ملازم رکاب به معنی محافظان شاه و همراهان شاه که در سفرها و شکار و جابه‌جایی‌های رسمی در کنار اسب یا کالسکه‌ی شاه حرکت می‌کردند و وظیفه‌شان حفاظت از شاه و انجام دستورات فوری او بود. ملازم بیوتات به معنی کارگزاران اداری و خانه‌گی در دربار و خانه‌های اشراف بود که امور روزمره، پذیرایی و تشریفات داخلی دربار و یا خانه را عهده‌دار بودند.

[5] شمس العرفاء. سید حسین حسینی بن سید محمدرضا. شعبه‌ای از سلسله‌ی نعمةاللهیه بدو انتساب دارند. پنجاه سال در مسند ارشاد و خانقاهش در جنب سقاخانه‌ی نوروز خان نزدیک مسجد شاه تهران بود. از آثار او رساله‌ی «شمسیه»، مقدمه بر دیوان وحدت و تصحیح مرصادالعباد نجم الدین رازی است

[6] WHO'S WHO IN PERSIA (Volume II), compiled by the General Staff, India, comprises a biographical dictionary of individuals, families, and tribes connected with Persia in 1923.

https://www.qdl.qa/archive/81055/vdc_100038786156.0x000089

[7] Mazharul Haque (activist). Mazharul Haque (22 December 1866 – 2 January 1930) was an educator, lawyer, independence activist of the Indian National Movement. Throughout his career, Mazharul Haque was a proponent of Hindu-Muslim unity. The first president of India, Rajendra Prasad, dedicated his book, India Divided to his memory and described him as a "devout Muslim and passionate patriot".

https://en.wikipedia.org/wiki/Mazharul_Haque_(activist)

[8] Shibli Nomani. Shibli Nomani (1857–1914) was a pioneering Indian Islamic scholar, historian, poet, and educational reformer during the British Raj, regarded as the father of Urdu historiography. He bridged traditional Islamic learning with modern Western education, promoting reform through the Aligarh and Nadwa movements.

https://en.wikipedia.org/wiki/Shibli_Nomani

[9] نام‌های طوائف تورک قوان‌لو و دوان‌لو به ترتیب محرف نام‌های موغولی قووان‌لی و دؤوه‌ن‌لی است. یکی دیگر از نمونه‌های حذف حرف «ر» در کلمات موغولی الاصل زبان تورکی، نام‌های دو شاخه‌ی اصلی قاجارها که در منابع قدیمی به صورت‌های قوانلو (آشاغی باش) و دوانلو (یوخاری باش) نوشته شده‌اند است. ریشه‌ی اولیه‌ی این دو اسم به ‌ترتیب کلمات موغولی قوربان Qurban به معنی اسب و یا شتر سه‌ساله‌؛ و دؤربه‌ن Dörben به معنی اسب و یا شتر چهارساله است که با حذف حرف «ر» و تبدیل «ب» به «و» در آن‌ها، به ترتیب به «قوُوان» (در فارسی قوان) و «دؤوه‌ن» (در فارسی دوان) مبدل شده‌اند. این دو نام با فراموش شدن ریشه و فورم اصلی‌شان امروز اغلب به صورت‌های نادرست قینلو (قویون‌لو) و دولّو (ده‌وه‌لی) نوشته می‌شوند.

ریشه‌‌شناسی کلمات تورکی - موغولی «میرزه» و «میری»، و کلمه‌‌ی عربی – پشتون «میرزا»

https://sozumuz1.blogspot.com/2022/08/blog-post_6.html