«اصلی ایله کرم» سؤلجهیی:
ایصفاهان تورکلهرینین تورک اولوسو و تورکیک
دونیاسینا آرماغانی
داستان «اصلی و کرم»:
هدیهی تورکهای اصفهان به ملت تورک و دنیای تورکیک
مئهران باهارلی - ۲٠٠٤
ASLI İLE KEREM SÖLCEYİ: İSFAHAN TÜRKLERİNİN TÜRK ULUSU VE TÜRKİK DÜNYASINA ARMAĞANI
“Asli and Karam”: A Gift of the Turks of Isfahan to
the Turkish Nation and Turkic World
MÉHRAN BAHARLI
Wednesday,
January 21, 2004
خلاصه
تورکهای استان اصفهان نقش عمدهای در ترکیب تباری فارسزبانهای امروزی ساکن این استان، همچنین در تشکل لهجهی اصفهانی زبان فارسی داشتهاند. آثار عظیم معماری و تاریخی شهر اصفهان بلاواسطه اثر خلق تورک، هنرمندان و دولتهای تورک بهویژه دو دولت سلجوقی و قیزیلباش (صفوی) است. تورکهای ساکن در استان اصفهان همچنین نقش و سهم ارزشمندی در فرهنگ ملی تورک دارند. اصفهان نزدیک به دو قرن مرکز دولت تورک قیزیلباش (صفوی)، و یکی از مراکز مهم فرهنگ، زبان، ادبیات و صنایع بدیع تورک بوده است. داستان مردمی عاشقانه و محبوب «اصلی ایله کرم» محصول همین دوره، و هدیهی تورکهای اصفهان به فرهنگ و ادبیات ملت تورک، تورکایلی، ایران، تورکیه و دنیای تورکیک است. این داستان یک اثر آشیقی آفریدهی تورکهای علوی پیوسته به جریان قیزیلباش، در ناحیهی اصفهان به دورهی حاکمیت شاه عباس اول در دههی اول قرن ۱٧ است. «کرم» با نام اصلی «میرزا» یک شاهزاده، فرزند «عنقا شاه» قیزیلباش مستقر در اصفهان، و «اصلی» با نام اصلی «خان سولطان»، دختر کشیش ارمنی «قاراکشیش» و «خانیم سولطان» مستقر در شهر ارمنی جولفای اصفهان است. در روایتهای اولیهی داستان اصلی ایله کرم سرنخهای مهمی وجود دارند که ادعاهای فوق در بارهی زمان و مکان آفرینش این داستان را تائید میکنند. داستان «اصلی ایله کرم»، در میان تودهی تورک در مرکز ایران (استانهای فعلی اصفهان، چهار محال بختیاری، کهگیلویه، لورستان،....)، در منطقهی ملی تورک قاشقاییورت و دیگر مناطق تورکنشین در جنوب ایران، در منطقهی ملی تورک تورکایلی در شمال غرب و غرب ایران، و در منطقهی ملی تورک آفشاریورت و دیگر مناطق تورکنشین در شمال شرق ایران گسترده شده است. این داستان علاوه بر تورکهای (اوغوزهای غربی) ساکن در ایران، در میان مردم تورک در خاورمیانه (در عراق و مخصوصا سوریه)، آسیای صغیر، شبهجزیرهی بالکان، و دیگر ملل تورکیک در بخشی از تورکستان قدیم - آسیای میانه (تورکمنها) و شبه جزیرهی کریمه (تاتارهای اوکرایین)، حتی در میان ملتهای همسایهی غیر تورک در گورجستان، ارمنستان، داغیستان و .... نیز کورد با رغبت روبرو؛ و به همراه داستان کوراوغلو که منشاء آناتولیائی دارد و دیگر داستانهای آشیقی مردمی، و مانند خود زبان تورکی به یکی از محکمترین سنگپایههای هویت ملی واحد ملت تورک (اوغوز غربی) در ایران، قفقاز، آسیای صغیر و بینالنهرین تبدیل شده است.
Özet
İsfahan eyaletindeki Türkler, bölgenin günümüzdeki Farsça konuşan nüfusunun etnik yapısının şekillenmesinde ve Farsçanın İsfahan lehçesinin oluşup gelişmesinde önemli bir rol oynamışlardır. İsfahan şehrindeki muazzam mimari ve tarihi eserler de Türk halkı, sanatçıları ve başta Selçuklu ve Kızılbaş (Safevi) hanedanları olmak üzere Türk devletlerinin doğrudan katkılarını yansıtmaktadır. İsfahan eyaletindeki Türk nüfusu, aynı şekilde ulusal Türk kültürüne de değerli katkılarda bulunmuştur. İsfahan, yaklaşık iki yüzyıl boyunca Türk Kızılbaş (Safevi) devletine başkentlik yapmış ve Türk kültürü, dili, edebiyatı ve güzel sanatları alanında önemli bir merkez haline gelmiştir. Popüler "Aslı ile Kerem" aşk hikâyesi bu dönemde ortaya çıkmış olup; İsfahan Türklerinin Türk milletinin, Türkili'nin, İran'ın, Türkiye'nin ve daha geniş anlamda Türkik dünyasının kültür ve edebiyatına sunduğu kültürel ve edebi bir armağan niteliğindedir. Sözlü halk ozanlığı geleneğine (aşıklık geleneğine) dayanan bu hikâye, 17. yüzyılın başlarında I. Şah Abbas döneminde İsfahan bölgesindeki Kızılbaş hareketine mensup Alevi Türkler tarafından meydana getirilmiştir. Anlatıda "Kerem" (Mirza), İsfahan merkezli bir Kızılbaş hükümdarı olan Anka Şah'ın oğlu bir şehzadedir; "Aslı" (Han Sultan) ise İsfahan'ın Ermeni mahallesi Culfa'da yaşayan Kara Keşiş adlı bir Ermeni din adamı ile eşi Hanım Sultan'ın kızıdır. *Aslı ile Kerem* hikâyesinin erken dönem versiyonları, anlatının köken aldığı zaman ve mekâna dair söz konusu iddiaları destekleyen önemli ipuçları barındırmaktadır. *Aslı ile Kerem* hikâyesi; Türk nüfusun yaşadığı İran'ın merkezindeki bölgerler (günümüzdeki İsfahan, Çaharmahal ve Bahtiyari, Kohgiluye ve Loristan eyaletleri), İran'ın güneyindeki Kaşkay-Yurt Türk ulusal bölgesi ile diğer bölgelerinde, İran'ın kuzeybatı ve batısındaki Türkili Türk ulusal bölgesinde, ve İran'ın kuzeydoğusundaki Afşar-Yurt Türk ulusal bölgesi ile diğer bölgelerinde yaygın olarak bilinmektedir. "Aslı ile Kerem" hikâyesi, yalnızca İran'daki Türk (Batı Oğuz) milleti tarafından değil; aynı zamanda Orta Doğu (Irak ve özellikle Suriye), Küçük Asya, Balkanlardaki Türklerle, tarihi Türkistan'ın (Türkmenler dahil Orta Asya) çeşitli bölgeleri ve Kırım Yarımadası'ndaki (Kırım Tatarları dahil) diğer Türkik halkları tarafından da benimsenmiştir. Hikâye ayrıca Gürcistan, Ermenistan, Dağıstan ve de Kürt gibi, Türk olmayan komşu halklar arasında da aktarılmış ve uyarlanmıştır. Anadolu kökenli "Köroğlu" destanı ve diğer halk ozanı (*Âşık*) anlatılarıyla birlikte —ve tıpkı Türk dilinin kendisi gibi— "Aslı ile Kerem" hikâyesi de İran, Kafkasya, Küçük Asya ve Mezopotamya coğrafyasındaki Türk (Batı Oğuz) halkının ortak ulusal kimliğinin en kalıcı sütunlarından birine dönüşmüştür.
Abstract
Turkish people of the Isfahan province have played a significant role in shaping the ethnic composition of the modern Persian-speaking population of the province, as well as in the formation and development of the Isfahani dialect of the Persian. The magnificent architectural and historical monuments of the city of Isfahan also reflect the direct contributions of Turkish artists, and states—most notably the Seljuk and Qizilbash (Safavid) dynasties. The Turkish population of Isfahan province likewise made valuable contributions to national Turkish culture. For nearly two centuries, Isfahan served as the capital of the Turkish Qizilbash (Safavid) state and emerged as a major center for Turkish culture, language, literature, and fine arts. The popular romance of "Asli and Kerem" originated during this period and stands as a cultural gift from the Turks of Isfahan to the culture and literature of the Turkish nation, Turkili, Iran, Turkey, and the broader Turkic world. The tale belongs to the Aşık tradition of oral minstrelsy and is created by Alevi Turks joined to the Qızılbaş movement in the Isfahan region during the reign of Shah Abbas I in the early 17th century. In the narrative, "Kerem" (Mirza) is a prince and the son of Anqa Shah, a Qızılbaş king based in Isfahan; "Asli" (Khan Sultan) is the daughter of an Armenian priest named Qara-Keshish and his wife, Khanim Sultan, who resided in the Armenian Jolfa town of Isfahan. Early versions of the *Asli ile Kerem* story contain significant clues that support the aforementioned claims regarding the time and place of the tale's origin. The story of *Asli ile Kerem* is widely known among Turkish populations in central Iran (the present-day provinces of Isfahan, Chaharmahal and Bakhtiari, Kohgiluyeh, and Lorestan), as well as the Qashqa-Yurt Turkish national region and other areas of southern Iran, the Turkili Turkish national region in northwestern Iran, and the Afshar-Yurt Turkish national region in northeastern Iran. The story of "Asli and Kerem" has been embraced not only by the Turkish nation (Western Oghuz) of Iran but also by other Turkish peoples across the Middle East (Iraq and particularly Syria), Asia Minor, the Balkans, some other Turkic peoples in parts of historical Turkestan (Central Asia, including Turkmens), and the Crimean Peninsula (including Crimean Tatars). It has likewise been transmitted and adapted among neighboring non-Turkic peoples in Georgia, Armenia, Dagestan, as well as Kurd. Alongside the Anatolian-origin epic "Köroğlu" and other folk *Aşık* narratives—and much like the Turkish language itself— The story of "Asli and Kerem" has evolved into one of the most enduring pillars of the shared national identity of the Turkish people (Western Oghuz) across Iran, the Caucasus, Asia Minor, and Mesopotamia.
.JPG)
.png)
.png)
مقدمه
تورکهای استان اصفهان در ترکیب تباری فارسزبانهای امروزی ساکن این استان، همچنین در تشکل لهجهی اصفهانی زبان فارسی نقش عمدهای داشتهاند[1]. آثار عظیم معماری و تاریخی شهر اصفهان بلاواسطه اثر خلق تورک، هنرمندان و دولتهای تورک بهویژه دو دولت سلجوقی و قیزیلباش (صفوی) است. تورکهای ساکن در استان اصفهان همچنین نقش و سهم ارزشمندی در فرهنگ ملی تورک دارند. اصفهان نزدیک به دو قرن مرکز دولت تورک قیزیلباش (صفوی)، و نزدیک به دو قرن یکی از مراکز مهم فرهنگ، زبان، ادبیات و صنایع بدیع تورکی بوده است. داستان عاشقانه و تراژیک مردمی محبوب «اصلی ایله کرم» محصول همین دوره، و هدیهی تورکهای اصفهان به فرهنگ و ادبیات ملت تورک، تورکایلی، ایران، تورکیه و دنیای تورکیک است.
«اصلی ایله کرم»، نه تنها در میان تودهی تورک در ایران مرکزی (تورکهای ساکن در استانهای فعلی اصفهان، چهار محال بختیاری، کهگیلویه، لورستان، و ....)، در ایران جنوبی (تورکهای ساکن در منطقهی ملی تورک قاشقاییورت و دیگر مناطق استانهای فارس، بوشهر، کرمان، خوزستان – الاهواز، و ....)، در شمال غرب (در منطقهی ملی تورک تورکایلی و یا تورکهای ساکن در استانهای آزربایجان غربی، آزربایجان شرقی، همدان، اردبیل، قزوین، مرکزی، زنجان، تهران، گیلان، قوم، البورز، تهران، کوردستان و کرمانشاهان)، و در شمال شرق (در منطقهی ملی تورک آفشاریورت و تورکهای ساکن در استانهای خراسان شمالی و رضوی و جنوبی و گلستان) گسترده شده است.
تراژدی «اصلی ایله کرم» علاوه بر تورکهای (اوغوزهای غربی) ساکن در ایران، در میان دیگر خلقهای تورک و تورکیک خاورمیانه (عراق و مخصوصا سوریه)، آسیای صغیر، شبهجزیرهی بالکان، در بخشی از تورکستان قدیم - آسیای میانه (تورکمنها) و شبه جزیرهی کریمه (تاتارهای اوکرایین)، حتی در میان ملتهای همسایهی غیر تورک در گورجستان، ارمنستان، داغیستان، کورد و .... نیز با رغبت روبرو، و به همراه کوراوغلو و دیگر داستانهای آشیقی مردمی، و مانند خود زبان تورکی به یکی از محکمترین سنگپایههای هویت ملی واحد ملت تورک (اوغوز غربی) در ایران، قفقاز، آسیای صغیر و بینالنهرین تبدیل شده است. برای ملت تورک و اوزانها، آشیقها و باخشیهای او در تورکایلی، در آفشاریورت، در قاشقاییورت، میان طوائف تورک، در قفقاز، در عراق و آسیای صغیر که قرنهاست هم در ادبیات شفاهی و هم در ادبیات مکتوب، «اصلی ایله کرم» را بر زبان میآورند، آن عشق همچنان تازه و الهامبخش است.
با گسترش «اصلی ایله کرم» در میان زیرگروههای ملت تورک ساکن در ایران و منطقه، دیگر ملتهای تورکیک و سرزمینهای همسایه، مانند دیگر داستانهای عامیانه – فولکلوریک فاقد یک پدید آورندهی مشخص، واریانتهای مختلفی از داستان به وجود آمده است. شعر عامیانه (فولکلور) بینامونشان (anonymous folk story)، سرودهای است که خالق اصلی آن ناشناس بوده، سینه به سینه و نسلبهنسل منتقل شده است. این گونه اثار بیش از آن که متعلق به یک فرد باشند، به جامعه تعلق دارند. مردم این اشعار را در ابتدا نه با نوشتن، بلکه با گفتن یا آواز خواندن با یکدیگر به اشتراک میگذارند. این اشعار از وزنهای روان، قافیههای آشکار و تکرار بهره میبرند تا مردم بهتوانند بهآسانی آنها را به خاطر بهسپارند و بازخوانی کنند. با بازگویی شعر در گذر زمان، بخشهایی از آن تغییر میکند و روایات منطقهای متفاوتی پدید میآید.
پروفسور فاروق سومر در کتاب «اوغوزلار» در بارهی بده و بستان فرهنگی متقابل بین تورکان ایران و آناتولی و آفرینش «اصلی ایله کرم» در ایران و انتقال آن به آناتولی میگوید: «تنها حماسهی ملی اغوزها که به زبان خودشان نگاشته شده، داستانهای «دهده قورقوت» است. این داستانها تا سدههای اخیر، همواره مورد توجه و علاقهی تورکان آناتولی و ایران بوده و به صورت مکتوب خوانده و به صورت شفاهی شنیده میشدند ... با این حال، از قرن هفدهم به بعد ... «آشیقها» (خنیاگران مردمی) جایگزین «اوزانها» (خنیاگران سنتی) شدند. آنان نیز به نوبهی خود، حماسهای نو را روایت میکردند؛ این حماسهی جدید ماجراهای راهزن یا شورشیِ جلالی[2] «کوراوغلو» را روایت میکرد ... حماسهی «کوراوغلو» در همان قرن هفدهم در میان تورکان ایران رواج یافت و با استقبال گرم آنان هم روبرو شد؛ بهگونهای که به حماسهی ملی آنها نیز مبدل گشت. در مقابلِ حماسهی «کوراوغلو»، داستانهای عاشقانهی عامیانهای همچون «کرم ایله اصلی»، «آرزو ایله قنبر» و «عاشیق غریب» نیز از آن منطقه به تورکیه راه یافتند. نه اختلافات فرقهای و نه جنگهای خونین، هیچکدام نهتوانست مانع از ادامهی سنت مشترک وحدت قومی و فرهنگی تورکان آناتولی و ایران شود»[3].
داستان «اصلی ایله کرم» یکی از برجستهترین و قدیمیترین نمونه های ژانر «گهزمهجهGezmece » و یا «سیرالی گهزمهجهSıralı gezmece » (یازده هجائی : دستان، هشت هجائی : سماعی) در ادبیات آشیقی تورک را تشکیل میدهد. در این ژانر آشیقها محلهایی را که سیر و سیاحت نمودهاند توصیف میکنند. «یانیق کرم»[4] در ادبیات آشیقی تورک نیز بلاواسطه متاثر از داستان «اصلی ایله کرم» است. در خارج از ایران علاوه بر واریانتهای گوناگون داستان «اصلی ایله کرم»، تدقیقات، کتب و مقالات علمی بیشماری در بارهی آن چاپ شده است. یکی از بهترین این بررسیها اثر مفصل علی دویماز «مطالعهای تطبیقی در بارهی داستان اصلی ایله کرم» چاپ شده در سال ٢٠٠١ است[5]. این اثر حجیم واریانتهای داستان «اصلی ایله کرم» در تورک ایلی و خراسان و دیگر نقاط ایران، آسیای صغیر، جمهوری آزربایجان، ارمنستان، گورجستان و داغستان (روسیه)، تورکمنستان، شبه جزیرهی کریمه (اوکراین) و بولغارستان را بررسی کرده است. واریانت تورکی خراسانی داستان «اصلی ایله کرم» جداگانه توسط تورکولوق خانیم سولطان تولو تدقیق شده است[6].
نخستین فورم مکتوب داستان اصلی ایله کرم، دریک جونگ قرن شانزدهمی به نام «مجموعة اللطایف صندوقة الظّرایف»، تالیف قاضیزاده سید سعید محمد، در ٥٦ صفحه ثبت شده است[7]. (نسخهی منحصر به فرد این جونگ در کولکسیون کتاب شخصی پروفسور فکیرت تورکمن نگهداری میشود و تاکنون منتشر نه شده است). در کشورهای آزربایجان و تورکیه بارها تئاترها، اوپراها، فیلمها و سریالهای «اصلی ایله کرم» بر صحنه رفته و نمایش داده شده است. (در تورکیه برای اولین بار احمد فخری در سال ۱۸۸۸ یک نمایشنامهی پنجپردهای درباره آن نوشت[8]. در جمهوری آزربایجان اوزئیر حاجی بکوف در سال ١٩١٢ اوپرای «اصلی ایله کرم» را ساخت، در تورکیه احمد عدنان سایگون در سال ۱٩٤٨ اوپرای «کرم» را در یک پرده و در سال ۱٩٥۳ در سه پرده بر صحنه آورد، ...). اما در ایران کودکان و نوجوانان و جوانان تورک، در حالی که به آنها انواع و اقسام حماسههای ملی و داستانها و متون ادبی قوم همسایهی فارس آموخته میشود، همچنان از آموزش به زبان ملی خود تورکی و آموختن حماسههای ملی و داستانها و متون ادبی زبان و فرهنگ خود مانند «اصلی ایله کرم» محروم نگاه داشته شدهاند. (در سالهای اخیر دو نمایش تئاتری «اصلی ایله کرم» از گروههای تئاتری شهرهای اورمو (اورمیه) و داش اوغوز (میانه) اجرا شده است).
در زیر نخست خلاصهی یکی از واریانتهای داستان «اصلی ایله کرم»، سپس دو شعر از زبان کرم، و در آخر سرودهی «کرم گیبی» از ناظم حکمت را میآورم. متاسفانه هنوز واریانت اصلی داستان با خط تورکی عربی در اینترنت گزارده نهشده است (در سایت دورنا یکی از واریانتهای آزربایجان قفقاز به خط تورکی لاتین موجود است):
در بارهی زمان و مکان آفرینش داستان اصلی ایله کرم:
داستان اصلی ایله کرم، یک اثر آشیقی آفریدهی تورکهای علوی پیوسته به جریان قیزیلباش، در ناحیهی اصفهان به دورهی حاکمیت شاه عباس اول در اوائل قرن ۱٧ است. «کرم» با نام «میرزه» یک شاهزاده، فرزند «عنقا شاه» قیزیلباش مستقر در اصفهان، و «اصلی» با نام «خان سولطان»، دختر یک کشیش ارمنی به نام «قاراکشیش» و همسر او «خانیم سولطان» مستقر در جولفای اصفهان است. در روایتهای اولیهی داستان اصلی ایله کرم سرنخهای مهمی وجود دارند که ادعاهای فوق در بارهی زمان و مکان آفرینش این داستان را تائید میکنند:
اصطلاحات دینی علویان تورک - آبدال، درویش، صوفو، عنقا:
صوفو اسم دوست صمیمی کرم: «صوْفوُ Sofu» تلفظ تورکی نام صوفی (مانند تلفظ تورکی به صورت تورکو)، و به معانی آتی است: ۱-خودنامگذاری تورکمانهای علوی (از اسلام متصوفه - هترودوکس در مقابل اسلام متشرعه - اورتودوکس) پیوسته به جریان سیاسی قیزیلباش. ٢- یکی از نامهای غلات علوی تورک منسوب به فرقهی صوُفَویه (اردبیلیه) ٣- عنوان رسمی شاهان دولت قیزیلباش مخصوصا موسس آن شاه اسماعیل اول، در مقابل عنوان «سولطان» عوثمانلیها.
آبدال درویش: او کسی است که یک نهال سحرآمیز را برای کاشتن به عنقا شاه
قیزیلباش داد تا همسرش با خوردن میوهی سیب آن، باردار شود.
-«آبدال»
در طریقت بکتاشی و آیین علوی، به کسی گفته میشود که با دست کشیدن از تعلقات دنیوی
و امیال زودگذر و با وقف کامل خویش در راه «حق» (خداوند)، به مقام معنوی اولیاء (اهرهن)
نائل آمده است. در سنت ادبی علوی - بکتاشی، این واژه همچنین به
عنوان پیشوند یا پسوند (در حکم تخلص) شخصیتهایی همچون «آبدال موسی»، «قایقوسوز آبدال»
و «پیر سلطان ابدال» به کار میرود که از پیشگامان، مرشدان معنوی (پیران) و
شاعران مردمیِ این حوزهی اعتقادی به شمار میروند.
-«درویش» در طریقت بکتاشی و آیین علوی، فردی سالک است که با پشت سر گذاشتن آیین تشرف موسوم به «نصیب»، به این مسیر معنوی گام نهاده است. درویشان در جریان مراسم عبادی «جَمع»، محافل صحبت معنوی (موسوم به «محبت») و همچنین در زندهگی اجتماعی جامعهی علوی تورک، نقش راهبری و هدایتگری را بر عهده دارند.
عنقا نام شاه قیزیلباش. در ادبیات تورک بکتاشی و علوی عنقا یا «زمردِ عنقا» (Zümrüdüanka) نماد حقیقت مطلق، ذات دستنه یافتنی و شناخت ناپذیرحضرت حق، استعارهای از غیبالغیوب و کمال نهایی روح انسانی است.
کرامت، سحر، خرافه: مذهب علوی تورک از اسلام هترودوکس، بر عکس مذاهب اسلام اورتودوکس، دارای فقه مدون و الهیات و ... نیست و اساس اعتقادی آن را روایات و افسانههای مردمی که در آنها کرامات و معجزه و سحر و خرافه جایگاه مرکزی دارند تشکیل میدهد. در داستان اصلی ایله کرم هم عناصر کرامت و سحر وجود دارند: ظاهر شدن یک درویش آبدال و از آینده خبر دادن او و ممکن ساختن حاملهگی زنان نازا با خوردن سیب نهال اعطائی او، لباس سحرآمیزی که قاراکشیش به دختر خود پوشاند و دوگمههایش بعد از باز شدن خود به خود و فورا دوباره بسته میشدند، صحبت کردن کرم با جمجمهها در جودی داغی، نجات کرم از مخمصهها توسط خضر، ...
دربار عنقا شاه واقع در اصفهان. شاه عباس اول در سال ۱٥٩٨ پایتخت دولت قیزیلباش را از قزوین در تورکایلی به اصفهان در فارسستان منتقل کرد.
قاراکشیش و خانوادهی او از ارمنیان جولفای اصفهان. شاه عباس اول این شهر را به عنوان یک شهر اوتونوم ارمنی در جوار پایتخت جدیدش اصفهان تاسیس کرد تا در نبرد او با تورکمانها و قیزیلباشها (شاه عباس اول به شدت ضد تورکمان و ضد قیزیلباش بود)، ارمنیان متحد و پشتیبان وی مخصوصا باشند و از تسلط تورکمانها بر پایتخت جلوگیری کنند.
ارمنیپرستی و شیفتهگی به ارمنیان: دورهی شاه عباس اول، دورهی اوج قدرت سیاسی و اقتصادی و نظامی و محبوبیت و پرستیژ عنصر ارمنی در دولت و قلمروی قیزیلباش است. در داستان اصلی ایله کرم موقعیت سیاسیو اقتصادی برتر ارمنیها در ساختار دولت قیزیلباش، در قاراکشیش که وزیر عنقا شاه و شخصی بسیار ثروتمند بود منعکس شده است. شاه عباس اول خود توسط کلیسای ارمنی جولفا مخفیانه به دین مسیحی درآمده بود، و یک ارمنیپرست واقعی بود. این ارمنیپرستی که در میان قیزیلباشها بسیار ریشهدار بود، در داستان اصلی ایله کرم هم، به صورت عشق ملانکولیک کرم قیزیلباش به اصلی ارمنی منعکس شده است.
پست شمردن تورکمانها و تعصب مسیحی کلیسای ارمنی: بر خلاف شیفتهگی قیزیلباشها به ارمنیها، رهبران و مقامات کلیسای ارمنی، نه تنها هیچ احساس مثبتی به قیزیلباشها نهداشتند، بلکه آنها را مانند دیگر تورکمانها و تورکها نسبت به خود پستمرتبه و دونپایه میدانستند. در حالی که بسیاری از قیزیلباشها در آن دوره داوطلبانه به مسیحیت تغییر دین میدادند، ارمنیان در مسیحیت تعصب فوقالعاده شدیدی داشتند. پست شمردن قیزیلباشها و تعصب دینی ارمنیها، در داستان اصلی ایله کرم به صورت مخالفت شدید قاراکشیش با ازدواج دخترش با کرم منعکس شده است.
اشاره به آناتولو و شام – حلب در داستان: نسلهای اولیهی تورکمانهای علوی آناتولی و شام که به حرکت قیزیلباش ملحق میشدند و به قلمروی قیزیلباش مهاجرت میکردند، خاطرهی نوستالژیک وطن سابق خود آناتولی و شام را برای مدتها حفظ میکردند. اشاره به آناتولی و شام و ذکر شهرهای آن دو دیار، - که خاستگاه اصلی تورکمانهای علوی مهاجرت کرده به ایران بودند-، در داستان اصلی ایله کرم و دیگر داستانهای مردمی - آشیقی ملت تورک ساکن در ایران، به همین سبب است.
پاشای شام – حلب: در داستان اصلی ایله کرم پاشای حلب شخصیتی مثبت است که
قاراکشیش را مورد عتاب قرار داد و اسباب ازدواج کرم و اصلی را فراهم کرد. در دورهی
حاکمیت شاه عباس اول، حلب تحت حاکمیت امپراتوری عوثمانلی قرار داشت. اما حاکمان
منصوب شدهی آن «مسالهدار» بودند. به عنوان نمونه حسین پاشا جانپولات (۱٦٠٤) به
اتهام اهمال در مقابل قوای شاه عباس اول در نبرد اورمو توسط سلطان عوثمانلی اعدام
شد. پس از آن برادرزادهی او علی پاشا جانپولات (۱٦٠٦-۱٦٠٨) بر علیه عوثمانلی
شورید و حاکمیتی نیمهمستقل تاسیس کرد. احتمالا به سبب تخاصم این حاکمین جلالی حلب
با عوثمانلی، در داستان اصلی ایله کرم، پاشای حلب به صورت شخصیتی مثبت تصویر شده
است. این نیز به تاریخ آفرینش داستان اصلی ایله کرم در دههی اول قرن ۱٧ اشاره میکند.
«اصلی ایله کرم» سؤلجهیی
ایصفاهان قیزیلباش شاهی عنقا بهیین تهک اوزونتوسو اوشاقلارینین اولماماسی ایدی. گونلهردهن بیر گون یاشلی آبدال درویش اهلینده بیر آلما فیدانی ایله شهههره چیخاگهلیر. درویش، فیدانی عنقا شاها وئریر و بیلهسینه آروادی خانیم سولطانین بو آغاجین وئرهجهیی آلمانی «آیازما بولاغی» باشیندا یئمهسی حالیندا، تانرینین اولورو ایله بیر اوشاقلارینین اولاجاغی موشتولوغونو وئریپ گؤزدهن ایتیر. عنقا بهی سئوینیر، جارچیلار چیخاریپ خالقین پینار باشیندا ییغیشماسینی بویورور. فیدان باخچایا تیکیلیر، آغاج اولور و بیرجه آلما وئریر. ایصفاهاندا شاهین وزیری عئینی دردی چهکهن، قارا کشیش آدلی وارلی بیر ائرمهنیدیر. وزیرین ده اوشاغی اولمور. قاریسی خبری ائشیدینجه خانیم سولطانا گئدهرهک آلمانین بیر پارچاسینی دا اونا وئرمهسینی ایستیر. خانیم سولطان دوغولاجاق اوشاقلارین آیری جینسدهن اولورلارسا، بؤیودوکلهرینده باش گؤز ائدیلهجهکلهرینه داییر سؤز آلاندان سونرا، آلمانی کشیشین آروادییلا پایلاشیر، یاریسینی اونا وئریر.
تانری حیکمتی، دوققوز آی سونرا عنقا بهیین بیرجه اوغلو، کشیشین ده بیرجه قیزی دونیایا گهلیر. ایلکینه «میرزا»، اؤتهکینه «خان سولطان» آدینی قویورلار. فیدانی وئرهن درویش دوغولاجاق اوشاقلارین بیر بیرلهری ایله آداقلاندیریلمالاری، ائولهنمهلهرینی اؤیودلهمیشدی. چاغالار بیربیریندهن خبرسیز بؤیور، بؤیودولور. بیر گون میرزا دوشونده بیر دونیا گؤزهلی گؤروپ عاشیق اولور. چوخ گئچمهدهن آرخاداشی صوفویلا بیرلیکده آو دالینجا قوشارکهن، بیر باخچایا گیریر و قارشیسیندا دوشوندهکی قیزی گؤرونجه عاغلی باشیندان گئدیر. بورا ائرمهنی کشیشین باخچاسی، قیز ایسه میرزانین سؤزلوسو ایدی. میرزا دوشونون «اصلی»نی تاپدیغینی سؤیلهیهرهک قیزی یاناقلاریندان اؤپور. قیز ایسه اوتاناراق «کرم ائت! مهنی روسوای ائیلهمه!» دییه یالواریر. ایشته اونلو سئوگی سؤلجهیینین قهرمانلاری دا گئرچهک آدلارینی تاپمیش اولورلار: «اصلی» ایله «کرم».
بوندان سونراسی، کرم کشیش قیزی، گؤزهللهر گؤزهلی اصلییه وورولموشدور. ایصفاهان شاهی کشیشدن سؤزونو یئرینه گهتیرمهسینی ایستیر، آمما قیزینی بیر موسلومانا وئرمهک ایستهمهیهن قاراکشیش، دینی دویقولار نهدهنی ایله بو ائولهنمهیی خوش گؤرمهز. قیزی اصلی ایله کرمین بو عئشقینی قبوللانامایان کشیش، بیر گئجه قیزینی آلیپ گیزلینجه ایصفاهانی ترک ائدیر، اوزاق دییارلارا قاچیر .... ائرتهسی گون کشیشین عاییلهسی ایله بیرگه سیررا آدیم باسدیغینی اؤیرهنهن میرزا بهی چیلغینا دؤنور.
چهلیک دایاق، دهمیر چاریق، اهلینه بیر ساز آلاراق یولداشی صوفویلا بیرلیکده یوللارا دوشور. سؤیلهیه سؤیلهیه، اصلینی آختارماغا باشلاییر، اصلیسینی آراییر، ....بوتون آنادولونو قاریش قاریش گهزهرک دولاشیر. آرتیق او شاه اوغلو میرزا بهی دئییل، عاشیق کرم، دردلی کرم، غریب کرمدیر. ساز چالاراق ههپ سئوگیسینی دیللهندیرمهکده، یولدا قارشیلاشدیغی اینسانلارلا، داغلارلا، داشلارلا، دهرهلهرله، قورتلارلا، قوشلارلا سؤیلهشیپ، شئعر اوخویاراق خان اصلیسیندن سوراق سورماقدادیر. بو او دهنلی بؤیوک بیر سئوگیدیر کی باشی قارلی داغلار و آزقین چایلار بیله، او قوپوزویلا سهسلهنینجه اینصافا گهلیر، یول وئریرلهر.
بیر نئچه یول اصلینین ایزینی تاپیب ایکی حسرتلی سئوگیلی گیزلینجه بولوشور و دردلهشیرلهر. آنجاق هر سفرینده دورومو اؤیرهنهن قاراکشیش اصلینی قاچیرماغی باشاریر. و آردینجا سونو، بیتیمی اولمایان ایللهر سورهن اوزون بیر قاچیپ قووالاماجا ....سونوندا قاراکشیشی حلبده بولور. کرمدهن خوشلانان حلب پاشاسی قاراکشیش اوزهرینده باسقی یاپاراق کرم و اصلینین ائولهنمهلهرینی ساغلاییر. آمما قاراکشیش گینه خایینلیک ائدیر. کرم اصلییله تام ائولهنهجهککهن، قاراکشیشین بویوسونه قوربان گئدیر. قاراکشیش گهردهک گئجهسینده اصلییه سئحیرلی بیر پالتار گییدیرمیشدیر. کرم بویولو کؤینهیین دویمهلهرینی چؤزمهیه چالیشیر، آنجاق بیر تورلو چؤزهمهز. چؤزولهن دویمه، او بیر دویمه چؤزولورکهن اؤز اؤزونه باشدان ایلیکلهنیر. کرم دهریندهن بیر آه چهکیر. آغزیندان آه یئرینه آلاو چیخیر و عاشیقی یاخیر. کرم عئشقینین اودویلا یانیپ کول اولور. کرمین کوللهری داغیلماسین دییه، اصلی اونلاری توپلاماغا چالیشیرکهن، کوللهر آراسیندان ههله سؤنمهمیش بیر قیغیلجیم ساچلارینی توتوشدورور، قیزجاغیزی دا یاندیریپ یاخیر. ساچلاری آلاو آلان اصلی ده یاناراق، کرمین عئشقیندن یاناراق، کول اولور و سئوگیلیلهرین کوللهری بیر بیرینه قاریشیر. بئلهجه بو دونیادا بولوشامایان عاشیقلار آنجاق اؤتهکی دونیادا، اوچماقدا بیر بیرلهرینه قاووشور .....
بو دونیادا اوچ نهسنهدهن قورخارام
بیر آیریلیق، بیر یوخسوللوق، بیر اؤلوم! .....
بو
دونیادا اوچ نهسنهدهن قورخارام،
بیر
آیریلیق، بیر یوخسوللوق، بیر اؤلوم.
هئچ
بیریندهن اصلا کؤنلوم خوش دئییل،
بیر آیریلیق، بیر یوخسوللوق، بیر اؤلوم!
****
گهله
گهله واردیق شو قارا داشا،
یازیلانلار
گهلیر بو غریب باشا،
حسرت
قویدو ائله، باجی ـ قارداشا،
بیر آیریلیق، بیر یوخسوللوق، بیر اؤلوم!
****
چوخ
سولئیمانلاری تاختدان ایندیردی،
نئچهلهرین
گول بهنیزین سولدوردو،
نئچهلهرین
گهلمهز یولا گؤندهردی،
بیر آیریلیق، بیر یوخسوللوق، بیر اؤلوم!
****
غریبین
بویونا کفن بیچیلمهز،
آجیدیر
اجل شربتی، ایچیلمهز،
اوچ
دردیم وار، بیر بیریندهن سئچیلمهز:
بیر آیریلیق، بیر یوخسوللوق، بیر اؤلوم.
****
نئچهلهرین
قالاسینا اود آتدی
نئچهسینین
آشینا آغی قاتدی،
نئچهلهرینی
گهنج ایکهن قوجالتدی
بیر آیریلیق، بیر یوخسوللوق، بیر اؤلوم!
****
کرم
یار یولوندا جانیندان گئچدی
غوربت
ائلده اجل بادهسین ایچدی،
گول
باغیندان بولبول غوربته اوچدو،
بیر آیریلیق، بیر یوخسوللوق، بیر اؤلوم.
****
کرَمدهن: غربت ایللهرده
فلک بهنی اؤز باغیمدان ائیلهدی
سوسن آغلار، سونبول آغلار، گول آغلار
دوست باغینین آخماز اولدو سولاری
باغبان آغلار، ساوجی آغلار، سئل آغلار
یاری بولسام، خینا یاخسام اهلینه
آلیپ گئتسهم وطنینه، ایلینه
نولا بیر ده ساریلایدیم بئلینه
قاییش آغلار، قایتان آغلار، بئل آغلار
ترک ائیلهدیم وطنیمی، ایلیمی
اهلیمدهن آلدیردیم غونچا گولومو
سالدیم غوربت ایللهره بهن یولومو
اوبا آغلار، یوردوم آغلار، ایل آغلار
اؤردهک گیبی اوچدوم گؤلدهن گؤللهره
چایلاق گیبی گهزدیم چؤلدهن چؤللهره
کَرَم آییدار دوشدوم تورلو یوللارا
گهلهن آغلار، گئدهن آغلار، یول آغلار
کرم کیمی
شاعر
نامآور تورک ناظم حکمت با سرودن «کرم گیبی» (Kerem
Gibi) این اثر تورکهای علوی قیزیلباش گمنام اصفهانی را جهانی کرده و بر
تارک ادبیات جهانی نشانده است. شعر «کرم گیبی» اثر ناظم حکمت، به دلیل برخورداری
از ماهیتی انقلابی هم از نظر فورم و هم از نظر محتوا، نقطهی عطفی حقیقی در ادبیات
تورک محسوب میشود.
هاوا
قورشون کیمی آغیر،
باغیر
، باغیر، باغیر، باغیریرام.
قوشون!
قورشون اهریتمهیه چاغیریرام ....
او
دیییر کی مهنه:
ـ سهن اؤز سهسینله کول اولارسان هئی!!!
کرم
کیمی یانا یانا .....
درد
چوخ، همدرد یوخ
اورهکلهرین قولاقلاری ساغیر....
هاوا
قورشون کیمی آغیر ... .
مهن
دیییرهم کی اونا:
ـ
کول اولاییم کرم کیمی یانا یانا.
مهن
یانماسام، سهن یانماسان، بیز یانماساق
نئجه چیخار قارانلیقلار آیدینلیغا؟
هاوا
توپراق کیمی گهبه
هاوا
قورشون کیمی آغیر.
باغیر،
باغیر، باغیر، باغیریرام.
قوشون! قورشون اهریتمهیه چاغیریرام...
مای ـ ١٩٣٠
سؤزلوک
آغی:زهر،
اؤتهکی:
آن دیگری،
اوچماق:بهشت،
جننت،
اوزونتو:
درد، غصه،
اولور:رضا،
باغیرماق:فریاد
زدن، (چاغیرماق:صدازدن)
بهنیز:چهره،
رخ، صورت،
بولوشماق:
ملاقات کردن،
بویو:جادو،
سحر،
بیتیم:نهایت،
پایان،
پینار:
بولاق، چشمه،
چاغا:
کودک،
چؤزمهک:گشودن،
باز کردن،
چیلقین:
دیوانه،
دوش:
رویا،
ساغیر:کر،
ناشنوا،
سؤزلو:
نامزد،
سؤلجهک:
داستان،
فیدان:نهال،
قالا:
ده، روستا،
قورشون:سرب،
قوشماق:
دویدن، (قاچماق:فرارکردن)
قیغیلجیم:اخگر،
گهبه:حامله
نهسنه:شی،
چیز،
ههپ: همیشه، همه،
گئرچهیه هو!!!
[1] مئهران باهارلی: تورکها
و تاثیر آنها بر لهجهی اصفهانی زبان فارسی
[2] Celâlî isyanları: Celâlî isyanları, 16. ve 17.
yüzyıllarda (1519-1610), Osmanlı yönetimindeki Anadolu'da Yavuz Sultan Selim
döneminde başlayan ve Sultan I. Ahmet dönemine kadar devam eden zaman zarfında
devlete karşı ekonomik, sosyal, askerî ve siyasi nedenlerle çıkarılan
ayaklanmalara verilen addır.
https://tr.wikipedia.org/wiki/Cel%C3%A2l%C3%AE_isyanlar%C4%B1
[3] Prof. Dr. Faruk Sümer. OĞUZLAR (TÜRKMENLER) Tarihleri, Boy Teşkilâtı,
Destanları. İkinci baskı. S. 373
Oğuzlar’ın kendi dillerinde yazılmış birici millî
destanları Dede Korkut destanları’dır. Bu destanlar son asırlara kadar Anadolu
ve İran Türkleri arasında sevilerek dinlenmiş, okunmuş …. Fakat XVII. Yüzyıldan
itibaren … ozanların yerini âşıklar aldı. Bunlar ise yeni bir destan terennüm
ediyorlardı. Bu yeni destan, haydut veya Celâlî Kör-Oğlu’nun
mâceralarını anlatıyordu … Kör-Oğlu destanı daha XVII. yüzyılda İran Türkleri
arasında da yayıldı ve onlar tarafından da alâka ile karşılandı. O derecede ki
onların da millî destanı hâline geldi. Mezhebî ayrılık, kanlı harbler Anadolu
ve İran Türkleri'nin ortak kavmî hars birliği geleneğini devam
ettirmelerine engel olamamıştı. Kör-Oğlu'na karşılık, oradan da Türkiye'ye
Kerem ile Aslı, Arzu ile Kanber, Aşık Garib gibi halk
romanları gelmiştir.
[4] Yanık Kerem, Türk halk müziğinde ve aşık
edebiyatında köklü bir yere sahip olan, keder ve özlem duygularını barındıran
geleneksel bir aşık havası, ezgi türü ve halk türküsüdür. Bu ezgi tarzı, ünlü
Türk halk hikayesi olan Kerem ile Aslı dastanına ve Aşık Kerem'in yaşadığı
acılara dayanır. Türk Dil Kurumu (TDK) sözlüğünde bu türkü dalı, asıl adı olan
"Kesik Kerem" maddesi altında “Âşık Kerem'in ezgilerinde görülen
yanık türkü dalı” şeklinde tanımlanmıştır.
[5] Ali DUYMAZ, Kerem ile Aslı Hikâyesi Üzerinde
Mukayeseli Bir Araştırma, Ankara 2001, Kültür Bakanlığı Halk Kültürlerini
Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlüğü (HAGEM) Yayınları. Ankara 2001, XII+413
s.
[6] Sultan TULU. Kerem ile Aslı Hikayesinin Horasan
Varyantı
[7] AHISKALI KADIZÂDE SEYYİD SAÎD MUHAMMED’İN
“MECMÛATÜ’L- LETÂİF SANDÛKATÜ’Z- ZERÂİF” CÖNGÜ
https://www.millifolklordergisi.com/PdfViewer.aspx?Sayi=52&Sayfa=114
[8] Kerem ile Asli / müellifi A.F.
https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101065414979&seq=1
No comments:
Post a Comment