Monday, December 5, 2016

دده قورقوت ديلينده‌ن قادين چئشيتله‌ري


دده قورقوت ديلينده‌ن قادين چئشيتله‌رى

مئهران باهارلى

دده قورقوت اوغوزنامه‌سينين ديرئسدئن و واتيکان نوسخه‌له‌رينده، بويلاردان قاباق بير اؤن‌سؤز واردير. بو اؤن‌سؤز ايکى بؤلومده‌ن اولوشور: گيريش بؤلومو ايله دده قورقوت ديلينده‌ن قادين چئشيتله‌رينين آنلاتيلديغى ايکينجى بؤلوم. آشاغيدا بو ايکنجى بؤلومو، ديرئسدئن نوسخه‌سى تمه‌لينده، مودئرن و فونئتيک تورکجه يازيمى ايله وئرميشه‌م. اوندان سونرا بير سيرا دئگى (کليمه) و بيله‌شيکله‌رين (ترکيبله‌رين) آچيقلاماسى و سؤزلوک واردير.

دده قورقوتجا قاريلار دؤرت تورلودور

[دده قوْرقوت ديلينده‌ن] اوْزان آييدير:

قاريلار دؤرت تۆرلودور: بيريسى «سوْلدوران سوْيو»دور. بيريسى «توْلدوران توْيو»دور. بيريسى «ائوين داياغى»دير. بيريسى «نئجه سؤيله‌رسه‌ن، باياغى»دير.

اوْزان [آييدير]:



«ائوين داياغى» اوْلدور کيم يازيدان ياباندان ائوه [اوُتلو] بير قوْنوق گلسه، ار آدام ائوده اوْلماسا، اوْل اوْنو يئديره‌ر، ايچيره‌ر. آغيرلار، عزيزله‌ر، گؤنده‌ره‌ر. اوْل عاييشه، فاطيمه سوْيودور. خانيم، اوْنون ببه‌کله‌رى بيتسين!. اوْجاغينا بۇنجولايين آورات گلسين!.

گلديک اوْل کيم «سوْلدوران سوْيو»دور. ساپادينجا يئرينده‌ن اؤرو ‌دورار. الينى اۆزونو يۇمادان، دوْقوز بازلاماج ايله‌ن بير کۆوه‌له‌ک يوْغورتو، گؤزله‌رى دوْيونجا، تێخا باسا يئر. الينى بؤيرونه وۇرار، آييدار: «بۇ ائوى خاراب اوْلاسى اره واراليدان برى، داخى قارنيم دوْيمادى؛ اۆزوم گۆلمه‌دى». «آياغيم باشماق، اۆزوم ياشماق گؤرمه‌دى» دئر. «آه، نوْلايدى، بۇ [ار] اؤله‌يدى؛ بيرينه داخى وارايديم. اۇماريمدان ياخشى، اۇيار اوْلايدى» دئر. اوْنون کيمينين، خانيم، ببه‌کله‌رى بيتمه‌سين!. اوْجاغينا بۇنجولايين آورات گلمه‌سين!.

گلديک اوْل کيم «توْلدوران توْيو»دور. تپره‌دينجه يئرينده‌ن اؤرو ‌دوردو. الينى اۆزونو يۇمادان، اوْبانين اوْل اۇجوندان بۇ اۇجونا، [بۇ اۇجوندان] اوْل اۇجونا چارپيشديردى؛ قوْو قوْولادى، دين دينله‌دى. اؤيله‌ده‌نجه گزدى؛ اؤيله‌ده‌ن سوْنرا ائوينه گلدى. گؤردو کيم، اوْغرو کؤپه‌ک، يئگه دانا، ائوينى بيربيرينه قاتميش. [ائوى] تاووغون کۆمه‌سينه، سێغيرين دامينا دؤنموش. قوْنشولارينا چاغيرار کيم: «يئته‌ر [قێز]!، زۆلئيخا!، زۆبئيده!، اؤرووئيده!، جان قێز!، جان پاشا!، آينا مله‌ک!، قۇتلو مله‌ک!؛ اؤلمه‌يه، ايتمه‌يه گئتمه‌ميشديم. ياتاجاق يئريم گينه بۇ خاراب اوْلاسى ايدى». «نوْلايدى منيم ائويمه بير لحظه باخايدينيز؟ قوْنشو حاققى، تانرى حاققى» دييه سؤيله‌ر. بۇنون کيمينين، خانيم، ببه‌کله‌رى بيتمه‌سين!. اوْجاغينا بۇنون کيمى آورات گلمه‌سين!.

گلديک اوْل کيم «نئجه سؤيله‌رسه‌ن، باياغى»دير. ائوينه يازيدان، ياباندان بير اۇتلو قوْنوق گلسه، ار آدام ائوده اوْلسا، اوْنا ديسه کيم: «دۇر اتمه‌ک گتير يييه‌ليم، بۇ دا يئسين». ديسه [کيم]: «پيشميش اتمه‌يين بقاسى اوْلماز، يئمه‌ک گره‌کدير». آورات آييدار: «نئيله‌يه‌ييم، بۇ يێخيلاجاق ائوده اۇن يوْخ، اله‌ک يوْخ». «ده‌وه ده‌ييرمه‌نده‌ن گلمه‌دى» دئر. «نه گليرسه، منيم ساغريما گلسين» دييه؛ الينى گؤتونه وۇرار. يؤنونو آنارى، ساغريسينى ارينه دؤنده‌ره‌ر. مين سؤيله‌رسه‌ن، بيريسينى قۇيماز. ارينين سؤزونو قۇلاغينا قوْيماز. اوْل، نۇح پئيغه‌مبه‌ر`ين ائشه‌يى اصليدير. اوْندان داخى سيزى، خانيم، آللاه ساخلاسين! اوْجاغينيزا بۇنجولايين آورات گلمه‌سين!.

[سون]

آچيقلامالار

تورلوTürlü : چئشيتلى، جورلو، نوع، گونه. «جور» کليمه‌سى ده تورکجه اولوپ، «تور» کليمه‌سينين لهجه ده‌ييشگه‌سيدير. (تاجيکجه‌ده دوست و رفيق و مانند من .... آنلامي اولان «جوره» ده بو کؤکه‌نده‌ندير). اسکى بيچيمى تورلوک‌ و کؤکه‌نى اسکى تورکجه‌ده ياراديلماق، بيچيم آلماق آنلاميندا اولان تؤرولمه‌ک مصده‌ريدير (تؤرولوک- تورلوک- تورلو). تؤره‌مه‌ک، تؤره (آيين، اخلاق، ...) و تؤز (سوى، کؤک، اصل، عيرق) کليمه‌له‌رى ايله کؤکه‌نده‌شدير.

سولدوران سويوSolduran soyu : بونو سولدوران سوپ کيمى اوخويانلار اولموشدور. اويسا بونون اصلى سولدوران سويودور کى اوچونجو شخص تکيل يييه‌ليک اکى –و دوشموشدور: سولدوران سويو- سولدوران سوى. (بونا بنزه‌ر اک دوشمه‌سى: شاهى سئوه‌ن- شاه سئوه‌ن)

تولدوران تويوTolduran toyu : ال‌يازما متنينده "بريسى طولدرن طويدر" بيچيمينده گئچه‌ن بو ترکيبىين دوغرو اوخونوشو "تولدوران تويودور" اولماليدير. سير کيلاوسين`ه گؤره "تولدوراماق" فئعلى، داغيتماق و "توى" کليمه‌سى اوبا، توپلانتى، ييغيناق، توپلولوق، توپلوم، اويماق و بوى آنلاملاريندادير. کيلاوسين اؤز ائتيمولوژيک سؤزلويونده اسکى تورکجه‌ده وار اولان و آنلامى "داغيدان بوى" اولان بنزه‌ر "تولدوران بوى" ترکيبينى ده ذيکر ائتميشدير. بو ترکيبده‌ن اسينله‌نه‌ره‌ک داها سونرالار -دده قورقوت کيتابيندا دا گؤرولدويو کيمى- "اويماغى داغيدان" آنلاميندا اولان "تولدوران تويو" ترکيبى يارانميشدير.


بو بيله‌شکه‌ني "تولدوران توپدور" اولاراق اوخويانلار اولموشدور. بو دورومدا تولدوران، ووران آنلاميندادير (توُلماق: وورماق، چارپماق). بو تيپ قادين، يووارلانيپ ساغا سولا چارپان بير توپا (اويون توپونا) بنزه‌ديلميش اولابيله‌ر.

تولدوران تويو- سولدوران سويوTolduran toyu, Solduran soyu : بورادا آنلاتيلماق ايسته‌نيله‌ن شئي بودور: قادينلارين بير چئشيتي "سويو سولدوران"، يعني نسلي توکه‌ده‌ن؛ بير چئشيتي ده "تويو تولدوران"، يعني اويماغي ييخان و ائوي داغيداندير.

ببه‌کله‌ري بيتسينBebekleri bitsin : ال‌يازما متنينده "ببکلري بتسون" بيچيمينده گئچه‌ن بو ترکيبي، "ببه‌کله‌ري يئتسين" اولاراق اوخويانلار اولموشدور. بو کليمه‌نين دوغرو اوخونوشو "ببه‌کله‌ري بيتسين" اولماليدير. اسکي تورکجه‌ده "بيتمه‌ک" فئعلينين آنلاملاريندان بيري "دوغولماق، دونيايا گلمه‌ک"دير. قوتادغوبيليک‌ده "اوغول بيتدي" يعني "اوغول دونيايا گلدي" اؤرنه‌يي واردير. "ببه‌کله‌ري بيتسين" ده يعني "ببه‌کله‌ري دونيايا گلسين".

آوراتAvrat : ال‌يازمادا «عورت» اولاراق گئچه‌ن بو سؤز اصلينده تورکجه «آورات» کليمه‌سيدير. آورات دئگيسي، ائش، قادين، ياشام يولداشي دئمه‌کدير و اسکي تورکجه‌ده تؤره‌تگه‌ن، اوره‌تگه‌ن، توخوم اوره‌ته‌ن، گبه قاليپ شيشه‌ن آنلاملاريندا اوراقات- اوراقوت- اوراغوت- اوراووت- اوراغيت- اوراقاچ کؤکه‌نينده‌ن اولوپ، عره‌بجه عورت ايله ايلگيسيزدير.

ساپادينجاSapadınca : متنده "صپادنجه" بيچيمينده يازيلان بو کليمه‌ني، صاباحدانجا يعني صاباحدان بري دييه اوخويانلار اولموشدور. اويسا بونون دوغرو اوخونوشو "صاپادينجا" اولماليدير. اسکي تورکجه‌ده سابيتماق-ساپيتماق و بورادان ساپاتماق (چيخارتماق- چاخارتماق کيمي)، ساغا سولا ساللاماق و حره‌که‌ت ائتديرمه‌ک آنلاميندادير. بورادا آنلاتيلان بودور کي بير قادين تيپي تپره‌دينجه، اؤته‌کي ده ساپادينجا يئرينده‌ن اؤرو دورار (قالخار). ساپادينجا و تپره‌دينجه‌نين هر ايکيسي ده حره‌که‌تله ايلگيليدير.

گؤزله‌ري دويونجاGözleri doyunca : ال‌يازما متنينده "يوغرد کزلر طوينجه طقه بصه ير" بيچيمينده گئچه‌ن بو ترکيبي م. ارگين "يوغورتو گؤزله‌ر" (يوغورتو گؤزله‌تمه‌ک، بکله‌تمه‌ک، اينتيظار چکديرمه‌ک) اولاراق آنلاملانديرميشدير. آزه‌ربايجان بودونجوندا (جومهورييه‌تينده) ايسه ص. عليزاده- ف. زئينالوف "يوغورتو گه‌وه‌زله‌مه‌ک" اولاراق اوخوموش، "گوبود يئمه‌ک" دييه آنلاملانديرميشلاردير. باشقا اوخونوشلار: گؤزله‌ر (ديبيني سوپورمه‌ک)؛ کؤزله‌ر (اوددا کؤزله‌ر)؛ گؤزه‌له‌ر؛ گووه‌زله‌ر؛ که‌وه‌زله‌ر؛ گه‌وه‌له‌ر....

بيزجه دوزگون اوخونوش "يووغورتو گؤزله‌ر، دويونجا تيخا باسا يئر" دئييل، بلکه ويرگول اؤنه آليناراق "يوغورتو، گؤزله‌ري دويونجا، تيخا باسا يئر" اولماليدير، يعني يوغورتو گؤزله‌مه‌ز، بلکه گؤزله‌ري دويونجا يييه‌ر. بورادا يازيم سيراسيندا  گؤزله‌ري‌نين سون .ي اکي دوشموشدور.

ايکينجي دوشوک بير ائحتيماللا بو کليمه گؤزله‌ري دئييل، "گؤزله‌ر" اولوپ و "گؤزله‌مه يئمه‌يي ياپماق" آنلاميندادير. "گؤزله‌مه"، يوغورت و بازلاماج چؤره‌يينده‌ن ياپيلان بير يئمه‌ک چئشيتيدير. "دوقوز بازلاماج ايله‌ن بير کووه‌له‌ک يوغورتو گؤزله‌‌ر" يعني دوقوز بازلاماج چؤره‌يي ايله بير کووه‌له‌ک يوغورتدان گؤزله‌مه يئمه‌يي ياپار. (گؤزله‌مه يئمه‌يي حاققيندا: اورمييه يئمه‌کله‌رينده‌ن «گؤزله‌مه» / وجيهه فکور / قايناق شخص حاجيه قمرخانيم نقشينه 85 ياشيندا. قاتيغي بير قابلامايا تؤکوپ، اوجاق اوسته قويوپ بولايارلار. برکيمه‌سين دييه اونا سو دا قاتارلار. سولو قاتيق قايناماقدا اولسون، باشقا بير تاوادا دا ساری یاغی قیزدیریپ، ایچینه یومورتا چالارلار. سونرا هر ايکي قابي قاينايا قاينايا سوفرا باشينا گتيريپ یومورتانی قاينايان قاتيغين ايچينه تؤکه‌رله‌ر. اولار گؤز‌له‌مه! دوغرانميش چؤره‌کله‌ري گؤز‌له‌مه‌نين ايچينه تؤکوپ، تيلته ائله‌ييپ، يييه‌رله‌ر. گؤز‌له‌مه‌ني تئز يئمه‌ليسه‌ن، چوخ يوباتسان برکييه‌ر خمير کيمي اولار. بلکه ده اونون آديني همين خاصييه‌تينه گؤره گؤزله‌مه قويوپلار، چونکوگؤز‌له‌مه‌ده‌ن يئمه‌ليسه‌ن).

قوو قوولاديQov qovladı : ال‌يازما متنينده "قوو قولدي" بيچيمينده گئچه‌ن بو ترکيب، دده قورقوت نشرله‌رينين چوخوندا "قوو قووالادي" اولاراق وئريلير. اويسا بو ترکيب - اؤزونده‌ن سونرا گله‌ن "دين دينله‌دي" قاليبينا اوياراق - "قوو قوولادي" اولماليدير، يعني "دئدي قوودو" و يا "غئيبه‌ت ائيله‌دي". "قوو قوولادي، دين دينله‌دي" ترکيبي، "غئيبه‌ت ائتدي، پيچيلداشاراق غئيبه‌ت ائده‌نله‌ري دينله‌دي" آنلاميندادير.

يئگهYége : باشي بوش، گزمه‌يه آليشميش ييرتيجي حئيوان، اوغرو، زييانکار، ايطاعه‌تسيز (يئ.مه‌ک+ -گه). باشقا اوخونوشلار: يئکه (بؤيوک، موغولجادير).

قوُيماز Quymaz  قولاق آسماز، دينله‌مه‌ز. «قويماق»Quymaq  قولاق آسماق، دينله‌مه‌ک. «قولاق» کليمه‌سي ده بو کؤکه‌نده‌ندير. باشقا اوخونوشلار: قوْيماز، دۇيماز.

قيسا سؤزلوک

آغيرلاماقAğırlamaq : عزيزله‌مه. گرامي داشتن
آناريAnarı :  اونا ساري، اؤته‌يه دوغرو، اؤته‌يه، اؤته، قارشي طره‌ف
آوراتAvrat :  ائش، قادين، ياشام يولداشي.
آييتديAyıtdı :  دئدي، سؤيله‌دي، خطاب ائتدي
آييتماق Ayıtmaq : سؤيله‌مه‌ک، دئمه‌ک
اتمه‌کEtmek :  چؤره‌ک، اکمه‌ک
اوتUt :  شرم، حه‌يا، حوجب، عار
اوتلوUtlu :  اوتانج دويقوسونا يييه کيمسه، حه‌يالي و محجوب
اوجاقOcaq : خانه، کاشانه، خانواده
اؤرو دورماقÖrü durmaq :  آياغا قالخماق، ديک دورماق، يوکسه‌لمه‌ک، يوخاري چيخماق
اؤروÖrü :  آياغا قالخميش، ديک دورموش
اوزانOzan :  آشيق، قوپوز چالاراق بوي بويلايان، سوي سويلايان کيمسه، بودون قوشاري (خالق شاعيري). «اوزماق» مصده‌رينده‌ن (سبقت و پيشي گرفتن)
اومارUmar :  اومولان شئي، چاره
اوماريمدانUmarımdan :  اومدوغومدان، چاره‌مده‌ن
اويارUyar :  اويقون اولار
اؤيلهÖyle :  ناهار چاغي
اؤيله‌ده‌نجهÖyledence :  اؤيله‌نه‌ده‌ک، اؤيله‌يه‌جه‌ن
اويماق Uymaq : اويقون اولماق
بازلاماجBazlamac :  ساجدا پيشيريله‌ن بير چئشيت ياغلي و قالين چؤره‌ک
باياغيBayağı :  اؤنه‌مسيز و سيرادان، دوشوک دوزئيلي و شيت
بونجولايينBunculayın :  بونون کيمي، بونجا، بئله، بونا بنزه‌ر
بيتسينBitsin :  دوغولسون، دونيايا گلسين (اوغلان بيتدي: اوغلان دونيايا گلدي. قوتادغو بيليک)
بيتمه‌سينBitmesin :  دوغولماسين، دونيايا گلمه‌سين. (قوتادغو بيليک)
تپره‌دينجهTepredince : ترپه‌دينجه، قيميلداتينجا، قيپيرداتينجا، ان کيچيک شکيلده توخونوپ حره‌که‌ت ائتديرينجه
تورلوTürlü :  چئشيتلي
تولدوراماقTolduramaq :  داغيتماق (بوي تولدورادي- جمعييه‌ت داغيلدي. کيلاوسين)
تولدوران تويوTolduran toyu :  جمعيييه‌تي داغيدان
تيخا باساTıxa basa :‌ سانکي آغزينا يئمه‌يي تيخاراق و باساراق يئمه‌ک، گوج ايله آغزينا يئمه ک سوخماق
جانCan :  اولو، بؤيوک، سئچگين، اؤنجو، ده‌يه‌رلي آنلاملاريندا اولان تورکجه بير آد و اؤن‌آد. آددان اؤنجه (جان علي، جان ائجه، جان بيگيم خاتين، جان محمد، جان احمدلو) و يا سونرا (جان آقا خانيم، آقاجان) گله‌ر.
دئرDér : دييه‌ر
دينDin :  ياواش سسله قونوشما، پيچيلداشما، فيسيلداما، غئيبه‌ت
دينله‌ديDinledi : پيچيلداشدي، فيسيلدادي
ساپادينجاSapadınca : با تکان و حرکت دادن
ساپاتماق (ساپيتماق)Sapatmaq : تکان و حرکت دادن
ساغرىSağrı :  اينسانين اونباسى، بالدير، بوت، قالچا
ساغريماSağrıma :  يانيما
سولدوران سويوSolduran soyu :  سويو سولدوران، نسلي توکه‌ده‌ن.
قوتلوQutlu : مبارک، سعيد
قونوغوQonuğu :  قوناغي
قونوقQonuq :  قوناق
قوو قوولاديQov qovladı :  بيرينين آرخاسيندان دانيشدي، دئدي قوودو، غئيبه‌ت ائتدي
قووQov :  غئيبه‌ت، شاييعه
قويمازQuymaz :  قولاق آسماز، دينله‌مه‌ز، قورخماز
قويماقQuymaq :  قولاق آسماق، دينله‌مه‌ک
کومهKüme :  کوما، يووا، قوشلارين نيني، تويوقلارين هيني
کومه‌سينهKümesine :  نينينه، هينينه
کووه‌له‌کKüvelek :  يوغورت قابى، قولپلو سو و يا ياغ بايداسى، بوغدا اؤلچه‌يى. کؤکه‌ني «کوپ» کليمه‌سي اولابيله‌ر.
کيمسه‌نهKimsene :  هئچ کيمسه
گؤتGöt : باسن، نشيمنگاه
گؤزله‌رGözler :  گؤزله‌مه يئمه‌يي ياپار
گؤزله‌مهGözleme :  يوغورت، بازلاماج، يومورتا، ساريمساق و ياغدان ياپيلان بير چئشيت يئمه‌ک
واراليدانVaralıdan :  واراندان بري
وارماقVarmaq :  گئتمه‌ک، اولاشماق
يابانYaban : چؤل، فارسجا بيابان دان
يازيسينداYazısında :  چؤلونده
ياشماق Yaşmaq : اوزه تاخيلان اؤرتو و نيقاب
يؤنYön :  دوغرولتو، جهه‌ت، اوز، جبهه
يئتيريديرYétiridir :  يئتيشديرديييدير، بويا باشا چاتديرديغيدير
يئرYér : يييه‌ر
يئگهYége :  باشي بوش، گزمه‌يه آليشميش ييرتيجي حئيوان، اوغرو، زييانکار، ايطاعه‌تسيز (يئ.مه‌ک+ -گه).

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.