Wednesday, December 28, 2016

کمونيستها و بلشويکهاي ترک‌گرا در دو دهه‌ي نخستين جمهوري آزربايجان سوسياليستي شوروي


کمونيستها و بلشويکهاي ترک‌گرا در دو دهه‌ي نخستين جمهوري آزربايجان سوسياليستي شوروي

مئهران باهارلي

به همراه اين نوشته تصاويري از مقالات، اخبار، اعلانات و گزارشهاي شماره‌هاي ۵۴، ۵۵، ۵۶ (سال ۱۹۲۴)، ۲۲۸، ۲۷۳، ۲۷۴ (سال ۱۹۲۷) «روزنامه‌ي کمونيست» را داده‌ام. اين روزنامه ناشر افکار و ارگان مرکزي حزب کمونيست-بلشويک آزربايجان، کميته‌ي اجرائي مرکزي آزربايجانِ کميته‌هاي باکو و سويت –شوراي باکو بود: «آزه‌ربايجان قومونيست –بولشئويک فرقه‌سي مرکزي و باکو قوميته‌له‌رينين آزه‌ربايجان مرکزي اجرائيه قوميته‌سي و باکو شوراسينين ناشر افکاري- اورقانيدير».

در اين مقالات، اخبار، آگهي‌ها و گزارشات، نام ملي خلق ترک ساکن در جمهوري آزربايجان و قفقاز جنوبي تنها به صورت «ترک» (تورک) و نام زبان وي «ترکي» (تورکجه) آمده است. اين اسناد مربوط به دوراني است که مردمِ بعدها و اکنون موسوم به «آزربايجاني» در جنوب قفقاز، توسط خود اين مردم، روشنفکران و نخبگان و ادبا، سياستمداران و جمهوريهاي سوسياليستي شوروي و از جمله روسيه و خود آزربايجان، به علاوه‌ي همه‌ي همسايگان و ملتها و دولتها و رسانه‌هاي خارجي، صرفا «ترک» شناخته و ناميده مي‌شدند.


۱- ملت ترک «تورک»:

الف- در اين اسناد همه جا نام ملت بدون پسوند و موخره، صرفا «ترک» است. نام ترک به عنوان نام ملت به تنهايي و يا صفت نشانگر هويت ملي در ترکيبهاي متعدد از جمله کارگران ترک، زحمتکشان ترک، رنجبران ترک، روستاييان ترک، کمونيستهاي ترک، اعضاي ترک حزب، جماعت عوام ترک، جوانان ترک، کودکان ترک، فرزندان ترک، مربيان ترک و ... بکار رفته است. (اعداد داخل پارانتز، شماره‌ي عکسي است که حاوي آن کلمه-ترکيب مي‌باشد):


تورک(له‌ر) (۳،۴، ۶، ۱۰، ۱۲، ۱۹، ۲۰، ۲۷، ۳۰، ۳۷، ۶۰، ۶۱، ۷۱، ۷۳، ۷۴)

تورک ايشچي(له‌ري) (۲، ۵، ۶، ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۶۰، ۶۱، ۶۶)
تورک عمله‌له‌ر (۲۳، ۲۷)
تورک فعله‌(له‌ري) (۶، ۱۰، ۲۴، ۶۰)
تورک فرقه‌چي فعال ايشچيله‌ر (۶۰)
تورک کندليله‌ري (۲۵)
تورک کومونيستله‌ر (۶۰)
تورک قارا جماعتي (۷)
تورک زحمتکش گنجله‌ري (۱)  
تورک بالالاري (۳۵، ۷۲)
تورک چوجوقلاري (۶۳)
تورک تعليماتچيلار (۲۵)

ب-در اين اسناد نام ملي ترکهاي ساکن در جمهوري سوسياليستي شورايي گرجستان «ترک» است، و نه آزربايجاني.

گورجوستان تورکله‌ري (۱۳)

ج-در اين اسناد از ترک به عنوان يک «خلق» (خلق ترک) و «ملت» (ملت ترک) و در رديف ملل روس و ارمني و ... نام برده مي‌شود.

تورک ملتي (۸، ۷۱)
تورک خلقي (۷، ۹)
تورک-روس-ائرمه‌ني (۸، ۹، ۱۰، ۱۱، ۱۲)

د-در اين اسناد، ترک صرفا به عنوان نام قومي-ملي خلق ترک ساکن در قفقاز جنوبي و جمهوري آزربايجان سوسياليستي شورايي (و نيز عثماني و ترکيه) بکار برده مي‌شود و نه به عنوان نام عمومي ملل تورکيک جهان. براي هر کدام از ديگر ملل تورکيک، نام ملي مربوطه جداگانه به کار رفته است. مانند «تاتار»، «اوزبک»، «ترکمن»، «قيرقيز» ... اين همان کاربرد دقيق، واضح، علمي، ريشه‌دار و تاريخي است که در ايران هم عينا و همواره موجود بوده و بي‌ابهام و بدون اشکال بکار مي‌رود (در ايران چهار ملت تورکيک با نامهاي ملي «ترک»، «ترکمن»، «خلج» و «قزاق» ساکنند).

اؤزبه‌ک قادينلاري (۱۴)
تاتار ايشچي قادينلاري (۶۶، ۶۷)
قيرقيز نماينده- اهالي (۱۵)
تورکمه‌ن نماينده- اهالي (۱۵)


۲- زبان ترکي «تورکجه»

الف-در اين اسناد نام زبان ملت ترک ساکن در جمهوري سوسياليستي شورايي آزربايجان و قفقاز جنوبي «تورکجه» (ترکي)، بدون هر گونه پسوند و افزوده است. نام تورکجه در ترکيبات بي‌شمار، از جمله ترجمه‌ي ترکي، نمايش ترکي، آرتيست ترکي، کورس تورکي، صفحات ترکي، جواب ترکي، سواد ترکي، عريضه و عرضحال ترکي، روزنامه و مجموعه‌ي ترکي، کتاب ترکي، نوشته‌ي ترکي، ترکي‌نويسي، ترکي‌گويي و ... بکار رفته است.

تورکجه (۲۲، ۲۴، ۲۵، ۷۲، ۷۳)
تورکجه بير شئي (۲۴)
تورکجه ترجمه (۷۳)
تورکجه تماشا [نمايش] (۳۰، ۳۱)
تورکجه جواب (۷۳)
تورکجه خودوژنيک [نقاش] (۲۴)
تورکجه دميريول کورسو (۷۳، ۲۰)
تورکجه ساوادلي (۷۲)
تورکجه صحيفه‌له‌ر (۶۰)
تورکجه عرضحال (۷۳)
تورکجه عريضه (۷۳،۲۰)
تورکجه قزئته (۱۹)
تورکجه قونوشماق (۲۰)
تورکجه کيتاب(لار) (۱۶، ۱۸، ۱۹، ۲۶، ۳۵)
تورکجه يازماق (۲۴)
تورکجه يازي(لار) (۷۲)

ب- نام زبان ندرتا به صورت «تورک ديلي» (زبان ترک) ذکر مي‌شود:

تورک ديلي (۲۸)
تورک ديلينده کيتابلار (۱۶، ۲۶)
تورک قزئته و مجموعه‌له‌ر (۲۳)

ج-تورکجه و زبان ترکي معادل و هم‌رديف زبان روسي است:

تورکجه-روسجا (۱۷، ۲۰، ۲۹، ۳۰، ۳۱، ۷۳)
تورک-روس ديلي (۲۸)

د-الفباء، املاء و ادبيات ملت ترک ساکن در جنوب قفقاز و جمهوري سوسياليستي شوروي آزربايجان الفباء ترک، املاء ترک و ادبيات ترک ناميده مي‌شود، و نه الفباي آزربايجاني، املاي آزربايجاني و يا ادبيات آزربايجاني:

تورک ادبياتي (۳۲)
تورک اليفباسي (يئني) (۳۳)
تورک يازيسي (۷۲)



۳-نهادها و موسسات ترک

در دو دهه‌ي اول عمر جمهوري شوروي سوسياليستي آزربايجان، به موازات بازگشت به هويت ملي ترک و هويت‌پروري ترک و رستاخيز شعور ملي ترک در سرتاسر آناتولي-قفقاز-ايران و به عنوان بخشي از روند تورکله‌شمه- ترک‌سازي (يادآور جريان «نه موتلو تورکوم دييه‌نه» در آناتولي)، اصرار بر تاکيد و ذکر نام ملي ترک در هر مناسبت و فرصت وجود داشت. در روزنامه‌ي کمونيست هم از موسسات و نهادهاي دولتي، سياسي، آموزشي، اجتماعي و هنري بسيار که همه داراي معرفه و مشخصه‌ي «ترک» در عنوانشان هستند اسم برده شده است.

الف-از جمله مدارس ترک، مدرسه‌ي مرکزي ترک حزب سويتيک، کتابخانه‌ي ترک، کاخ فرهنگ ترک، انجمن فوتبال ترک، ...

تورک مکتب(له‌ري) (۳۵، ۳۷، ۷۲)
تورک مکتبي (مرکزي تورک شورا فرقه مکتبي) (۳۳، ۳۶)
تورک کتبخانه‌سي (۳۸)
تورک مدنيت سارايي (۳۹)
تورکله‌ره مخصوص فوتبال درنه‌يي (۹)


ب-بويژه در نام تئاترها، تروپها و صحنه‌ها، و به منظور تشويق و جذاب نمودن آنها براي ترکها و تاکيد بر بينونيتشان با تئاترهاي روسي، ارمني و ... هميشه کلمه‌ي ترک آورده مي‌شود. مانند تئاتر ترک، تئاتر کارگري ترک، تئاتر حکومتي انتقاد و تبليغات آزاد ترک، تئاتر ترک آکادميک دولتي، تروپهاي ترک، صحنه‌ي ترک و نمايش ترک:

تورک تيياتروسو (۵۱، ۵۲)
تورکله‌ر اوچون ايشچي تيياتروسو (۵۰)
حکومت تورک آزاد تنقيد و تبليغ تياتروسو (۴۶)
دولت تورک آکادئميک تيياتروسو-تيياترولاري (يولداش داداش بينادزاده آدينا اولان) (۴۰، ۴۲، ۴۳، ۴۴، ۴۷، ۴۹)
باکو تورک ايشچي تيياتروسو (۴۱، ۴۳)
تورک تروپييالاري (۴۵)
تورک صحنه‌سي (۴۰، ۵۲)
گنجه تورک صحنه‌سي (۴۵)
تورکجه تماشا [نمايش] (۳۰، ۳۱)


۴-زنان ترک، دختران ترک، کلوبهاي زنان ترک

در اين اسناد تاکيد خاصي بر ترک ناميدن زنان ترک، به منظور ارتقاء موقعيت سياسي آنها و قابل ديدن شدن هر چه بيشتر زنان ترک در جامعه و حيات اجتماعي شده است (اين مورد، موضوع يک بررسي ديگر من است).

الف-در اين رابطه بوفور ترکيبات زن ترک، زنان ترک، زنان کارگر ترک، دختر ترک، دختران ترک، حتي زنانگي ترک بکار رفته‌اند:

تورک ايشچي قادين(لار)ي (۵۸، ۶۴)
تورک قادين(لار)ي (۷، ۱۲،  ۵۱، ۵۲، ۵۳، ۵۴، ۵۵، ۵۶، ۵۷، ۵۹، ۶۰، ۶۵، ۶۶، ۶۸، ۶۹)
تورک قادينليغي (۵۸)
تورک قيز(لار)ي (۶۲، ۶۳، ۶۸، ۶۹، ۷۰)

ب-کلوپهاي متعدد زنان همه در اسم خود کلمه‌ي «ترک» را دارند. مانند کلوپ مرکزي زنان ترک و کلوپهاي متعدد زنان ترک:

مرکزي تورک قادينلار کولوپو (علي بايراموف نامينا) (۶۲)
تورک قادينلار کولوپلاري (۶۵، ۶۶، ۶۷):
لئنين داييره‌سي - صابونچو «تورک قادينلار کولوپو»،
بالاخاني «تورک قادينلار کولوپو»،
فابريقا زاوود داييره‌سي - قشله «تورک قادينلار کولوپو»،
آغ‌شهر «تورک قادينلار کولوپو»،
باييل داييره‌سي «تورک قادينلار کولوپو»،
سوراخاني - اميرحاجيان «تورک قادينلار کولوپو»،
بناقاضي «تورک قادينلار کولوپو».


۵-روند تورکله‌شمه-ترک‌سازي و تورکجه‌له‌شمه-ترکي‌سازي

در اين اسناد، گزارشها و اشاراتي به دو روند موسوم به «تورکله‌شمه» و «تورکجه‌له‌شمه» وجود دارد. تورکله‌شمه –تورکجه‌له‌شمه به اختصار به معني ارتقاء موقعيت ترکها و زبان ترکي در سيستم و نهادهاي دولتي، رسانه‌ها، حيات اجتماعي و هنري و .. جمهوري آزربايجان بود. اين جريانات در دوره‌ي جمهوري خلق آزربايجان- حکومت مساوات آغاز شد و در دو دهه‌ي نخست جمهوري سوسياليستي شوروي آزربايجان به سياست رسمي دولت تبديل گرديد و به اوج خود رسيد (جريان تورکله‌شمه در جمهوري سوسياليستي آزربايجان موضوع يک مقاله‌ي جداگانه‌ي اينجانب است).

الف- اين روند به شکل مساله‌ي تورک‌سازي، ترک‌سازي ادارات، مساله‌ي ترکي‌سازي و ترکي‌سازي ادارات ذکر شده است:

تورکله‌شمه (مساله‌سي) (۲۴، ۷۱، ۷۲، ۷۴)
اداره‌له‌رين تورکله‌شمه‌سي (۷۱، ۷۴)
تورکجه‌له‌شمه‌ک مساله‌سي (۷۳)
اداره‌له‌رين تورکجه‌له‌شديرمه‌سي (۷۴)

ب-طبق اين گزارشات در دولت جمهوري سوسياليستي شوروي آزربايجان، کميته‌ي ويژه‌اي براي مديريت روند تورکله‌شمه-تورکجه‌له‌شمه وجود داشت.

اداره‌له‌ري تورکجه‌له‌شديره‌ن کوميته (۷۳)


۶-کاربرد معقول نام آزربايجان

در اين اسناد «آزربايجان» صرفا به صورت اسم کشور و اسم دولت بکار رفته است. يعني همانگونه که بود، و نه به عنوان معادل و جايگزين نام «ملت ترک» و «زبان ترکي». «نام منطقه‌ي جغرافي»، «نام کشور»، «نام دولت»، «نام ملت» و «نام زبان» مقولات و مفاهيم متفاوتي‌اند و اختلاط و يک‌کاسه آزربايجان ناميدن همه‌ي آنها دسيسه‌ي ضدترکي، استعماري و نژادپرستانه‌ي روسيه‌ي استالينيستي براي بي‌هويت ساختن ملت ترک است.

۷-زبان ادبي ترکي

زبان ادبي و نوشتاري ترکي بکار رفته در روزنامه ي کمونيست، همان زبان ترکي مشترک و معياري است که در سرتاسر غرب آسيا و جنوب شرق اروپا، شامل قلمروي عثماني و ايران و قفقاز، در آن دوره بکار مي‌رفت. جمهوري ترکيه تحت حاکميت آتاتورک با روند پاکسازي زبان از اين ترکي معيار و مشترک فاصله گرفت. در جهموري سوسياليستي آزربايجان هم، پس از آغاز سياست آزربايجان‌گرايي استالينيستي در سال ۱۹۳۷، اين ترکي مشترک و معيار بالکل متروک شد. در عوض زباني بر اساس لهجه‌هاي محلي، که در آن هزاران واژه‌ي ترکي مهر آرخائيک خورده طرد شده بودند و به جاي آنها سيل کلمات فارسي و عربي و روسي به زبان وارد گرديده و داراي اشتباهات و اغلاط فراوان به لحاظ دستور زبان ترکي بود ايجاد شد....

موخره

۱-طبق اين اسناد، اولا ترک ناميدن ملت ترک در جمهوري آزربايجان و قفقاز جنوبي، محدود به ملي‌گرايان و ليبرالها و دمکراتها و مذهبيون آن خطه نمي‌شد، بلکه اين بديهي معلوم و معمول از سوي همه، از جمله دولت جمهوري سوسياليستي آزربايجان، حزب کمونيست و بلشويکهاي ترک و نيز استالينيستها و تروتسکيستهاي ترک هم بود. تا سال ۱۹۳۷ کسي، از جمله کمونيستها و بلشويکها و حتي استالينيستها و تروتسکيستهاي ترک، کوچکترين مساله و شکي در ترک بودن و ترک نام داشتن ملت ترک ساکن در قفقاز جنوبي و جمهوري آزربايجان نداشت. طبيعتا در اسناد و نوشته‌هاي آنان از نامهاي ملي جعلي «آزربايجاني» (و «ترک آزربايجاني» و «آزري» و «ترک آزري» و .....) هم خبري نبود. دوما رسيدن به هويت ملي آزربايجاني، ذاتي و زائيده‌ي کمونيستها و چپها و بلشويکهاي ترک نبود و ربطي به گويا ترقي‌خواهي هم نداشت. کمونيستها و چپها و بلشويکها و به اصطلاح ترقي‌خواهان ترک در جمهوري سوسياليستي شورائي آزربايجان، ملت خود را صرفا ترک مي‌دانستند و صرفا ترک مي‌ناميدند. اساسا، جايگزين کردن هويت ملي آزربايجاني به جاي هويت ملي ترک، نه محصول يک روند دروني در ميان جامعه و نخبگان ترک در قفقاز جنوبي، بلکه نتيجه‌ي يک روند بيروني ارتجاعي و مهندسي قومي استعماري، آغاز و اعمال شده توسط يک دولت خارجي اشغالگر (روسيه‌ي استالينيست) بود.

۲-شتاب گرفتن و گسترده شدن روند خودآگاهي و شعور ملي ترک در دو دهه‌ي نخستين عمر جمهوري سوسياليستي شوروي آزربايجان، به طور جدي موجب وحشت استالين شد. بدين سبب و ديگر سببها که در سري مقالات اينجانب در باره‌ي تاريخ ايدئولوژي و دکترين سياسي آزربايجانگرائي استالينيستي‌‌ تشريح شده‌اند، استالين در سال ۱۹۳۷ تصميم به از بين بردن هويت ملي ترک و ترک‌زدائي در قفقاز گرفت و در اين راستا به ابداع هويت ملي جايگزين آزربايجاني اقدام کرد. همزمان توسط حزب کمونيست شوروي هويت ملي ترک نفي و انکار، و به طرزي خونين سرکوب شد. نخبگان و سياسيون و روشنفکران و فرهنگيان ترک مخالف و معترض به هويت ملي جعلي آزربايجاني يا تبعيد و کشته شدند و يا به سکوت وادار گرديدند. روندهاي تورکله‌شمه-تورکجه‌له‌شمه هم طبيعتا متوقف شدند. و نهايتا با زدوده شدن حافظه‌ي جمعي و تاريخي مردم ترک در جنوب قفقاز، هويت ملي ترک هم از آن خطه ريشه‌کن شد.

براي مطالعه‌ي بيشتر:


«مطبوعات ترک» در قفقاز جنوبي و آزربايجان سوسياليستي

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/02/blog-post_10.html
عمليات ملتها به عنوان بخشي از سرکوبهاي استالينيستي
ايدئولوژي - دکترين استعماري مولدونيسم
روسيه و سياست تاتاريزه کردن ملت ترک ما- نمونه‌ي اوبلاست قارس
ايضاحاتي در باره‌ي کاربرد مدرن و دمکراتيک دو نام تورک و آزربايجان
لهجه‌گرائي، طائفه‌گرايي و محلي‌گرايي، سه مانع عمده در مسير روند ملت شدن خلق ترک در ايران
پان‌ايرانيسم و آزربايجان‌گرائي استالينيستي دو روي يک سکه‌ي ضد ترک‌اند
سه مفهوم و هويت ملي «ملت ايران»، «ملت آزربايجان» و «ملت ترک»
هدف از بررسي زيرگروههاي لهجه‌اي، جغرافيايي، مذهبي، طائفه‌اي، ... خلق ترک
تورک خالقي‌نين ميللي آدينا قويولان آيمازجا بايکوت
تورکي" و "تورکجه" آدلاريندان هانسيني ايشله‌تمه‌لي‌ييک
زبان معيار مدرن ترکي

Resimlerinn hamısını görmek üçün aşağıdakı albuma baxın
رسيمله‌رين هاميسيني گؤرمه‌ک اوچون آشاغيداکي آلبوما باخين

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.