Tuesday, May 30, 2017

يک مقاله‌ي تورکي کلامي-فلسفي از شهزاده شيخ الرئيس قاجار تبريزي


يک مقاله‌ي تورکي کلامي-فلسفي از شهزاده شيخ الرئيس قاجار تبريزي:

«حقيقتِ وجود مسئله‌سي» و يا «اي جان گؤزله‌ري اولانلار، باخينيز، گؤرونوز!»

مئهران باهارلي

۱-شهزاده ابو الحسن ميرزا شيخ الرئيس قاجار تبريزي، فرزند محمدتقی میرزا حسام السلطنه و نواده‌ي فتحعلي شاه قاجار، متولد سال ۱۸۴۸ در تبريز و متوفي به سال ۱۹۱۸ در تهران و يکي از شخصيتهاي برجسته‌ي تاريخ معاصر تورک است. همانگونه که در منابع و تاريخ‌نگاري ايراني-فارسي هم ذکر مي‌شود، شهزاده شيخ الرئيس قاجار تبريزي يک خادم دين، متجدد و اصلاح‌طلب در عرصه‌هاي ديني و اجتماعي و سياسي، نوانديش اسلامي، فعال سياسي آزاديخواه، و يک شاعر (متخلّص به «حيرت») است. اما آنچه وي را در تاريخ معاصر تورک بسيار ارزشمند و حتي بي‌همتا مي‌سازد و در منابع ايراني و فارسي ذکر نمي‌شود، آن است که شهزاده شيخ الرئيس قاجار تبريزي، از ممثلين اسلام تورکي، از پيشگامان رفرميسم و پروتستانيزم اسلامي تورک و نوانديشي اسلامي تورکي، از نخستين مدافعين حقوق برابر زنان در تاريخ معاصر، از تئوريسينها و ايدئولوگهاي «پروژه‌ي اتحاد اسلام» و در نهايت از زمينه‌سازان ظهور تورک‌گرايي مدرن و هويت ملي تورک در ايران و تورک‌ائلي –آزربايجان اتنيک است. (فاز اول پروژه‌ي اتحاد اسلام را نادرشاه افشار و فاز دوم آن را سلطان عبدالحميد عثماني آغاز کرد. مدرنيته‌ي تورک، با اتخاذ سياست «اتحاد اسلام» نادرشاه افشار آغاز مي‌شود. پروژه‌ي اتحاد اسلام، چه در دوره‌ي نادرشاه افشار، چه در دوره‌ي سلطان عبدالحميد عثماني، يک پديده‌ي تورکي است و ترجمه‌ي آن به صورت اسلامگرايي و يا اسلاميسم کاملا نادرست است).

۲-شهزاده شيخ الرئيس قاجار تبريزي پس از نادرشاه افشار برجسته‌ترين شخصيت در تاريخ پروتستانيسم تورکي، نوانديشي ديني تورک و «پروژه‌ي اتحاد اسلام» است. اتحاد اسلامي که شهزاده شيخ الرئيس قاجار تبريزي مدافع آتشين، بلکه يکي از تئوريسينهاي آن بود و بهترين بررسي علمي-تئوريک در باره‌ي آن را هم خود با نام «اتحاد اسلام» به تحرير در آورده است، در عرصه‌ي تئوريک شامل پيراستن دين اسلام از خرافات و آلودگيها، سپس بازنگري و اصلاح و رفرم در خود اسلام پالوده در تطابق با نيازهاي زمانه و بويژه حقوق زنان و آزاديهاي بنيادين، و پايان دادن به تفرقه و نفاق شيعي و سني مي‌شد. در عرصه‌ي سياسي، مهمترين مولفه‌هاي اتحاد اسلام شهزاده شيخ الرئيس قاجار، بيدارى و اتحاد ملل و جوامع مسلمان، درک دنياى جديد، استفاده از علوم و فنون غربی و انجام اصلاحات گسترده، و تحت رهبري امپراتوري عثماني مقابله با استعمار و تهاجم فرهنگي، سياسي و نظامي دولتهاي مسيحي غرب و روسيه بود.


۳- نادرشاه افشار در فاز اول پروژه‌ي اتحاد اسلام با به پس راندن شيعي امامي-اسلام فارسي و اتخاذ ديپلوماسي سکولار در ارتباط با امپراتوري عثماني و دولتهاي تورکيک آسياي ميانه و شبه جزيره‌ي هند، در عمل راه رهائي ملت تورک ساکن در ايران و آزربايجان اتنيک از فاناتيزم ديني- سکتاريزم مذهبي، بازگشت وي به هويت ملي تورک و نزديکي و پيوند دوباره‌‌اش به جهان تورکيک مخصوصاً عثماني و آناتولي را، پس از انسداد طولاني سيصد ساله در دوره‌ي صفوي، دوباره گشود. در فاز دوم پروژه‌ي اتحاد اسلام، شهزاده شيخ الرئيس قاجار تبريزي گامي فراتر نهاده و صريحاً چاره‌ى نهايى جهان اسلام را در اطاعت و پيروى از سلطنت عليه‌ى عثمانيه ‌دانست و ‌گفت که وظيفه‌ى همه‌ى مسلمانان و خادمين دين اسلام، به ويژه خادمان ديني شيعه‌ در اين است که خليفه‌ى عثمانى را مرکز دنياى اسلام و مقام خلافت کبرى بدانند. اين موضعگيري، يک سنت‌شکني تاريخي در ميان خامان ديني شيعي بود.

۴- وزيدن نسيم تجدد و حريت عثماني به قلمروي ايران قاجاري قرن نوزده، منجر به ايجاد دو جريان «مشروطيت‌طلبي» و «اتحاد اسلام» شد. در آغاز بسياري از معتقدين به اين دو جريان در عرصه‌هاي سياسي و اجتماعي و ديني در صف واحد آزاديخواهي و اصلاح‌طلبي فعاليت و مبارزه مي‌کردند. اما آنها در عرصه‌ي هويت ملي در سطح مديران و رهبران به شدت از هم واگراييدند. جنبش مشروطيت در کوتاه مدت به خط ايران‌گرايي- فارس‌گرايي مديريت و منحرف شد و منجر به ايجاد هويت ملي مدرن «ملت ايران» (فارس) و سپس «دولت – ملت ايران» (فارس) گشت. از آن سو، اتحاد اسلام هم در قلمروي عثماني و هم در قفقاز و ايران به خط عثماني‌گرايي-تورک‌گرايي متحول و سپس به «هويت ملي مدرن تورک» تکامل پيدا نمود. با اين وصف، فاز دوم اتحاد اسلام، با رها ساختن تورکان ساکن در ايران و آزربايجان اتنيک-تورک‌ائلي از اسلام فارسي-شيعه‌ي امامي و روي‌آوري به و بازيابي عثماني- مرکز تورکيت-، زمينه‌ساز تشکل هويت ملي تورک و تورک‌گرائي مدرن در ميان آنها بشمار مي‌رود. بدين جهت است که هر چند شهزاده شيخ الرئيس قاجار تبريزي، به لحاظ تکنيکي خود يک تورک‌گرا نبود، اما به لحاظ عملي يکي از مهمترين شخصيتها در تاريخ تشکل هويت ملي مدرن تورک بشمار مي‌رود.

۵-شهزاده شيخ الرئيس قاجار تبريزي سفرها و اقامتهاي متعددي در خارج از ايران داشته و به دفعات در استانبول پايتخت امپراتوري عثماني هم اقامت نموده است. وي در طول اين اقامتها سخنرانيهاي بسيار و برخي مصاحبه‌ها به زبان تورکي انجام داده و مولف چندين نوشته‌ و سروده‌ي تورکي بوده است. مطابق معمول در منابع ايراني و فارسي اشاره‌اي به آثار تورکي شهزاده شيخ الرئيس قاجار تبريزي نمي‌شود.

۶-در زير يک نوشته‌ي کوتاه کلامي-فلسفي به زبان تورکي به قلم شهزاده شيخ الرئيس قاجار تبريزي، چاپ شده در شماره‌ي ۱۴۰  نشريه‌ي اجتهاد، چاپ استانبول، ۳۱ دسامبر ۱۹۲۱ را آورده‌ام. در اين نوشته شهزاده شيخ الرئيس قاجار تبريزي با اشاره به آيات قران، استشهاد به احاديث نبوي، بکار گرفتن اصلاحات و تعاريف کلامي (فلسفه‌ي اشراق سهروري، حکمت متعاليه‌ي ملا صدرا،...)، تصوفي (مثنوي مولانا رومي)، فلسفه‌ي ارسطو و افلاطون (شيخ الرئيس ابن سينا) و نقل قولها و روايتها و ابيات عربي و فارسي (منظومه‌ي ملا هادي سبزواري، ابوسعيد ابوالخير، هاتف اصفهاني) به توضيح معاني مفاهيم نور و وجود و ماهيت و رابطه‌ي بين آنها مي‌پردازد.

پايان نوت مئهران باهارلي

حقيقتِ وجود مسئله‌سي

[تبريزلي شهزاده شيخ الرئيس قاجار]

اللَّهُ تَعَالِي بويورور: « اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» [نور سوره‌سي. ۳۵. م.ب.]. بو آيتِ کريمه‌نين معنايِ حقيقي‌سينه بير درجه‌يه قادار واصل اولماق، «نور» کلمه‌سيني آنلامايا باغليدير. منطق و فلسفه‌ده معلومدور که بير شئي‌ين حقيقتي «مَا هُوَ ؟»، يعني «نه‌دير بو؟» استفهاميله سورولور. «مَاهِيَّت» کلمه‌سي‌نين اصلي «مَا هَوِيتَ»دير. بِنَاءُ عَلَيْه نورون ماهيتيني فلاسفه‌يِ اسلام شؤيله تعريف ائتميشله‌ردير: «النُّورُ هُوَ الظَّاهِرُ بِالذَّاتِ، الْمُظْهِرِ لِلْغَيْرِ» [ابن سينادان. شفاء کيتابي. نور آيتاسي‌نين يورومو. م.ب.]. معناسي: «نور اودور که کندي کندي‌سينه ظاهر اولور و باشقا شئيله‌ري اظهار ائده‌ر».

بو تعريفده‌ن استدلال اولونور که نورون ظهور ائتمه‌سي ايچين، هيچ ديگر بير شئيه احتياج يوخدور. چونکه ظاهرِ بالذّاتدير. «وَ الذَاتِي لَا يُعلَّل». يعني ذاتي اولان شئي، ظهور و وجود ايچين علل و اسبابدان بي‌نيازدير (اسباب و مؤثره غيرِ محتاج‌دير). نورون تعريفينده‌ن آنلاشيلييور که «نور»ون مدلولي ايله «وجود»ون مدلولي آراسيندا عينيت واردير. زيرا وجود «منشاءِ آثار»، يعني بوتون اثرله‌رين مصدري دييه تعريف اولونور. بو حقيقتِ نورانيه‌نين سايه‌سينده، هوياتِ امکانيه و غواسقِ ظلمانيه ساحه‌ي ظهورا چيخار. بو مسئله‌يي ذهنله‌ره قولاي‌ليقلا قبول ائتديره‌بيلمه‌ک ايچين، بير مثال ايراد ائتمه‌لي‌يه‌م: فرضاً متنوّع اشيانين بولوندوغو بير اودا تصور ائدينيز. بو اشيانين هر بيري موضوع اولدوغو يئرده دورور. هيچ بيري‌نين مقاملاريني کنديليکله‌رينده‌ن ده‌ييشديرمه‌يه امکان يوخدور. اودادا هيچ ايشيق اولماسا بو اشيادان هيچ بيري گؤرونمه‌ز. اودا تنوير اولونور اولونماز، هر شئي کندي يئرينده مشهود اولور.

قصه‌يِ آتيه بو نکته‌يِ دقيقه‌يه راجعدير: «شيخ الرئيس ابن سينا» بير گون قايسي يئرکه‌ن، تلميذله‌رينده‌ن بيري وجود مسئله‌سيني استادِ حکيمينده‌ن سورار. مقتدر فيلوسوف شو صورتله جواب وئره‌ر: «مَا جَعَلَ اللَّهُ المشمش مشمشاً، بَلْ أَوْجَدَهُ». ترجمه‌سي: «خدايِ تعالي قايسي‌يي قايسي ائتمه‌ميش، بلکه قايسي‌يي اظهار ائتميشدير» مآليندادير. بوندان آنلاشيلير که قابلياتِ امکانيه، جعل و انجعالدان منزّه بير تاخيم امورِ ذاتيه‌دير. فقط وجودون نورانيتي، متنوّع قابليتله‌ري ميدانا چيخارير.

بير حديثِ نبوي واردير که بو مسئله‌يه دايردير: «السَّعِيدُ سَعِيدٍ فِي بَطْنِ أُمِّهِ، الشَّقِيُّ شَقِيَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ». معناسي: «صالح کيمسه داها آناسي‌نين قارنيندا ايکه‌ن صالحدير. هايدوت آدام داخي، داها آناسي‌نين قارنيندا ايکه‌ن هايدوتدور» دئمه‌کدير. يعني نورِ وجود، بير شئي‌ين حقيقت‌يني ده‌ييشديرمه‌ز. فقط حقيقتِ امکانيه‌يي مشهود و ظاهر قيلار. گونه‌ش مشرقده‌ن دوغدوغو و افقي تنوير ائتدييي وقت، هر شئي مقاميندا و اولدوغو گيبي گؤسته‌رييور. او شئيله‌رين صفاتِ ذاتيه‌له‌رينه گونه‌شين فضيلت و علويتي عجبا اييي کؤتو هيچ بير شئي ايراث ائده‌ر مي؟

«از خيرِ محض، جز نکويي نايد» [ابو سعيد ابوالخيرده‌ن. م.ب.].

يعني «خيرِ محض اولاندان اييي‌ليکده‌ن غيري بير شئي ظهور ائتمه‌ز» مسئله‌سي بورادان چيخميشدير. چونکه سموات و ارض ايله آرالارينداکي نامتناهي موجودات، مختلف شکل و حاللار ايله ازلي بير نقطه‌يِ وجوددان نشات و تفرّع ائتميشدير. بورادا «مثنويِ شريف»‌ين ايکي شعريني تخطّر ائدييوروم.

پيش از ايشان ما همه يکسان بديم
کس ندانستي که ما نيک و بديم
چون بر آمد آفتابِ اولياء
گفت اي غش دور شو! ساقي بيا!

ترجمه‌سي: «اونلاردان (يعني حکمايِ واصلينين جهانا ورودلاريندان) اوّل، جمله‌ميز يکديگريميزه مساوي گؤرونوردوک. بيزيم اييي‌لييي‌ميزي، کؤتولويوموزو کيمسه بيلمه‌يوردو. اوليايِ حکمتين گونه‌شي دوغدوغو وقت، فنا اولانا دفع اول، اييي اولانا گل! دئنيلدي».

وجود بحثينه راجع و ماهيتي‌نين تعريفينه دائر بير ملاحظه لازمدير: وجود، مفهوم و مدلولونا گؤره اعرفِ اشياءدير. يعني مادي و معنوي اشيانين ان زياده بيلينه‌ني‌دير. او درجه‌ده بديهي التصوردور که بديهياتدان عدّ اولونابيلير. فقط بو معروفيتِ مسلّمه که صاحبِ تصوّرون ذهنينه بالبداهه گلير، وجودون مفهوم و مدولولونا عائددير. اما حقيقتت و هويتِ وجود، تصوّر و ادراکدان خارج قالان و قالاجاق اولان بير شئيدير. بورادا «حکيم سبزواري»نين منظومه‌ي حکيمانه‌سي‌نده‌ن بير شعر خاطريمه گلييور که شودور:

مَفْهُومُهُ مِنْ اعْرِفْ الْأَشْيَاءَ
وَ کنهه فِي غَايَةُ الْخَفَاءُ

معناسي «وجودون مفهومي اشيانين ان زياده معروف اولاني‌دير». کنه و حقيقتي ايسه، نهايت درجه‌ده خفي و مجهولدور. وجودون درجات و مراتبي اولان موجودات آراسينداکي ما به الاشتراک، عيني ما به الامتيازدير. بو عباره‌يي ايضاح ائتمه‌لي‌يه‌م: مثلاً ضيانين خفيف بير درجه‌سي موم ضياسي‌دير. ان قوّتلي مرتبه‌سي گونه‌ش ضياسي‌دير. بو ايکي ضعيف و قوّتلي نورلارين تصوّرلاريندا معلوم اولور که بو ايکي نورون ما به الاشتراک‌لاري اولان خاصّه، عيني زماندا ما به الامتيازلاري‌دير. زيرا اشتراک و امتياز نورون «الظَّاهِرُ بِالذَّاتِ، الْمُظْهِرِ لِلْغَيْرِ» تعريفينه داخلدير.

خلاصه‌ي کلام شودور: وجودون مرتبه‌له‌ري بساطت وجوددان تحقق ائده‌ر. يعني هيچ بير وجود يوخدور که وجودِ محض اولماسين و وجود ايله عدمده‌ن مرکب بولونسون. هر شئيين معروفيتي و مستوريتي باشقا حيثيتله‌رله معلوم اولور. حالبو که وجودون حقيقي جماليني ستر ائده‌ن، اونون شدّتِ ظهوروندان غيري بير شئي دئييلدير. يينه «حکيم سبزواري»ده‌ن مقامِ توحيدده بير شعر خاطريمه گلدي. سؤيله‌مه‌يي مناسب گؤرويوروم. ذاتِ احديته خطاب اولونان او شعر بودور:

يَا مَنْ هُوَ اخْتَفَى لِفَرطِ نُورِهِ
الظَّاهِرُ الْبَاطِنِ فِي ظُهُورِهِ

ترجمه‌سي شودور: «اي نورونون افراطيندان دولايي گيزلي اولان!. اي ظاهرلييي‌نده باطن و اي باطنلييي‌نده ظاهر اولان!». [هاتف اصفهاني‌ده‌ن. م.ب.] فارسي بير شعر واردير که تقريباً عيني مآلِ علوي‌يي ترنّم ائتميشدير:

يار بي‌پرده از در و ديوار
در تجلّي است يا أُولُو الأَبْصَار

مآلي شودور: يار ايچين قاپي و ديوار پرده‌يِ استتار اولاماز. هر يئرده منظور و متجلّي‌دير. اي جان گؤزله‌ري اولانلار، باخينيز، گؤرونوز!

شيخ الرئيس [تبريزلي شهزاده قاجار]

سؤزلوک:

انجعال: قويولماق، قونماق، ياپيلماق، قاييريلماق، ياراديلماق، تؤرده‌ديلمه‌ک، ..
ايراث: گره‌کديرمه، گتيرمه، گتيريلمه‌ک، وئرمه، وئريلمه‌ک
تخطّر: آنيمساتماق
تلميذ: اؤيره‌نجي (دانش‌آموز)، اؤيره‌نگه‌ن (دانش‌جو)
ستر: اؤرتمه‌ک، ياشماق، ياشيرماق، قاپاتماق، قاپاماق
ضياء: ايشيق، ياروق، بالخي، آيدينليق
غواسق: غاسقه‌نين چوخولو. آنلامي: قارانليق و قارانقولوغون سيمگه‌سي اولان نسنه‌له‌ر
هايدوت: ماجارجا کؤکه‌نلي‌دير. آنلامي: باشي پوزوق، حرامي، حيدود

ايچين: براي
اييي: خوب
بولونماق: بودن، واقع شدن، يافت شدن
داها: هنوز
سورار: مي‌پرسد
شو: اين
شؤيله: اينگونه
کندي: خود، خويشتن
کؤتو: بد
کيمسه: کس، هيچ کس

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.