Thursday, May 4, 2017

نامهاي جالايير، ايلکا، ايلکانويان، ايلخانيان و ايلخان


نامهاي جالايير، ايلکا، ايلکانويان، ايلخانيان و ايلخان

مئهران باهارلي

فرمهاي صحيح نام دولت تورکي موغولي جلايري؛ «جالايير»، «ايلکانويان» (ايلکا نويان) و «ايلکايي» (منسوب به ايلکا) است.

جالايير: نام صحيح اين دولت تورکي «جالايير» و به فارسي «جلايري» است. جلایر نام یکی از قبیله‌های بزرگ و مهم مغول مستقر در منطقه‌ي رود اونون در مغولستان است که حتي پيش از دوره‌ي چنگيزخان، فرماندهان نظامي برجسته‌اي را عرضه نموده بود.

بنا به يک نظر واژه‌ي جالايير تلفظ مغولي ريشه‌ي «ياغلاق-ار» تورکي (تلفظ چيني: يا‌-او-لو-او-گه 藥羅葛/药罗葛) به معني شخص و حاکم مسح و تدهين شده با روغن مقدس است: جاقلاق اير- جاغلاغ اير- جالا اير- جالايير («ياغ» در تورکي به معني روغن و «اير-ار» به معني شخص و حاکم است). ترکيب «ياغلاق ار» به معني حاکم تقديس شده، نخستين بار براي ناميدن يک طايفه‌ي سلطنتي تورک نسطوري از خانات دوم اويغور (۸۴۳-۷۵۸) در ترکستان شرقي بکار رفته است. اين طائفه‌ي سلطنتي، يکي از طوائف «اون اويغور» داخل در کنفدراسيون تورکي «توقوز اوغوز» بود. در برخي منابع «جالاي» به معني دانا و فرزانه آمده است.

ايلکا: نام ديگر سلسله‌ي جلايري، سلسله‌ي ایلکا و یا ايلکايي است. اين نام برگرفته از اسم «نويان کؤکه ايلکا» (ایلکا، امیر آسماني) پسر جوجی‌ ترمله‌ و يا پدر جد شیخ حسن بزرگ است. وي یکی از فرماندهان مغول و امیران‌ بزرگ‌ قوم جلایر در زمان‌ هولاکوخان‌ بود و ایلکايیان آل جلایر بنام او منسوبند. نوادگان «نويان کؤکه ايلکا» با تأسیس دولت جلایری به مدت ۷۳ سال بر عراق عرب، عراق عجم، آزربایجان، قفقاز جنوبي و شرق آسياي صغير حکومت کردند.

«ايلقه- ايلگه- ايلکا» در زبان مغولي به معاني فرستاده شده –رسول (معادل و همريشه با «ايلچي» در زبان تورکي، از ريشه‌ي ايلمه‌ک-ايلتمه‌ک به معني واصل و وصل کردن)، «ايله‌گو» به معني افزوده و اضافي (معادل و همريشه با «اولايي» به معني و، همچنين ... و «اولام» به معني فزاينده، دائمي، خاقاني، ... در تورکي)، «ايلاگا» به معني پرواز و .... است.

ايلکانويان: در متون فارسي، بعضاً فرم نادرست «ايلکانيان» بکار مي‌رود. فرم صحيح اين نام «ايلکا نويان» به معني امیرالایلکاء مي‌باشد و نه ايلکانيان. ايلکا نويان عنوان برخي امرا و شاهزادگان و رجال مغول بود و صاحب آن به هر نقطه‌ای که فرستاده مي‌شد در آنجا بر تمام عُمّال دولت و از جمله حاکم و والی محل نیز تفوق داشت. فرم ايلکانيان در نتيجه‌ي اجتهاد قیاسی نادرست بر اساس شبيه‌سازي با نام دولت «ايلخانيان»، و يا در اثر اشتباه خواندن نام «ايلکانويان» از سوي مولفين تاجيک –فارس ناآشنا به زبان تورکي و تاريخ تورک حادث شده است.

ايلک خانيان: عنوان «ايلک-ايلگ--اليگ» در ترکيب نام دولت تورکي «ايلک خانيان- ايلگ خانيه» (در متون اسلامي ملوک خانيه اتراک، خاقانيه ترکستان، قاراخانيه، ايلک ختنيه، آل افراسياب، آلپ ايليگ خانلار، آرسلان بوغرا خانلار، ...) تاسيس شده توسط تورکهاي ياغما، قارلوق، چيگيل، ...، همچنين در  نامهاي خاص برخي از شخصيتهاي تورکيک («ايله‌ک» فرزند آتيلاي هون در قرن پنج ميلادي، «ايليک ار» يکي از فرماندهان سابار در قرن شش ميلادي، «ييله‌ک» فرزند آرپاد از رهبران مجارها در قرن ۱۰ ميلادي، «قوتالميش‌اوغلو آلپ ايليگ» از سلجوقيان، ...) مشاهده مي‌شود.

ايلک در نام ايلک خانيان، غير از «ايلکا» و همچنين «ايلک» به معني نخستين بوده، بلکه فرم اصلي آن «ايله‌ک» (ايل+ه‌ک) و يا «ايلليگ» (ايل+ليگ، معادل ايللي معاصر) به معني حکومت کننده، صاحب دولت، صاحب سلطنت، رهبر اتباع و تبعه‌ها، حاکم و حکمدار، و مجازاً خاقان و شاه است. فرم ايليگ در کتاب قوتادغو بيليگ («گون دوغدو ايليگ») و کتاب دده قورقوت («ايليگ قوجااوغلو آلپ ‌اره‌ن چاپار») نيز آمده است. در تاريخ دولتمداري تورکي، با استفاده از ايليگ، عنوانهاي «ايليگ بيگ» (وليعهد)، «اولوغ ايليگ» (حاکم کبير)، .... ايجاد شده‌اند. بعدها در دولتهاي تورک از جمله امپراتوري عثماني، به جاي عنوان ايليگ (ايل‌لو)، ترجمه‌ي آن به صورت «دولت‌لو» بکار رفته است.

ايلخان: عنوان «ايلخان»، مرکب‌ از دو کلمه‌ي تورکي ايل +خان، و به معني خان و حکمداري که که ايل شده و فرمانبر و تابع و مطيع خاقان است، (و نه خانِ ايل) مي‌باشد. واژه‌ي ايل در زبان تورکي به معاني اوليه‌ي دولت؛ مملکت و سرزمين؛ ملت و مردم؛ و از آنجا قلمرو و اتباع دولت و اهالي مملکت؛ يک‌ واحد سياسى‌ سازمان‌ يافته‌ که‌ توسط فرمانروايى‌ مستقل‌ اداره‌ مى‌گردد؛ قبيله‌ و اتحاديه‌ي قبايل؛ سپس تبعه و مطيع شده؛ و نهايتاً بويژه در زبان مغولي اطاعت و صلح و آشتي مي‌باشد (ايل شدن: دست کشيدن از دشمني و طغيان و تبعه و مطيع شدن و در صلح زيستن).

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.