محمّدعلی میرزا خان حضرت‌له‌ری. مرصّع نشانِ عالی‌یِ عثمانی اهداء بویورولان تبریز والی‌سی

محمّدعلی میرزا خان حضرت‌له‌ری

مرصّع نشانِ عالی‌یِ عثمانی اهداء بویورولان تبریز والی‌سی

مصوّر فنّ و ادب. استانبول. ١٣ نووامبر ١٨٩٩

قرائت کامل و تصحیح تصنیف-شعر تورکی نویافته‌ی عبدالقادر مراغی و تخلص ابن صفی او

قرائت کامل و تصحیح تصنیف-شعر تورکی نویافته‌ی عبدالقادر مراغی و تخلص ابن صفی او 

مئهران باهارلی

این مقاله ترجمه-خلاصه‌ای است از مقاله‌ی مفصل اصلی به زبان تورکی که در لینک آتی قابل دست‌رسی است:

Méhran Baharlı: TÜRK KÜYBİLGENİ (MÜZİKOLOG) ABDÜLKÂDİR MARÂĞÎ’NİN YENİ BULUNAN TÜRKÇE İŞİ’NİN (AMEL’İNİN) TASHÎHİ VE KULLANDIĞI İBN-İ SEFÎ MAHLASI

https://sozumuz1.blogspot.com/2020/07/abdulkadir-meraginin-yeni-bulunan.html

خلاصه

مورخ موسیقی دوکتور رجب اوس‌لو یک تصنیف به تورکی جغتایی با ردیف «ایچی‌نده» سروده شده توسط دانش‌مند، هنرمند، موسیقی‌دان و موزیسین تورک، عبدالقادر مراغی را کشف و در سال ٢٠٠٧ آن را معرفی کرده است. این تصنیف – شعر تورکی، در یک جونگ آنونیم که تاریخ تالیف آن نیمه‌ی اول قرن پانزده میلادی گمان می‌شود ثبت شده است. کشف دوکتور اوس‌لو، همان‌قدر که در عرصه‌ی موزیکولوژی تورک دارای اهمیت است، از جهت روشن‌گری در باره‌ی حیات شخصی، شاعری، خلاقیت هنری، و رپرتووار موسیقیایی عبدالقادر مراغه‌ای و تثبیت آثار تورکی او هم بسیار مهم است. اما علی‌رغم این اهمیت فوق‌العاده، متن شعر تورکی عبدالقادر مراغه‌ای در تورکیه با اغلاط بسیار غلط قرائت و بدین سبب با اشتباهات فراوان منتشر شده است. در این مقاله، منبعی جدید در باره‌ی تخلص ابن صفی که تائید کننده‌ی تعلق این تصنیف تورکی به عبدالقادر مراغه‌ای است را معرفی کرده؛ سپس متن دقیق و کامل این شعر تورکی را بر اساس نسخه‌ی خطی ارائه نموده‌ام. در قسمت پایانی، اشتباهات و اغلاط موجود در نشرهای تورکیه‌ای آن را تصحیح کرده‌ام.

اؤزه‌ت:

موزیک تاریخ‌چی‌سی دوکتور رجب اوس‌لو، تورک بیلیم‌آدامی، صنعت‌چی، موزیکولوق و موزیسین ماراغالی عبدالقادرین چاغاتای تورک‌جه‌سینده یازدی‌غی یئنی بیر ییر – قوشوغونو (تصنیف – شعری‌نی) تاپیپ، ٢٠٠٧ ایلی‌نده تانیتمیش‌دیر. ابن صفی تخلصونو داشییان بو اثر، ١٥ یوزایلین ایلک یاری‌سی‌نا عایید آنونیم بیر جؤنگ‌ده یئر آلماق‌دادیر. رجب اوس‌لونون کشفی، تورک موزیکولوژی آلانی‌ندا اؤنه‌م‌لی اولدوغو قه‌ده‌ر، ماراغالی عبدالقادرین کیشی‌سه‌ل یاشامی‌نین، قوشوغونون، صنعت‌سه‌ل یارادیجی‌لیغی‌نین و موزیک رئپئرتوواری‌نین آیدین‌لاتیلماسی و تورک‌جه اثرله‌ری‌نین ده‌رله‌نمه‌سی آچی‌سی‌ندان دا اولدوق‌جا اؤنه‌م‌لی‌دیر. آنجاق بو بؤیوک اؤنه‌می‌نه قارشین، ماراغالی عبدالقادرین یئنی بولونان بو تورک‌جه ییر – قوشوغونون متنی تورکییه‌ده یانلیش اوخونموش و بونون سونوجوندا بیر چوخ یانلیش‌لا یایین‌لانمیش‌دیر. بو مقاله‌م‌ده یئنی تاپیلان بو قوشوق‌دا ایش‌له‌دیله‌ن ابن صفی تخلصونون عبدالقادر ماراغی‌یه عایید اولدوغونو دوغرولایان بیر قایناغی تانیدیپ، آردینجا قوشوغون تام و دقیق متینی‌نی اه‌ل‌یازمایا دایاناراق وئردیم. یازیمین سون بؤلومونده تورکییه یایین‌لاری‌نداکی یانلیش‌لاری و اه‌کسیک‌له‌ری دوزه‌لتدیم.

Özet

Müzik tarihçisi Dr. Recep Uslu, Türk bilim adamı, sanatçı, müzikolog ve müzisyen Marağalı Abdulkadir’in Çağatay Türkçesinde yazdığı yeni bir yır-koşuğunu (tasnifi-şiirini) bulup, 2007 yılında tanıtmıştır. İbn-i Sefi mahlasını taşıyan bu eser, 15. yüzyılın ilk yarısına ait anonim bir cönkte yer almaktadır. Recep Uslu'nun keşfi, Türk müzikolojisi alanında önemli olduğu kadar, Marağalı Abdulkadir'in kişisel yaşamının, şiirinin, sanatsal yaratıcılığının ve müzik repertuarının aydınlatılması ve Türkçe eserlerinin derlenmesi açısından da oldukça önemlidir. Ancak bu büyük önemine karşın Marağalı Abdulkadir'in yeni bulunan bu Türkçe tasnifinin metni Türkiye'de hatalı okunmuş ve bunun sonucunda bir çok hata ile yayınlanmıştır. Bu makalemde yeni bulunan bu şiirde kullanılan İbn Sefi mahlasının Abdülkadir Maraği'ye ait olduğunu doğrulayan bir kaynağı tanıtıp, şiirin tam metnini elyazmaya dayanarak verdim. Yazının son bölümünde, Türkiye yayınlardaki yanlışları ve hataları düzelttim.

Abstract

Music historian Dr. Recep Uslu discovered and introduced a new ballad written in Chagatai Turkish by Turkish scientist, artist, musicologist, and musician Marağalı Abdulkadir, in 2007. This ballad, which bears the pseudonym of İbn-i Sefi, is found in an anonymous cönk from the first half of the 15th century. Recep Uslu's discovery is significant not only in the field of Turkish musicology; but also, in shedding light on Marağalı Abdulkadir’s personal life, poetry, artistic creativity and musical repertoire, as well as compiling his Turkish works. However, despite its immense importance, the text of this recently found Turkish ballad by Marağalı Abdulkadir was mistakenly read in Turkey and subsequently published with numerous errors. In this article, I will introduce a historical source that confirms that the pseudonym Ibn Sefi used in this recently discovered poem, belongs to Abdulkadir Maraghi. Additionally, I will present the full text of the poem, as based on the manuscript, and correct all mistakes and errors in found Turkish publications.

TÜRK KÜYBİLGENİ (MÜZİKOLOG) ABDÜLKÂDİR MARÂĞÎ’NİN YENİ BULUNAN TÜRKÇE İŞİ’NİN (AMEL’İNİN) TASHÎHİ VE KULLANDIĞI İBN-İ SEFÎ MAHLASI

TÜRK KÜYBİLGENİ (MÜZİKOLOG) ABDÜLKÂDİR MARÂĞÎ’NİN YENİ BULUNAN TÜRKÇE İŞİ’NİN (AMEL’İNİN) TASHÎHİ VE KULLANDIĞI İBN-İ SEFÎ MAHLASI

 

MÉHRAN BAHARLI

 

TURKISH MUSICOLOGIST ABDÜLKÂDİR MARÂĞÎ'S RECENLY FOUND TURKISH BALLAD (AMEL), ITS EMENDATION, AND THE PSEUDONYM OF İBN-İ SEFÎ USED IN IT

قرائت کامل و تصحیح تصنیف-شعر تورکی نویافته‌ی موسیقی‌دان تورک عبدالقادر مراغی و تخلص ابن صفی او

خلاصه

مورخ موسیقی دوکتور رجب اوس‌لو یک تصنیف به تورکی جغتایی با ردیف «ایچی‌نده» سروده شده توسط دانش‌مند، هنرمند، موسیقی‌دان و موزیسین تورک، عبدالقادر مراغی را کشف و در سال ٢٠٠٧ آن را معرفی کرده است. این تصنیف – شعر تورکی، در یک جونگ آنونیم که تاریخ تالیف آن نیمه‌ی اول قرن پانزده میلادی گمان می‌شود ثبت شده است. کشف دوکتور اوس‌لو، همان‌قدر که در عرصه‌ی موزیکولوژی تورک دارای اهمیت است، از جهت روشن‌گری در باره‌ی حیات شخصی، شاعری، خلاقیت هنری، و رپرتووار موسیقیایی عبدالقادر مراغه‌ای و تثبیت آثار تورکی او هم بسیار مهم است. اما علی‌رغم این اهمیت فوق‌العاده، متن شعر تورکی عبدالقادر مراغه‌ای در تورکیه با اغلاط بسیار غلط قرائت و بدین سبب با اشتباهات فراوان منتشر شده است. در این مقاله، منبعی جدید در باره‌ی تخلص ابن صفی که تائید کننده‌ی تعلق این تصنیف تورکی به عبدالقادر مراغه‌ای است را معرفی کرده؛ سپس متن دقیق و کامل این شعر تورکی را بر اساس نسخه‌ی خطی ارائه نموده‌ام. در قسمت پایانی، اشتباهات و اغلاط موجود در نشرهای تورکیه‌ای آن را تصحیح کرده‌ام.

اؤزه‌ت:

موزیک تاریخ‌چی‌سی دوکتور رجب اوس‌لو، تورک بیلیم‌آدامی، صنعت‌چی، موزیکولوق و موزیسین ماراغالی عبدالقادرین چاغاتای تورک‌جه‌سینده یازدی‌غی یئنی بیر ییر – قوشوغونو (تصنیف – شعری‌نی) تاپیپ، ٢٠٠٧ ایلی‌نده تانیتمیش‌دیر. ابن صفی تخلصونو داشییان بو اثر، ١٥ یوزایلین ایلک یاری‌سی‌نا عایید آنونیم بیر جؤنگ‌ده یئر آلماق‌دادیر. رجب اوس‌لونون کشفی، تورک موزیکولوژی آلانی‌ندا اؤنه‌م‌لی اولدوغو قه‌ده‌ر، ماراغالی عبدالقادرین کیشی‌سه‌ل یاشامی‌نین، قوشوغونون، صنعت‌سه‌ل یارادیجی‌لیغی‌نین و موزیک رئپئرتوواری‌نین آیدین‌لاتیلماسی و تورک‌جه اثرله‌ری‌نین ده‌رله‌نمه‌سی آچی‌سی‌ندان دا اولدوق‌جا اؤنه‌م‌لی‌دیر. آنجاق بو بؤیوک اؤنه‌می‌نه قارشین، ماراغالی عبدالقادرین یئنی بولونان بو تورک‌جه ییر – قوشوغونون متنی تورکییه‌ده یانلیش اوخونموش و بونون سونوجوندا بیر چوخ یانلیش‌لا یایین‌لانمیش‌دیر. بو مقاله‌م‌ده یئنی تاپیلان بو قوشوق‌دا ایش‌له‌دیله‌ن ابن صفی تخلصونون عبدالقادر ماراغی‌یه عایید اولدوغونو دوغرولایان بیر قایناغی تانیدیپ، آردینجا قوشوغون تام و دقیق متینی‌نی اه‌ل‌یازمایا دایاناراق وئردیم. یازیمین سون بؤلومونده تورکییه یایین‌لاری‌نداکی یانلیش‌لاری و اه‌کسیک‌له‌ری دوزه‌لتدیم.

Özet

Müzik tarihçisi Dr. Recep Uslu, Türk bilim adamı, sanatçı, müzikolog ve müzisyen Marağalı Abdulkadir’in Çağatay Türkçesinde yazdığı yeni bir yır-koşuğunu (tasnifi-şiirini) bulup, 2007 yılında tanıtmıştır. İbn-i Sefi mahlasını taşıyan bu eser, 15. yüzyılın ilk yarısına ait anonim bir cönkte yer almaktadır. Recep Uslu'nun keşfi, Türk müzikolojisi alanında önemli olduğu kadar, Marağalı Abdulkadir'in kişisel yaşamının, şiirinin, sanatsal yaratıcılığının ve müzik repertuarının aydınlatılması ve Türkçe eserlerinin derlenmesi açısından da oldukça önemlidir. Ancak bu büyük önemine karşın Marağalı Abdulkadir'in yeni bulunan bu Türkçe tasnifinin metni Türkiye'de hatalı okunmuş ve bunun sonucunda bir çok hata ile yayınlanmıştır. Bu makalemde yeni bulunan bu şiirde kullanılan İbn Sefi mahlasının Abdülkadir Maraği'ye ait olduğunu doğrulayan bir kaynağı tanıtıp, şiirin tam metnini elyazmaya dayanarak verdim. Yazının son bölümünde, Türkiye yayınlardaki yanlışları ve hataları düzelttim.

Abstract

Music historian Dr. Recep Uslu discovered and introduced a new ballad written in Chagatai Turkish by Turkish scientist, artist, musicologist, and musician Marağalı Abdulkadir, in 2007. This ballad, which bears the pseudonym of İbn-i Sefi, is found in an anonymous cönk from the first half of the 15th century. Recep Uslu's discovery is significant not only in the field of Turkish musicology; but also, in shedding light on Marağalı Abdulkadir’s personal life, poetry, artistic creativity and musical repertoire, as well as compiling his Turkish works. However, despite its immense importance, the text of this recently found Turkish ballad by Marağalı Abdulkadir was mistakenly read in Turkey and subsequently published with numerous errors. In this article, I will introduce a historical source that confirms that the pseudonym Ibn Sefi used in this recently discovered poem, belongs to Abdulkadir Maraghi. Additionally, I will present the full text of the poem, as based on the manuscript, and correct all mistakes and errors in found Turkish publications.

آغا محمدخان قاجار: خداوند ممالک توران و ایران و روم و روس و چین و ماچین و خاتا و خوتن و هندوستان را به دودمان بزرگ اتراک موهبت فرمود

خاقان تورک آغا‌محمد خان قاجار: 

خداوند ممالک توران و ایران و روم و روس و چین و ماچین و خاتا و خوتن و هندوستان را به دودمان بزرگ اتراک موهبت فرمود 

مئهران باهارلی

در کتاب روضه الصفای ناصری^[1] بخشی از یک مکتوب آغامحمد خان قاجار نقل شده است که وی در آن ایل قاجار را از تبار طوائف موغول جالاییر، سولدوس و اوزبک می‌داند، «دوکترین حاکمیت جهانی تورک» مبنی بر آن که حکومت بر توران و ایران و روم و روس و چین و ماچین و خاتا و خوتن و هندوستان حقی است که از سوی خداوند به تورکان اعطا شده را بیان می‌کند، و می‌گوید سلاطین تورک می‌باید هر کدام بر قلم‌روی حکم‌رانی خود قناعت کرده و از زیاده‌خواهی و توسعه‌طلبی و دست‌اندازی به قلم‌روی حکم‌رانی دیگر سلاطین تورک اجتناب کنند. آغا‌محمد خان قاجار این مکتوب را به «میرمعصوم شاه مراد بکی (بیگ) جان اوزبک» نوشته[2] است که به شهر مرو شاهی‌جان هجوم برده و پس از به قتل رساندن حاکم قاجاری آن شهر بایرام‌علی خان قاجار عزالدین‌لی، فرزند خود امیر ناصرالدین توره را به حکومت آن‌جا گماشته بود.

در زیر نخست توضیحاتی در اهمیت این مکتوب داده، سپس متن آن را از کتاب روضه الصفای ناصری نقل و در پایان در مورد چند اسم به کار رفته در مکتوب توضیحاتی داده‌ام:

قرائت عبارات موغولی سکّه‌‌های ایل‌خان‌لی و جالاییرلی، و ریشه‌شناسی آلتاییک کلمه‌ی تورکی «زنگین – زه‌نگین»

قرائت عبارات موغولی سکّه‌‌های ایل‌خان‌لی و جالاییرلی، و ریشه‌شناسی آلتاییک کلمه‌ی تورکی «زنگین – زه‌نگین»

مئهران باهارلی  

İLHANLI İLE CALAYIRLI YARMAKLARI ÜZERİNDEKİ MOĞOLCA KELİMELER, VE TÜRKÇE ZENGİN KELİMESİNİN ALTAYİK KÖKENLEMESİ

MONGOLIAN PHRASES ON THE ILKHANID AND JALAYIRID COINS, AND ALTAIC ETYMOLOGY OF THE TURKISH WORD ZENGİN

MÉHRAN BAHARLI

خلاصه:

دولت‌های تورک و موغول حاکم بر ایران تولرانس زبانی داشتند و در این راستا همیشه صاحب چند زبان رسمی و دولتی با الفباهای خاص هر کدام بودند. تورکی همیشه و موغولی به مدت چند قرن در میان این زبان‌های رسمی و دولتی بود. یکی از عرصه‌هایی که این زبان‌ها به عنوان زبان رسمی و مکتوب استفاده می‌شد، متون سکه‌ها و اسکناس‌ها است. سکه‌ها و اسکناس‌های دارای متن موغولی از جهت نشان دادن رسمیت زبان موغولی در تاریخ ایران دارای اهمیت مضاعف هستند. در این مقاله، عمده‌ترین جملات و عبارات موغولی به کار رفته در سکه‌های دولت‌های موغول حاکم بر ایران را بررسی کرده‌ام. هم‌چنین ریشه‌شناسی آلتاییک کلمه‌ی زنگین تورکی به معنی ثروتمند را با یاری از کلمه‌ی سنگ که در عبارات موغولی این سکه‌ها موجود است، عرضه کرده‌ام.

اؤزه‌ت:

ایران‌ا حؤکوم سورموش تورک و موغول دولت‌له‌ر، دیلسه‌ل تولئرانس سیاستی‌نی ایزله‌یه‌ردیله‌ر. اون‌لارین بو دوغرولتودا هر زمان نئچه رسمی دولت دیلی اولموش‌دور. تورک‌جه همیشه و موغول‌جا نئچه یوزایل بو رسمی دولت دیل‌له‌ری آراسی‌ندا ایدی. تورک‌جه و موغول‌جانین رسمی دولت دیلی اولاراق ایش‌له‌دیلدییی آلان‌لاردان بیری ده یارماق‌لار (سکه‌له‌ر) و چاولارین (اسکناس‌لارین) اوزه‌ری‌نده‌کی یازی‌لار ایدی. آقچالاردا (پول‌لاردا) فرق‌لی آلفابئ‌له‌رله یازیلان موغول‌جا کلیمه و جومله‌له‌ر موغول‌جانین ایران تاریخی‌نده رسمی دولت دیلی اولدوغونو گؤسته‌رمه آچی‌سی‌ندان اؤنه‌م‌لی‌دیر. بو مقاله‌م‌ده ایران‌ا حوکوم سورموش تورک موغول دولت‌له‌ری دؤنه‌می‌نده آقچالار اوزه‌ری‌نده قول‌لانیلمیش یایقین موغول‌جا جومله‌له‌ری اینجه‌له‌دیم. آیری‌جا بو موغول‌جا متن‌له‌رده گئچه‌ن «سه‌نگ» کلیمه‌سی‌نده‌ن یارارلاناراق تورک‌جه «زه‌نگین» کلیمه‌سی‌نین آلتاییک کؤکه‌ن‌له‌مه‌سی‌نی (ائتیمولوژی‌سی‌نی) وئردیم.

Özet:

İran’a hüküm sürmüş Türk ve Moğol devletler, dilsel tolerans siyasetini izliyorlardı. Onların bu doğrultua her zaman bir kaç resmi devlet dili olmuştur. Türkçe her zaman, ve Moğolca bir kaç yüzyıl bu resmi devlet dilleri arasında idi. Türkçe ve Moğolcanın resmi devlet dili olarak kullanıldığı alanlardan biri de yarmak (sikke) ve çavların (bankanotların) üzerindeki yazılar idi. Akçalarda (Paralarda) farklı alfabelerle yazılan Moğolca kelime ve cümleler, Moğolcanın İran tarihinde resmi devlet dili olduğunu gösterme açısından önemlidirler. Bu makalemde İran’a hüküm sürmüş Türk - Moğol devletleri döneminde akçalar üzerinde kullanılmış yaygın Moğolca cümleleri inceliyorum. Ayrıca bu Moğolca metinlerde geçen “Seng” kelimesinin yardımı ile Türkçe “Zengin” kelimesinin Altayik kökenlemesini (etimolojisini) veriyorum.

Abstract

The Turkish and Mongolian states that ruled Iran implemented a policy of linguistic tolerance. Accordingly, they always had several official state languages. Turkish was always one of these official state languages, while Mongolian held this status for a few centuries as well. One notable domain where both Turkish and Mongolian were employed as official state languages was the inscriptions found on coins and banknotes. Mongolian words and sentences, written in different alphabets on the coins are important in showing that Mongolian was the official state language in Iranian history. ​In this article, I will be examining the common Mongolian phrases that were used on coins during the rule of the Turkish-Mongolian states in Iran. Additionally, I will provide the Altaic etymology of the Turkish word “Zengin” with the assistance of the word “Seng”, which is mentioned in these Mongolian texts.

غرب و جنوب دریاچه‌ی اورمیه تا زنجان-سلطانیه و همدان-کنگاور، بخشی از تورکمانیا-تورکمانیه

غرب و جنوب دریاچه‌ی اورمیه تا زنجان-سلطانیه و همدان-کنگاور، بخشی از تورکمانیا-تورکمانیه 

مئهران باهارلی

در بعضی از نقشه‌های اوروپایی قرون ١٦-١٨ میلادی، بخش‌هایی از شمال غرب تورک‌نشین ایران (تورک‌ایلی) واقع در استان‌های امروزی آزربایجان غربی، کوردستان، کرمانشاه، زنجان و همدان داخل در سرزمین مملکت تورکمانیا - تورکمانیه نشان داده شده‌اند. (تعدادی از این نقشه‌ها ضمیمه‌ی این نوشته است). به عنوان نمونه در یک نقشه‌ی ونیزی مربوط به سال ١٧٧٨ غرب و جنوب دریاچه‌ی اورمیه، و به سمت جنوب تا همدان و کنگاور و به سمت جنوب شرقی تا زنجان و سلطانیه، تورکمانیا نامیده شده است[1].

در منابع تاریخی (مورخین غربی و عثمانلی، مکتوب‌های نادرشاه، آثار بی شمار هنری فیلد، گاسپار دروویل، دیگر دیپلومات‌ها و ...) تورکمان بودن تورکان ساکن در ایران و در این میان غرب دریاچه‌ی اورمیه و جنوب آن ذکر شده است. اما اهمیت این نقشه‌ها در آن است که این نقشه‌ها سرزمین این تورکان و یا بخشی از تورک‌ایلی امروزی را داخل در مملکت و جوغرافیای تورکمانیا - ترکمانیه قلمداد کرده و جزئی از تورکمانیای غربی - عثمانلی شمرده‌اند.

از دیگر نکات جالب توجه این نقشه‌ها آن است که در آن‌ها «تورکمانیا» که شامل غرب و جنوب دریاچه‌ی اورمیه نیز می‌شد، در جنوب «آزربایجان» و «ارمنیه» و خارج این دو نشان داده شده است. هم‌چنین در این نقشه‌ها استان‌های امروزی کوردستان و کرمانشاه جزئی از تورکمانیا هستند و به همراه دیاربکر و آمئد - آمید و .... در خارج «کوردستان» – که در شمال عراق نشان داده شده - قرار دارند. به عبارت دیگر در دو قرن اخیر مفهوم کوردستان و مناطق کوردنشین به سوی شمال و شرق در داخل مناطق تورک‌نشین و تورکمانیا گسترش یافته است.