Monday, August 8, 2016

پخمه تورک مشروطيت‌چيله‌ري


پخمه تورک مشروطيت‌چيله‌ري

مئهران باهارلي

تبريزلي علي، ايران و آزه‌ربايجان‌ين گونئيي‌نده اورتايا چيخان اوچونجو تورکچو قوشاقداندير.

١-ايلک تورکچو قوشاق، جمشيدخان مجدالسلطنه افشار ارومي، ابوالفتح علوی، تقي رفعت، مظفرالدين شاه، محسن رفعت، .... نسليدير. بونلار مشروطيت-بيرينجي دونيا ساواشي ايلله‌رينده ايران و آزه‌ربايجان‌ين گونئيي‌نده (تورک‌ائلي‌نده) اتحاد اسلام، اتحاد و ترقي، ژؤن تورکله‌ر، تورک اوجاقلاري چئوره‌سينده توپلانان اؤنجو و اؤنده‌ر شخصييه‌تله‌ر؛ دئوله‌ت، سيلاح، دين و قله‌م اينسانلاريديرلار.


٢-ايکينجي تورکچو قوشاق، ژنرال محمود پناهيان گیبي ايکينجي دونيا ساواشي و سونراسيندا آزه‌ربايجان دئموقرات فيرقه‌سي‌نين ايستالينيست آزه‌ربايجانچيليق ميللي کيملييينده‌ن (آزه‌ربايجان ميلله‌تينده‌ن) قوپاراق، تورک ميللي کيمليييني و تورک ميلله‌تيني منيمسه‌يه‌ن سيياسه‌ت آداملاريدير.


٣-اوچونجو تورکچو قوشاق؛ محمدرضا پهلوي و ايسلامي اينقيلاب دؤنه‌مينده اورتايا چيخان حميد نطقي، علي کمالي، تبريزلي علي گیبي چوخو وارليق‌دا دا يازان آراشديرماجي و قله‌م اهليدير.


٤-دؤردونجو قوشاق ايسه، گونوموزده‌کي مودئرن دئموکراتيک تورکچولوک قوشاغيدير.


(آزه‌ربايجان مشروطه حره‌که‌تي، آزاديستان حره‌که‌تي، آزه‌ربايجان ميللي حؤکومه‌تي و خلق مسلمان حره‌که‌تي؛ تورک خالقينين ميلله‌تله‌شمه‌سي و ميللي حاقلارينين الده ائديلمه‌سينده اولوملو و يا اولومسوز بللي ائتگيله‌ري بولونسا دا، هئچ بيري باشچيلارينين تورک ميللي کيملييينه اينانديقلاري و تورک ميلله‌تينين حاقلاريني الده ائتمه‌ک اوچون اورتايا چيخديغي تورک ميللي حره‌که‌تله‌ري دئييلدير).



تبريزلي علي‌نين بير سيرا گؤروشله‌ري، اؤرنه‌يين چاغداش تورکيک ميلله‌تله‌ري تک ميلله‌ت سانماسي، مودئرن دئموکراتيک تورکچولوکله اويوملو دئييلدير. تبريزلي علي‌نين انتئلئکتوئل دوزئيي و تورکجه‌سي ده، ايلک تورکجو قوشاغين تمثيلچيله‌ري اؤرنه‌يين جمشيدخان مجدالسلطنه افشار ارومي ايله قارشيلاشديريلاماز (٢٠-١٩ يوز ايلله‌رده يازيلي تورکجه‌نين يئته‌رسيزلييي و دوزئيينين دوشوکلويو، دوغو و تبريز بؤلگه‌سي آکتيويستله‌رينين بؤيوک بؤلومونده گؤرونه‌ن بير اؤزه‌لليکدير. اويسا عئيني دؤنه‌مده مجدالسلطنه، غني‌زاده، ... کيمي باتي بؤلگه يازارلارينين تورکجه‌سي، عوثمانلي اديبله‌رينين ان يوکسه‌ک و اوستون تورکجه‌سي دوزئيينده‌دير. بو اولقونون، کيمليکسه‌ل و تاريخي نده‌نله‌ري واردير).

آنجاق تبريزلي علي، بير چوخ آنا قونودا، اؤز زامانينين چوخ داها ايله‌ريسينده دوشونموش، بيزيم سورونوموزون نه اولدوغونو آنا چيزگيله‌ريله چوخ ياخشي باشادوشموش بيريسيدير. او بيزيم ميللي کيمليييميزين تورک اولدوغونو، ايراندا سورونون اصلينين تورک –فارس چکيشمه‌سي اولدوغونو، آزه‌ربايجان ميلله‌تي قاورامينين روسييا اويونو اولدوغونو ....آنلاميشدير. تبريزلي علي پان‌ايرانيست آزه‌ري‌چيليک ايله ايستالينيست آزه‌ربايجانچي‌ليغين حاکيم اولدوغو بير زاماندا، بو دوغرو گؤروشله‌ريني اؤز دوزئيينده سيستئمله‌شديرمه‌يه، اونلاري قيسيتلي اولاناقلاري ايله قورخمادان ديلله‌نديرمه و ييلمادان يايماغا چاليشميشدير. بونونلا دا قامو آيديني (Public intellectual) وصفيني حاق ائتميشدير.

باشدا جمشيدخان مجدالسلطنه افشار ارومي، تقي رفعت، محمود غني‌زاده، محمود پناهيان و باشقالاري اولماق اوزه‌ره، تورکچولويون هر دؤرد قوشاغينا منسوب اولان شخصييه‌تله‌ر کيمي، تبريزلي علي‌نين ده يازيلاري و گؤروشله‌ري، ان گئنيش بيچيمده قامو اويونا سونولمالي و اله‌شدیری ایله تارتيشيلماغا آچيلماليدير. بو ايش، ايران و آزه‌ربايجان‌ين گونئيينده تورک ميللي کيملييي، تورکجو دوشونجه و دوشونورله‌رين درينده‌ن و چوخ يؤنلو اؤيره‌نيلمه‌سي اوچون يارارلي و گره‌کليدير. بو دوغرولتودا آشاغيدا تبريزلي علي‌نين «ادبيات و ملت» کيتبابيندان «پخمه تورک مشروطييه‌تچيله‌ر» آدلي بير بؤلومو يئنيده‌ن ياييملاييرام. متنده تبريزلي علي، کهنه حريفده‌ن فارس ميلليه‌تچيله‌ري، قارين ايدئولوژيسي و پارتيياسيندان دا کومونيست تورکله‌ر و اونلارين تشکيلاتيني آماجلايير.

متنده بوتون تورکجه کليمه و اکله‌ري مودئرن فونئتيک تورک ايملاسي ايله وئرديم. مئهران باهارلي

Pexme Türk Meşruteçileri

Méhran Baharlı

Tebrizli Eli, İran ve Azerbaycanın günéyinde ortaya çıxan üçüncü Türkçü quşaqdandır.

1-İlk Türkçü quşaq Cemşidxan Mecdül Seltene Afşar Urumi, Taǧı Refet, Müzeffereddin Şah, Möhsün Refet.... neslidir. Bunlar Meşrutiyet-Birinci Dünya Savaşı illerinde İran ve Azerbaycanın günéyinde-Türkélinde İttihadi İslam, İttihad ve Tereqqi, Türk Ocaqları çévresinde toplanan öncü ve önder şexsiyetler; dévlet, silah, din ve qelem insanlarıdır.


2-İkinci Türkçü quşaq Jénéral Mahmud Penahiyan kimi İkinci Dünya Savaşı ve sonrasında Azerbaycan Démokrat Firqesinin İstalinist Azerbaycançılıq milli kimliyinden (Azerbaycan milletinden) qoparaq, Türk milli kimliyini menimseyen siyaset adamlarıdır.


3-Üçüncü Türkçü quşaq Mehemmedriza Pehlevi ve İslami inqilab döneminde ortaya çıxan Hemid Nutqi, Eli Kemali, Tebrizli Eli kimi çoxu Varlıqda da yazan araşdırmacı ve qelem ehlidir.


4-Dördüncü quşaq ise günümüzdeki modérn ve démokratik Türkçülük quşaǧıdır


(Azerbaycan Meşrute Hereketi, Azadistan Hereketi, Azerbaycan Milli Hökümeti ve Xelqi Müselman Hereketi, Türk xalqının milletleşmesi ve milli haqlarının elde édilmesinde olumlu veya olumsuz belli étgileri olsa da, héç biri başçılarının Türk milli kimliyine inandıqları ve Türk milletinin haqlarını elde étmek üçün ortaya çıxdıǧı Türk milli hereketleri déyildir).

Tebrizli Eli’nin bir sıra görüşleri,, örneyin çaǧdaş Türkik milletleri tek millet sanması, modérn démokratik Türkçülükle uyumlu déyildir. Tebrizli Eli’nin entéléktüél düzéyi ve Türkcesi de ilk Türkçü quşaǧın temsilçileri, örneyin Cemşidxan Mecdül Seltene Afşar Urumi ile qarşılaşdırılamaz. 19-20 Yüzillerde yazılı Türkcenin yétersizliyi ve düzéyinin düşüklüyü, doǧu ve Tebriz bölgesi aktivistlerinin böyük bölümünde görünen bir özellikdir. Oysa éyni dönemde Mecdül Seltene, Qenizade, ... kimi batı bölge yazarlarının Türkcesi, Osmanlı ediblerinin en yüksek ve üstün Türkcesi düzéyindedir. (Bu olqunun, kimliksel ve tarixi nedenleri vardır).

Ancaq Tebrizli Eli bir çox ana qonuda, öz zamanının çox daha ilerisinde düşünmüş, bizim sorunumuzun ne olduǧunu ana çizgileri ile çox yaxşı başa düşmüşdür. O bizim milli kimliyimizin Türk olduǧunu, İranda sorunun eslinin Türk-Fars çekişmesi olduǧunu, Azerbaycan Milleti qavramının Rusya oyunu olduǧunu .... anlamışdır. Tebrizli Eli Paniranist Azeriçilik ile İstalinist Azerbaycançılıǧın hakim olduǧu bir zamanda, bu doǧru görüşlerini öz düzéyinde sistémleşdirmeye, onları qısıtlı olanaqları ile qorxmadan dillendirmeye ve yılmadan yaymaǧa çalışmışdır. Bununla da Qamu Aydını (Public Intellectual) vesfini haq étmişdir.

Başda Cemşidxan Mecdül Seltene Afşar Urumi, Taǧı Refet, Mahmud Qenizade, Mahmud Penahiyan ve başqaları olmaq üzere, Türkçülüyün her dörd quşaǧına mensub olan şexsiyetler kimi, Tebrizli Eli’nin de yazıları ve görüşleri en géniş biçimde qamu oyuna sunulmalı ve tartışılmaǧa açılmalıdır. Bu iş, İran ve Azerbaycanın günéyinde Türk milli kimliyi, Türkçü düşünce ve düşünürlerin derinden ve çox yönlü öyrenilmesi üçün yararlı ve gereklidir. Bu doǧrultuda aşaǧıda Tebrizli Eli’nin «Edebiyat ve Millet» kitabından «Pexme Türk Meşrutiyetçiler» adlı bir bölümü yéniden yayımlayıram. Metnde Tebrizli Eli Köhne Herif’den Fars milliyetçileri, Qarın İdéolojisi ve Partiyası’ndan da Komunist Türkler ve onların teşkilatını amaclayır.

Metnde bütün Türkce kelime ve ekleri modérn fonétik Türk imlası ile vérdim. Méhran Baharlı

پخمه تورک مشروطيت‌چيله‌ري

تبريزلي علي

ادبيات و ملت؛ بيرينجي جيلد. ص ١٤٤-١٤٦

تورک مشروطيت‌چيله‌ري اينگيليسليله‌رين پناهي و دالداسي‌يلا ميدانا گيرديله‌ر. و مينله‌رجه قربانلار وئريپ، قانلار آخيتديلار و تورک حاکميتيني پوزدولار. يئرده گؤکده دورمادان آياق دؤيوپ، سئوينج ائيله‌ديله‌ر. شادليقلاريندان آغيزلارينين سويو جوجه‌کله‌رينه آخيردي. آنجاق ايش باشينا يئتيشه‌ن کيمي و تورک'ون حاکميتيني پوزان کيمي، اؤز قاباقلاريندا کهنه و قديمي حريفله‌ري گؤردوله‌ر. اؤز اؤزله‌رينه تومدولار، اويدولار. و ديپلماسي ايشله‌رينده‌ن بير شئي بيلمه‌ديکله‌ري اوچون کيريخيپ مات قالديلار. چونکو مشروطه‌چي پالتاريندا اولان کهنه‌ حريفله‌ر اونلارين ايچينه گيريپ، هر کيمده‌ن گئچميشده نه ايش صاحبي اولدوغونو و هارالي اولدوغونو سوروشدولار. توفه‌نگيني الينده‌ن آلديلار. گؤزه‌ل گؤزه‌ل وعده‌له‌ر وئرديله‌ر کي گئت، گئت اوغلوم. گئت اوّلکي ايشينه. خاطرين جمع اولسون. داها مشروطيت آليندي. داها بير ده ظلم و استبداد اولماياجاقدير.

توما توما بو وعده‌له‌ره پخمه مشروطه‌چيله‌ر گئنه اينانديلار. نجّار گئتدي نجّارليغينا. بقّال گئتدي بقّاليغينا. دميرچي گئتدي دميرچيلييينه. آنجاق بير کيمسه سوروشمادي کي بو کهنه حريف کيمدير؟ نئچه‌ده‌ن بيردير؟ و نه‌چيدير؟ و نه اعتبار ايله اورتايا سوخولوپدور؟ انلي انلي کباب قوخوسونا ييغيشان پخمه مشروطه‌چيله‌ر، اؤزله‌رينده‌ن هئچ بير سوروشماديلار کي بو قده‌ر قانلار و جانلار تؤکوله‌نده‌ن سونرا نه اوچون بو مشروطه‌ني کهنه حريفله‌ره وئريرله‌ر؟ نه اوچون اونو اؤز ال‌له‌رينده ساخلاميرلار؟ يوخسا بو مشروطه‌ني قازانيپلار کي گئنه ده يوخاري‌باشدا پالتاريني ده‌ييشه‌نله‌ر و قولدور خائنله‌ر اوتورسونلار؟

آيديندير کي داها قاتير آلان سوووشموشدو. مشروطه‌ده‌ن منظور همان تورک اليله تورک'و ييخماق، و اينگيليسليله‌رين تورک و تئزار عليهينه اولان دنياليق سياستيني اجرا ائتمه‌ک ايدي.

بونو لاپ آيدين آچيقلاماق اوچون گره‌ک دئمه‌ک کي، اينگيليسليله‌ر او زامان عوثمانلي ايمپاراتورونون پوزولماغيندا چاليشماق ايله برابر، ايراندا تورک حاکيميتيني ييخماق اوچون مشروطه‌چيله‌ري تشويق ائديپ، اونلاري اؤز سفارتينده دالدالانديريردي. و حتي کهنه حريفله‌رين واسطه‌سيله اونلارا چادير و يئمه‌ک و سلاح دا وئريردي. و چون روسلار او زمان اينگيليسليله‌رين بو نفوذلارينين اوزه‌رينه دايانيرديلار، بونا گؤره اينگيليسليله‌ر ده بو دايانماقدان و ديره‌شمه‌کده‌ن تبليغاتي استفاده ائده‌ره‌ک، پخمه مشروطه‌چيله‌ري روسلارين اوستونه قيزيشديريپ، بير بيري ايله بوغوشدوروردو. بئله کي اؤز مملکتله‌رينده سوسيال دئموکراتلار طرفينده‌ن پوزولماقدا اولان تئزار روسلاري، داها سياست و دوشونج ايله يوخ، بلکه خيژم ؟ و ييرتيجيليق ايله سيرا سيرا مشروطه‌چيله‌ري دارا چکيرديله‌ر. کي بو اؤزو روسلارين ظالم و اينگيليسليله‌رين عادل و دئموکرات اولوغونا تعبير اولوردو. بونلار ايله بئله اينگيليسليله‌ر او قد‌ه‌ر تولکو، او قده‌ر موذي و باشقا يئرله‌رده تئزار روسلارينين باشيني قاتيپ و يورماق ايله، روسيادا آياغا دوران سوسيال دئموکراتلارا اولدوقجا يارديم و کؤمه‌ک ائديرديله‌ر. يوخسا اينگيليسلي تولکوله‌ر مشروطه‌چيله‌ره اؤز سفارتله‌رينده يئر وئرمه‌ک و چادير و سلاح وئرمه‌ک يئرينه، تئزار روسلاري ايله برابر دارا چکه‌رديله‌ر.

بورادا بونو دئمه‌ک و آچيقلاماق تاريخ بويو اوتوزان تورکله‌ر اوچون لاپ لازم و گره‌کدير. او دا بو کي مشروطه‌ده جانلاري چيخيپ و دده‌له‌ري ياناندان سونرا گؤردوله‌ر کي مشروطه‌نين يوخاري باشيندا اوتورانلار و حاکم اولانلار همان دونه‌نکي کهنه حريفله‌ر و همان تولکو آقالاردير. ايندي ايسه بونو لاپ ياخشي و درين دوشونمه‌ليديرله‌ر کي ايکينجي مشروطيت حرکتله‌رينده، يعني تازا و يئني اولان ايدئولوژيک يئريشله‌رينده ده پارتييا (حزب) باشيندا اوتورانلار همان کهنه حريفله‌ر و يا اونلارين يئرينده اوتورماغا عادت ائده‌ن تولکو آقالار اولاجاقدير. چونکو بونلار هئچ آد و عنوان ايله رضايت وئرمه‌يه‌جه‌کله‌ر کي تورک اونلار ايله برابر اولسون. بونا گؤره سؤزسوز دعواسيز ايشي بئله گؤتوروپ و گؤتوره‌جه‌کله‌ر کي هميشه اؤزله‌ري رئيس و تورک مرئوس، اؤزله‌ري آقا، تورک قوللوقچو اولسون. يوخسا بوندان بير آز مودب و نزاکتلي دئسه‌ک، بو آقا رئيس، او پخمه ظاهرا معاون اولابيله‌ر.

بوگون مشروطيتده‌ن تورک اوچون نه يئتيشيپدير؟ قويدوغو جانلار و تؤکدويو قانلارين اوزه‌رينده الينه نه گليپدير؟ بوگون هامي بيلير کي بو مشروطيتده‌ن اونون اوچون فقط قورو بير آد و آلداديجي بير عنوان وئريليپدير کي هر ايل‌دؤنومو خالا خاطرين قالماسين اوچون بير ايکي روتوش و سورتولموش اولان ستارخان و باقرخان عکسله‌ريني (رسمله‌ريني) بئش اوچ تانينميش اولان مزد آلان قزئته‌له‌ر و درگيله‌رده چاپ ائده‌رله‌ر. بير حالدا کي تورک مشروطه‌چيله‌رينين مجسمه‌سي و آدي يئرينه کهنه حريفله‌رين مجسمه‌له‌ري و آدلاري عناد ايله گؤزه سوخولماقدادير. بونلاردان باشقا، شاه عبدالعظيم‌ده مشروطيت قهرماني، مشروطه‌چي ستارخان‌ين قبري، حتي بير ايتگين و عياش آدامين قبرينده‌ن ده ايتگين و پوزقوندور.

پخمه مشروطيت قهرمانلارينين بو خصوصدا جوابلاري نه‌دير؟ و اؤزله‌ري سوسوز اولان اينديکي قارين ايدئولوژي مبارزله‌رينين بو جوابسيز قالان مشروطه اگري؟ بويونلارينا آليرلار يا يوخ؟


بورادا مشروطه‌چيده‌ن و قارين ايدئولوژيک قارداشلاردان منظور، همان اؤزونو تانيمايان تورک قارداشلاريدير کي هئچ وقت اؤز ايچله‌رينه قاتيشان کهنه حريفله‌ري تانيماييپلار. ايسته‌ر بو حريفله‌ر شيعه‌ليکده اولسون، ايسته‌ر مشروطيتده و ايسته‌ر ايسه ده قارين ايدئولوژي پارتيياسيندا.

بوگون مشروطيتده‌ن تورک اوچون قالان يادگار و يئتيشه‌ن ميراثلار فقط و فقط ايل‌دؤنومله‌رينده چاپ اولان بير نئچه عکس و شاه عبدالعظيم‌ده کسالت ايله يئر توتان مشروطيت سرداري‌نين توزلو قبريدير.

بونا گؤره بوگون تورک بونو بيلمه‌ليدير کي تورک اولدوغونو و کيم اولوپ و اولاجاغيني بيلمه‌يينجه، گله‌جه‌ک مشروطيتله‌رده ده اونا يئتيشه‌ن ميراث و اونا قالان يادگار، فقط و فقط کسالتلي يئرله‌ر و توز باسميش قبرله‌ر اولاجاقدير. بودور قارين و مادي مراملار و ايدئولوژيله‌ر يولوندا سومسونه‌نله‌ر اوچون ان ده‌يه‌رلي آرماغانلار.

هر نه‌سه، آنجاق اللي ايلله‌رده‌ن سونرا بوگون آرابير آرابير بعضي تورکله‌ر اويانيپلار. آزاراق باشا دوشوپله‌ر کي اؤله‌ن بونلار ايميشله‌ر. اونو دا گونده‌ليک بيزله‌مه‌ک ايله. يوخسا آللاه بيلير کي بو اويانماقلار و دوشونمه‌کله‌ر هاچانا کيمي اوزاناجاق ايدي ...

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.