نامه‌ی دیپلوماتیک تورکی «وزیر آزربایجان» به سفیر پاپ-واتیکان در دوره‌ی سلطان محمد خدابنده قیزیل‌باش (صفوی)

نامه‌ی دیپلوماتیک تورکی «وزیر آزربایجان» به سفیر پاپ-واتیکان در دوره‌ی سلطان محمد خدابنده قیزیل‌باش (صفوی) 

مئهران باهارلی 

Sultan Mehemmed Hudâbende Kızılbaş (Safevî) döneminde Azerbaycan Vezîri'nin Papalık-Vatikan Büyükelçisi'ne yazdığı Türkçe diplomatik mektup 

A Turkish Diplomatic letter from the Azerbaijan Minister to the Papal-Vatican ambassador during the reign of Sultan Mehemmed Khudabende Qizilbash (Safavi)

Méhran Baharlı

 

«سؤزوموز، مئهران باهارلی‌نین یازقالاری توپلوسو» پیتییی،‌ بیرینجی جیلدده‌ن

از کتاب « سؤزوموز، مجموعه مقالات مئهران باهارلی» - جلد اول

 

mehranbahari1@yahoo.com 

https://independent.academia.edu/MBaharli

https://sozumuz1.blogspot.com/

https://www.facebook.com/profile.php?id=61579230999069

خلاصه

در آرشیو محرمانه و تاریخی واتیکان نامه‌ای دیپلوماتیک به زبان تورکی خطاب به سفیر پاپ - واتیکان، نوشته شده محتملاً بین سال‌های ١٥٧٧-١٥٧٩ میلادی در دوره‌ی حاکمیت محمد خدابنده ملقب به شاه‌اوغلو (۱۵۳۲-۱۵۹۶) وجود دارد. این سند - نامه‌ی تورکی، از طرف «وزیر آزربایجان» خوجا ابراهیم خلیل، یک مقام رسمی و عالی‌رتبه‌ی دولت قیزیل‌باش (صفوی)، به یک مقام دیپلوماتیک خارجی نگاشته شده است و نشان می‌دهد که در آن دوره زبان تورکی دارای موقعیت یک زبان رسمی مکتوب بود و در مکاتبات دیپلوماتیک خارجی هم به کار می‌رفت. در این نامه «وزیر آزربایجان» ماموری در حوزه‌ی مدیریت و امر خود، یعنی بیگلربیگی شیروان در جمهوری آزربایجان کنونی را موظف به انجام وظیفه‌ای کرده است. این نیز نشان می‌دهد که شرق قفقاز جنوبی شامل قسمت اعظم جمهوری آزربایجان فعلی و جمهوری خودمختار داغستان در روسیه در آن دوره، جزئی از جوغرافیای سیاسی آزربایجان بود. این نیز ادعای قومیت‌گرایان فارس، پان‌ایرانیست‌ها و ایدئولوژی رسمی دولت ایران مبنی بر آن که شمال ارس هرگز آزربایجان نامیده نه‌شده و جزئی از آزربایجان نه‌بوده را رد و ابطال می‌کند. مضمون این نامه هم‌چنین تائید کننده‌ی این واقعیت است که نه تنها مقامات دینی و سیاسی دولت‌های استعمارگر مسیحی اوروپایی وقت، دارای اقتدار و نفوذ بسیاری در ساختار و عمل‌کرد دولت قیزیل‌باش (صفوی) بودند، بلکه دولت قیزیل‌باش به مقامات آن دولت‌های ضد تورک اجازه‌ی دخالت در امور داخلی خود را می‌داد، از آن‌ها حرف‌شنوی و فرمان‌برداری داشت، ایشان را به عنوان رابط بین خود و اتباع مسیحی‌اش به‌کار می‌برد، و قیومیت (Protectorate, Mandate) بی پایه و بیجای دولت‌های استعمارگر صلیبی – اوروپایی مذکور بر مسیحیان منطقه را به رسمیت شناخته بود. در مقاله این نامه‌ی دیپلوماتیک تورکی را با دو الفبای عربی و لاتینی تورکی با توضیحاتی در باره‌ی اصطلاحات مالی و توپونیم‌های ذکر شده در آن داده‌ام.

Özet

Vatikan'ın gizli ve târîhî arşivlerinde, Azerbaycan Vezîri Xoca İbrâhım Xelil'in Papalık-Vatikan büyükelçisine yazdığı Türkçe bir mektup bulunmaktadır. Bu Türkçe diplomatik yazışma, muhtemelen 1577-1579 yılları arasında Şahoğlu olarak da bilinen Mehemmed Xudâbende (1532-1596) döneminde kaleme alınmıştır. Bu Türkçe belge/mektup, Kızılbaş (Safevî) devletinin üst düzey yetkililerinden biri olan Azerbaycan Vezîri tarafından yabancı bir diplomatik yetkiliye yazılmıştır. Bu, o dönemde Türkçenin resmî bir yazı dili statüsünde olduğunu ve yabancı diplomatik yazışmalarda da kullanıldığını göstermektedir. Bu mektubun yazarı, Azerbaycan Vezîri, idâresinde bir görevliyi, günümüz Azerbaycan Cumhuriyeti sınırları içindeki Şirvan Beylerbeyi'ni resmî bir görevle görevlendirmiştir. Bu da günümüzdeki Azerbaycan Cumhuriyeti'nin büyük bir kısmını ve Rusya'daki Dağıstan Özerk Cumhuriyeti'ni kapsayan doğu Güney Kafkasya, o dönemde Azerbaycan siyâsî coğrafyasının bir parçası olduğunu göstermektedir. Bu belge-mektup, Fars aşırı milliyetçilerinin, Pan-İranistlerin ve İran Devleti'nin resmî ideolojisinin, Aras Nehri'nin kuzeyine hiçbir zaman Azerbaycan denmediği ve Azerbaycan'ın bir parçası olmadığı yönündeki iddiâsını şekilde çürütmekte ve geçersiz kılmaktadır. Bu mektubun içeriği, Avrupalı ​​Hıristiyan emperyalist ve sömürgeci devletlerin dînî ve siyâsî otoritelerinin, Kızılbaş (Safevî) devletinin yapısı ve işleyişi üzerinde önemli bir yetki ve etkiye sâhip olduğunu teyit etmektedir. Kızılbaş devleti, Avrupalı ​​Haçlı sömürgeci devletlerinin yetkililerinin içişlerine karışmasına izin vermiş, bu Türk ve Müsülman düşmanı olan devletleri dinleyip onlara mutlak itaat etmiş, onları kendisi ile Hıristiyan tebaası arasında bir irtibat aracı olarak kullanmış ve Avrupalı ​​Haçlı sömürgeci devletlerinin bölgedeki Hıristiyanlar üzerindeki temelsiz ve uygunsuz "Himâye, Manda"sını tanımıştır. Bu makâlede, söz konusu Türkçe diplomatik mektubun metnini hem Arap harfli hem de Latin harfli Türkçe yazımıyla; ayrıca metinde geçen mâlî terimler ve yer adlarına dâir açıklamalar eşliğinde sundum.

Abstract

In the Vatican's secret and historical archives, there is a letter in Turkish from the Minister of Azerbaijan, Xoca İbrâhım Xelil, to the papal-Vatican ambassador. The letter was likely written between 1577 and 1579. This Turkish diplomatic correspondence was penned during the reign of Mehemmed Xudâbende, also known as Şahoğlu (1532-1596). This Turkish document/letter was written by the Minister of Azerbaijan, a high-ranking official of the Qizilbash (Safavid) government, to a foreign diplomatic official. It shows that during that period, the Turkish language had the status of an official written language and was also used in foreign diplomatic correspondence. The author of this letter, the Minister of Azerbaijan, has assigned an official in his administration, the Beylerbeyi of Şirvan in present-day Republic of Azerbaijan, to perform an official task. This also shows that the eastern South Caucasus, including most of the current Republic of Azerbaijan and the Autonomous Republic of Dagestan in Russia, was at that time a part and parcel of the geography of Political Azerbaijan. This document-letter refutes and invalidates the claim of Persian ultranationalists, Pan-Iranists, and the official ideology of the Iranian State that the north of the Aras (Arax) river was never called Azerbaijan and was not part of Azerbaijan. The content of this letter confirms that the religious and political authorities of the European Christian imperialist and colonialist states had significant authority and influence in the structure and functioning of the Qizilbash (Safavid) state. The Qizilbash state allowed officials from the anti-Turkish European Crusader colonialist states to interfere in its internal affairs, listened to and obeyed them, used them as a liaison between itself and its Christian subjects, and recognized the baseless and impolitic “Protectorate, Mandate” of the European Crusader colonialist states over the Christians of the region. In this article, I have presented the text of this Turkish diplomatic letter in both the Arabic and Latin Turkish scripts, accompanied by explanations regarding the financial terms and toponyms mentioned therein.

مقدمه

در آرشیو محرمانه و تاریخی واتیکان نامه‌ای به زبان تورکی از خواجه ابراهیم خلیل به سفیر پاپ - واتیکان، نوشته شده محتملاً بین سال‌های ١٥٧٧-١٥٧٩ میلادی وجود دارد. این نامه که در قیدیات آرشیو گفته می‌شود از سوی «ابراهیم وزیر آزربایجان» نگاشته شده، دارای ارزش تاریخی بسیار است. در زیر متن نامه‌ی تورکی مذکور را داده و سپس چند نکته‌ی مربوطه را ذکر کرده‌ام. در متن تورکی، کلمات و پسوندهای تورکی را طبق املاء مودرن و فونتیک تورکی نوشته‌ام.

آزه‌ربایجان وزیری‌نین ته‌بریزده‌ن پاپا ایلچی‌سی‌نه یازدیغی تورک‌جه مکتوب. قیزیل‌باش شاه محمد خدابنده دؤنه‌می-۱٥٧٧]

[متن نامه‌ی تورکی وزیر آزربایجان به سفیر پاپ در دوره‌ی شاه محمد خدابنده خاقان قیزیل‌باش-۱٥٧٧]

«عزّت‌لی و مَکْرُمَت‌لی ایلچی‌به‌ی حضرت‌له‌رین حضورِ شریف‌له‌ری‌نه تَحیّاتِ دوستانه ابلاغ و ارسال اوْلان‌دان سوْنرا، مشهودِ رأیِ خُلَّتْ‌‌اِقتضاء اوْل که:

مکتوبِ مَوَدَّت‌‌اسلوب‌لا‌ری اسعدِ زمان‌دا مطالعه اولوندو. اِشعار ائتمیش‌له‌ردی که چون شیروان سمتی‌نده‌ن اراده‌له‌ری اوْل‌دور که عازمِ دیار و بلادِ خویش اولسون‌لار، اوْ[ل] خصوص‌دا به‌نده‌یِ ده‌رگاهِ خلایق‌پناه‌دان، عالی‌جاه خانِ عظیم‌القدر والشّأن به‌ی‌له‌ر‌به‌یی‌یِ کثیرالاقتدارِ شیروان‌ا مکتوب یازیلا.

لهٰذا حسب‌الاشاره‌نیز صحیفه‌یِ خُلَّت‌آیین قلمی و حضورِ شریف‌ی[نی]زه ارسال اولدو، که شیروان‌ا وارد اولان‌دا مکتوبو عالی‌جاه به‌ی‌له‌ربه‌یی قوُل‌لوغونا یئتیره‌س[ین]یز. و خاطرِ شریف‌ی[نی]ز گه‌ره‌ک خاصّ که‌ند[ی]له‌رین[ین] طرفی‌نده‌ن مِن جمیع‌الجهات جمع اولا، که حصولِ رفاه و فَراغ‌لاری‌نا اِهمال جایز اولمایاجاق‌دیر. و هم سایرِ مطالب که اِشعار و اِعلام ائتمیش‌له‌ردی، تمامی مفهوم اولدو. و خواهشی[نی]زه گؤره جمله‌یِ مطالب‌ده سعی‌یمیز انشاء‌[اللّه] ظاهر اولونا.

قریه‌یِ شهبوزون تُحَفاتی‌یلا مال و جُهات[ی] الیٰ الآن - که نوروزِ فروزِ لوُی ایل‌ده‌ن نئچه گون گئچیپ‌دیر - یئتیش‌مه‌دی. البتّه ده‌ره‌زوْر مَلِکی‌نه مقرّر ائده‌رسی[نی]ز که دیوان مالی‌نی بِلا توقّف نقلِ دارالسلطنه‌یِ ته‌بریز و تحویلِ تحویل‌دار و قبض‌الواصل بازیافت ائده‌له‌ر.

و السّلام»

[به‌لگه‌نین آرخاسی‌نداکی دامغانین سجعی:] وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِیمَ خَلِیلًا[1]

AZERBAYCAN VEZÎRİ’NİN TEBRİZ’DEN VATİKAN BÜYÜKELÇİSİ’NE YAZDIĞI TÜRKÇE MEKTUP. KIZILBAŞ DEVLETİ, ŞAH MEHMED HUDÂBENDE DÖNEMİ - 1577

TURKISH LETTER OF THE MINISTER OF AZERBAIJAN FROM TEBRIZ TO THE AMBASSADOR OF VATICAN, 1577 (Kizilbash State, Shah Mehmed Khudabende period).

İzzetli ve mekrümetli İlçi Bey hezretlerin huzûr-i şerîflerine tehiyyât-ı dûstâne iblâğ ve irsâl olandan sonra, meşhûd-i rey’-i xüllet iqtizâ ol ki:

Mektûb-i meveddet uslûbları e’sed-i zamanda mutâlie olundu. İş’âr étmişlerdi ki çün Şirvan semtinden irâdeleri oldur ki âzim-i diyâr ve bilâd-i xîş olsunlar, ol xususda bende-y-i dergâh-i xelâyiq penâhdan, âlîcâh Xân-i ezîm ül-qedr ve-ş-Şe’n Beylerbeyi-y-i kesîr ül-iqtidâr-i Şirvan’a mektûb yazıla.

Li-hâza heseb ül-işâreniz sehîfe-y-i xüllet âyîn qelemî ve huzûr-i şerîfinize irsâl oldu, ki Şirvan’a vârid olanda mektûbu âlîcâh Beylerbeyi qulluğuna yétiresiniz. Ve xâtir-i şerîfiniz gerek xass kendilerininin terefinden min cemî’ el-cehât cem’ ola ki husûl-i rifâh ve ferâğlarına ihmâl câiz olmayacaqdır. Ve hem sâir metâlib ki iş’âr ve i’lâm étmişlerdi, tamâmı mefhûm oldu. Ve xâhişinize göre cümle’y-i metâlibde se’yimiz inşâallah zâhir oluna.

Qeriye-y-i Şehbuz’un tühefâtıyla mal ve cuhâtı ilâ el-ân ki Nevruz-i furûz-i Luy ilden néçe gün geçipdir, yétişmedi. Elbette Derezor Meliki’ne müqerrer édersiniz ki dîvân malını bilâ teveqqüf neql-i Dâr üs-seltene-y-i Tebriz ve tehvîl-i tehvîldâr ve qebz il-vâsil bâzyâft édeler.

Ve-s-selâm.

[Belgenin arkasındaki tamganın secî’i]: وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا

چند توضیح:

١-این نامه‌ی دیپلوماتیک تورکی احتمالا در دوره‌ی حاکمیت محمد میرزا یا شاه محمد خدابنده ملقب به شاه‌اوغلو (۱۵۳۲-۱۵۹۶)، چهارمین شاه دولت قیزیل‌باش و پدر شاه عباس اول نوشته شده است. وی که بین سال‌های ۱۵۷۷ تا ۱۵۸۸ بر تخت سلطنت دولت تورک قیزیل‌باش (صفوی) نشسته بود، فرزند شاه تهماسب اول و سلطانم بیگم (سولطانیم به‌یگیم، سولطانیم به‌ییم، خیرالنساء بیگم، مهد علیا) است. سولطانیم به‌یگیم (تولد ۱۵۱۷ موصول – فوت ۱۵۹۳ قزوین) دختر موسی سولطان موصول‌لوی تورکمان از امیران بایندریه و از نزدیکان تاجلو بیگم (تاج‌لی به‌یگیم) بود. او ملکه-همسر شاه تهماسب یکم (دومین شاه دولت قیزیل‌باش)؛ و ملکه-مادر شاه اسماعیل دوم (سومین شاه دولت قیزیل‌باش)، شاه محمد خدابنده (چهارمین شاه دولت قیزیل‌باش)؛ و مادربزرگ شاه عباس یکم (پنجمین شاه دولت قیزیل‌باش) بود. سولطانیم به‌یگیم به مدت ۴۵ سال از قدرت‌مندترین زنان در تاریخ امپراتوری قیزیل‌باش بود و در تمام تصمیمات سیاسی همسرش، انتصابات و انتخابات دولتی نقش مهمی داشت. او دستگاه سلطنتی مستقلی برای خود داشت و «میرزه (میرزا) و یا خوجا (خواجه) ابراهیم خلیل»، به عنوان وزیر امور او فعالیت می‌کرد. شاه محمد خدابنده شخصیتی مهربان، نرم‌خو و شوخ‌طبع داشت، شعردوست بود، خود نیز شعر می‌سرود و فهمی تخلص می‌کرد. نویسنده‌ی این سفارش‌نامه‌ی تورکی، ظاهرا همان خواجه ابراهیم خلیل وزیر سولطانیم به‌یگیم است که در کتاب «اسناد روابط دولت صفوی با حکومت‌های ایتالیا» (ص ۱٧٩)، به صورت «ابراهیم وزیر آذربایجان» معرفی شده است. مخاطب سفارش‌نامه احتمالا  بازرگان، سیاح و دیپلومات فلورانسی جیووآن باتیستا وئکییئتی[2] است که به عنوان سفیر پاپاسیس توکنت یا پاپ سیکستوس پنجم Sixtus V - Xystus V (١٥٢١– ١٥٩٠) پادشاه روم - پاپ واتیکان هم عمل می‌کرد.

٢- این نامه‌ی تورکی محتملا بین سال‌های ١٥٧٧-١٥٧٩ که ولایت شیروان هنوز در قلمروی دولت قیزیل‌باش قرار داشت و در حوزه‌ی حکم‌رانی والی آزربایجان بود نوشته شده است. در سال ١٥٧٩ یعنی سال سوم سلطنت خدابنده، سولطان مراد سوم عوثمان‌لی پس از استمداد و درخواست‌های مکرر مردم ولایت شیروان از او، به طور رسمی پیمان صلح بیست‌ساله بین دو دولت تورک قیزیل‌باش و عوثمان‌لی را نقض کرد و با یک سپاه صد هزار نفری عازم تسخیر دوباره‌ی گورجستان (تفلیس) و آزربایجان قفقاز (ایروان، گنجه، شیروان، دربند)، که شاه تهماسب اول به قلمروی قیزیل‌باش افزوده بود شد. سپاه غافل‌گیر شده‌ی قیزیل‌باش در صدد مقابله بر آمد. اما در جنگی که روی داد شکست سختی از اوردوی عوثمان‌لی خورد و متلاشی شد. مردمان این مناطق، از اوردوی عوثمان‌لی استقبال و همه اظهار اطاعت کردند. در نتیجه امپراتوری عوثمان‌لی به سهولت بر آزربایجان قفقاز شامل دربند مستولی شد. چند سال بعد امپراتوری عوثمان‌لی آزربایجان تورک‌ایلی و مرکز آن تبریز را نیز به تصرف درآورد و ضمیمه‌ی قلمروی عوثمان‌لی کرد. در جریان این جنگ، تاتارهای شبه جزیره‌ی کریمه نیز به عنوان متحدین عوثمان‌لی از شمال خزر به قیزیل‌باشان یورش بردند.

٣-در این سفارش‌نامه‌ی تورکی خطاب به سفیر پاپ گفته می‌شود از آن جائی که سفیر ابراز کرده قصد بازگشت به کشور خود از طریق آزربایجان قفقاز - شیروان را دارد و خواستار نوشتن نامه‌ای رسمی به بیگ‌لربیگی شیروان در این باره و تامین امنیتش شده است، میرزه ابراهیم وزیر آزربایجان با اجابت خواسته‌ی سفیر، این نامه را نگاشته تا وی آن را به هنگام ورود به شیروان به مقام بیگ‌لربیگی عرضه کند. در نامه هم‌چنین به سفیر تضمین داده می‌شود که رفاه و راحتی او در مسیر برآورده خواهد شد و وزیر آزربایجان درخواست‌های دیگر سفیر پاپ را نیز به جا خواهد آورد.

٤- این سند - نامه‌ی تورکی، که از سوی یک مقام رسمی و عالی‌رتبه‌ی دولت قیزیل‌باش (صفوی)، یعنی وزیر آزربایجان خطاب به یک مقام دیپلوماتیک خارجی نگاشته شده، نشان می‌دهد که در آن دوره زبان تورکی دارای موقعیت یک زبان رسمی بالفعل – دوفاکتو بود و از جمله در مکاتبات دیپلوماتیک خارجی هم به کار می‌رفت. این سند، از جمله صدها و هزاران سندی است که باطل کننده‌ی ادعای کذب ملیت‌گرایان فارس، پان‌ایرانیست‌ها و ایدئولوژی رسمی دولت ایران مبنی بر آن که فارسی همواره و تنها زبان رسمی دولت‌های تورک حاکم بر ایران بوده و تورکی هرگز زبان رسمی آن‌ها نه‌بوده است می‌باشد. بر خلاف این ادعای نادرست، همان گونه که این سند - نامه نیز نشان می‌دهد، در عصر دولت قیزیل‌باش (صفوی) هم، مانند همه‌ی دولت‌های تورک پیش و بعد از او، زبان تورکی به همراه زبان‌های فارسی و عربی و ... ، دارای موقعیت زبان رسمی بالفعل – دوفاکتو بود (توده‌ی تورکمانان علوی موسس دولت قیزیل‌باش و قسمت بزرگی از سران آن‌ها، اقلا در آغاز امر، علاقه‌مند به زبان تورکی و بی‌تفاوت به زبان تاجیکی - دری بودند. این، یکی از دلائلی است که باعث شده است در ادبیات ناسیونالیستی فارس، از دوره‌ی حکومت دولت قیزیل‌باشیه - صفویه به صورت عصر فساد زبان فارسی یاد شود).

٥-نگارنده‌ی این نامه وزیر آزربایجان است که در آن ماموری در حوزه‌ی مدیریت و امر خود یعنی بیگلربیگی شیروان واقع در جمهوری آزربایجان کنونی و جمهوری داغستان روسیه را موظف به انجام وظیفه‌ای کرده است. این نیز نشان می‌دهد که قفقاز جنوبی و قسمت‌هایی از داغستان (دربند، ...) در آن دوره، قسمتی و جزئی از جوغرافیا و یا واحد اداری - سیاسی آزربایجان بود. در دوره‌ی سلطنت شاه محمد خدابنده، ایالت آزربایجان به عنوان مهم‌ترین واحد سیاسی - اداری دولت قیزیل‌باش (صفوی)، بسیار بزرگ‌تر از جوغرافیای امروزی آزربایجان، سرزمین وسیعی در شمال ارس (ناحیه‌ی شیروان -جمهوری آزربایجان کنونی و جمهوری داغستان روسیه‌، ایروان - ارمنستان کنونی، ...) و در جنوب، بخش بزرگی از مناطق غیر آزربایجانی تورک‌ایلی از جمله خمسه و منطقه‌ی علی شوکور بیگ و .... و هم‌چنین استان فعلی کوردستان را شامل می‌شد و والی آزربایجان اداره‌ی این قلمروی گسترده را بر عهده داشت.

٦-این سند - نامه، ادعای قومیت‌گرایان فارس، پان‌ایرانیست‌ها و ایدئولوژی رسمی دولت ایران مبنی بر آن که شمال ارس هرگز آزربایجان نامیده نه‌شده و جزئی از آزربایجان نه‌بوده را رد و ابطال می‌کند. زیرا آن را وزیر آزربایجان مستقر در تبریز به یک زیردست خود در شیروان قفقاز نوشته است. در تاریخ، مفهوم آزربایجان اقلا دارای دو معنی، یکی به عنوان نام یک سرزمین و جوغرافیا، و دیگری به عنوان نام یک واحد سیاسی در تقسیمات اداری - نظامی دولت‌های تورک حاکم بر ایران فعلی بوده است. به هر دو معنی نیز، حدود و گسترده‌گی آن ثابت نه‌بوده، در طول زمان کم و زیاد شده؛ در برخی زمان‌ها منطقه‌ی بسیاری وسیعی در شمال غرب و غرب ایران (بخش اعظم و یا کل مساحت تورک‌ایلی)، جنوب قفقاز، شرق تورکیه و شمال عراق را هم شامل بوده - «آزربایجان حداکثری» -، و در برخی زمان‌های دیگر محدود به ناحیه‌ای کوچک صرفا در جنوب ارس - «آزربایجان حداقلی» - بوده است.

٧- در آغاز بند آخر نامه گفته می‌شود تحفه‌ها و مال و جُهات قریه‌ی شاهبوز نخجوان (در جمهوری آزربایجان فعلی) تا روز نوشته شدن این نامه که نوروز است به دارالسلطنه‌ی تبریز ارسال و پرداخت نه‌شده است. سپس از سفیر واتیکان خواسته می‌شود به مَلِکْ درزور یادآوری کند که او باید اموال دیوان – تحفات و مال و جُهات را کماکان به دارالسطنه‌ی تبریز منتقل کرده و بعد از تحویل قبض رسید دریافت کند. این امر تائید کننده‌ی این واقعیت است که مقامات دینی و سیاسی دولت‌های استعمارگر مسیحی - صلیبی اوروپایی دارای اقتدار و نفوذ بسیاری در ساختار و عمل‌کرد دولت قیزیل‌باش (صفوی) بودند، دولت قیزیل‌باش (صفوی) به مقامات استعمارگر صلیبی – اوروپایی اجازه‌ی دخالت در امور داخلی خود را می‌داد، از آن‌ دولت‌های ضد تورک و ضد مسلمان حرف‌شنوی و فرمان‌برداری تمام داشت، ایشان را به عنوان رابط بین خود و اتباع مسیحی‌اش به‌کار می‌برد، و ادعای بی‌پایه و مضر «قیومیت» (Protectorate, Mandate) دولت‌های استعمارگر صلیبی – اوروپایی مذکور بر مسیحیان منطقه را به رسمیت شناخته بود. در واقع دولت قیزیل‌باش (صفوی) عامل اصلی ورود و حتی دعوت کننده‌ی دولت‌های استعمارگر و امپریالیست اوروپایی غربی به قفقاز و خاورمیانه است.

مالوجهات، مالوَجهات، مال وجهات، مال و جُهات، مال الجهات: «مالوجهات» ظاهرا یک تلفظ و رسم الخط برای «مال و جُهات» (فرهنگ فارسی معین) است. کلمه‌ی جهات (جُهاة در عربی. ریشه: جهي، مفرد: الجَاهِي) در فرمان سولطان یعقوب باهادیر آق‌قویون‌لو در عباراتی مانند «رقبات و جُهات»، «وجوه العین و جُهات»، «جُهاتِ مذکوره» تنها و بدون علاوه‌ی مال به معنی‌ی عایدات و محصولات و ... استعمال شده است. (. فارس‌نامه‌ی ناصری، جلد اول. صص ۳٥۳-۳٥٤).

ترکیب مال و جهات اقلا دارای سه معنی است:

الف- نام یک نوع مالیات ارضی یا خراج که بخشی نقدی و بخشی جنسی-کالایی، از کشاورزان و صنعت‌گران، بنا به یک فرمان و حکم و یا بنا به عرف و غیرحکمی گرفته می‌شد؛ مالیاتی که به مصرف تأمین کاروان حج می‌رسید. در عرصه‌ی کشاورزی، مالیات مال و جهات از محصولاتی مانند گندم، جو، برنج، پنبه، ابریشم وس. اخذ می‌شد و در مناطق گوناگون کشور قیزیل‌باش، مقدار آن متفاوت بود. مثلا در منطقه‌ی آزربایجان مال و جهات برابر با یک پنجم تا یک پنجم محصول بود. احتمالا در این مکتوب، مال و جهات به این معنی است

ب-اجاره‌ و عایدی املاک و اراضی از مال (نقد) و جهات (محصولات و اجناس). نقد و نقش و اسباب و اشیاء. اموال و اثاث و ضیاع و عقار.

ج- یک نوع پرداخت مالی، اعانه، تصدق و ... که احتمالا از درآمدهای مالیاتی دولت به صورت نقدی تامین و به طیف گوناگونی از افراد مانند موالید و شیوخ و روحانیون و غربا و زوار و معمولا با صدور یک فرمان از سوی خاقان قیزیل‌باش - پادشاه صفوی پرداخت می‌شد.

در شعری از حسین خان خالص (از آنندراج) هم ترکیب مال و جهات در باره‌ی شیروان به کار رفته است:

برخاست هر که زودتر از آفتاب، ازوست

مال و جهات مملکت شیروان صبح .

تحیفات: احتمالا خطای املایی «تحفات» که خود جمع اشتباه «تحفة» به معنی ارمغان، سوغات، هدیه، پیش‌کش، هر چیز کمیاب و گران بها است. جمع صحیح تحفة در زبان عربی تُحَفْ است.

مطالبه: خطای املایی و صحیح آن مَطالب است.

قبض الوصال: احتمالا خطای املایی و صحیح آن قبض الوصول است.

نوروزِ فروز: نوروزِ فروزان، درخشان و روشنایی‌بخش

لوُی Luy: اژدها، نهنگ، تمساح در تقویم تورکی دوازده حیوانی. این کلمه در بعضی از زبان‌های تورکیک معاصر به صورت اولو (تووا: Ulu، آلتایی جنوبی: Uluu، قازاق: Ұлу, Uluw)، و در موغولی به صورت لوو Luu تلفظ می‌شود ⁠که ماخوذ از تلفظ این کلمه در تورکی قدیم (Ulu, Uluu) است. کلمات تورکی لو و موغولی لوو نهایتا از ریشه‌ی چینی کلاسیک لونگ 龍، چینی ساده 龙 به معنی اژدها (با تلفظ‌های گوناگون در لهجه‌ها و سیستم‌های مختلف: Long, Ljowng , Loong,Luŋ Lung,) احتمالا از یک لهجه‌ی چینی که در آن صدای -نگ آخر کلمات حذف می‌شد گرفته شده و از طریق زبان مونقولیک رورآن Rouran به زبان‌های موغولی و تورکی وارد شده‌اند[3]. (دیگر کلمات تورکی به معنای اژدها عبارتند از بوکه Büke و ائوره‌ن Evren – ائوره‌غه‌ن Evreğen).

شاهبوز Şahbuz: نام یک بخش و شهر مرکزی آن در جمهوری خودمختار نخجوان آزربایجان

درزور (دَرَزوْرDere Zor ؟): احتمالا منظور «دره زور» منطقه‌ای از خانات سابق نخجوان است که امروز با نام دْزور – جور (به ارمنی: درّه، Dzor, Ձոր) در ارمنستان فعلی، در شرق نخجوان و در غرب کلبجر قرار دارد. نام معاصر تورکی آن ده‌ره‌له‌یه‌ز (Dereleyez) است. در این منطقه همچنین رودخانه‌ای به اسم زوراگئت (Dzoraget Ձորագետ) وجود دارد (زور = دره + ا + گئت = رود).

اِشعار: آگاهی و اطلاع دادن

اِنشاء: ایجاد، آغاز، ظاهر کردن

خاص: مخصوصاً، به‌خصوص

خُلَّتْ: دوستی، مهربانی، مصادقت

قول‌لوق (ت): خدمت

منابع:

Copia litterarum a Solimano Persarum rege Palutio card. Alterio conscriptarum eadem lingua qua scripta sunt originales. 0,303x0,194 mt

پژوهشی در اصطلاحات مالی دوره‌ی صفویه. پرداخت وظیفه به موالید و مشایخ در آستان قدس- ابوالفضل حسن‌آبادی

---

[1] «وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا»: «و خداوند، ابراهیم را به دوستی و خلیل خود برگزید».این جمله بخشی از آیه‌ی ۱۲۵ سوره‌ی نساء است و به «خلیل‌الله» (دوست خالص و نزدیک خدا)، لقب مشهور حضرت ابراهیم اشاره دارد.

[2] Giovan Battista Vecchietti (1551–1619) was a Florentine traveler, merchant, and diplomat who traveled to Persia and delivered a friendly letter from the Safavid Shah Mohammad Khodabanda to Pope Sixtus V in 1589. Rather than an official resident ambassador, he acted as a special papal emissary and cultural pioneer who laid the groundwork for early European study of Persian and Judeo-Persian texts. Giovan Battista and his brother Gerolamo traveled extensively through Egypt, Syria, Persia, and India during the late 1580s. He carried correspondence from the Safavid court back to Europe, presenting it to Pope Sixtus V in Rome to help bridge relations between Christian Europe and Safavid Persia against the Ottoman Empire. Vecchietti was fluent in Persian and collected crucial historical manuscripts, profoundly advancing early modern European knowledge of the Middle East.

[3]Луу Inherited from Classical Mongolian ᠯᠤᠤ (luu), from Middle Mongol ᠯᠤᠤ (luu), borrowed from Old Turkic 𐰠𐰇 (l²ü /⁠lü⁠/) which in turn is ultimately from Chinese 龍／龙 (lóng). The absence of the final -ŋ suggests an intermediary language without a final -ŋ which Alexander Vovin suggests is Rouran. Compare Buryat луу (luu), Kalmyk лу (lu); Khitan 𘭑 (*lu /⁠lu⁠/); Tuvan улу (ulu), Southern Altai улуу (uluu), Kyrgyz улуу (uluu), Kazakh ұлу (ūlu); Tibetan ཀླུ (klu); replaced native Mongolic [Term?].

https://en.wiktionary.org/wiki/%D0%BB%D1%83%D1%83#:~:text=Inherited%20from%20Classical%20Mongolian%20%E1%A0%AF%E1%A0%A4%E1%A0%A4,replaced%20native%20Mongolic%20%5BTerm?%5D.

Rouran vocabulary included: luu – 'dragon' < Middle Chinese luŋ – 'dragon'

https://en.wikipedia.org/wiki/Rouran_language