Friday, July 7, 2017

تورکجه‌يه يئني کليمه قازانديرما يوللاري


تورکجه‌يه يئني کليمه قازانديرما يوللاري

(آئين‌نامه‌ي واژه‌سازي تورکي)

TÜRKCEYE YÉNİ KELİME QAZANDIRMA YOLLARI

مئهران باهارلي

٢٠٠٧

« تورکجه‌ني قورومانين واختي و بو آرادا يئني‌دئگي‌له‌ر تؤره‌تمه‌نين زاماني، گله‌جه‌ک دئييل لاپ ايندي‌دير؛ يارين دئييل لاپ بوگون‌دور»

نوت: بو يازي دا «دئگي»، «سؤز» و «سؤزجوک» آشاغيداکي آنلاملاردا ايشله‌ديلميشدير:

«سؤز Söz» گؤرکول (اده‌بي) و يازيلي ديلده منيمسه‌نميش فارسجا «کليمه، واژه» آنلاميندادير.

«سؤزجوک Sözcük» گؤرکول و يازيلي ديل دوزئيينده ايشله‌ديلمه‌يه‌ن؛ قوللانيمي آغيزلار و سؤزه‌ل ديلله سينيرلي اولان؛ يا دا ديلده‌کي يابانجي کؤکه‌نلي کليمه‌له‌ر آنلاميندادير (-جيک اکي، کيچيک‌ليک، آشاغي‌ليق، فورمال اولماما آنلاملاريني داشييير). بير «سؤزجوک»، يالنيز گؤرکول ديله قازانديريلديقدان سونرا، «سؤز» دوزئيينه (سه‌وييه‌سينه) يوکسه‌له‌بيله‌ر.

«دئگي Dégi» سؤيله‌نه‌ن هر هانسي بير سؤز و سؤزجوک؛ فارسجا «گفته، سخن» آنلاميندادير.

سون مين ايل و اؤزه‌لليکله سون يوز ايل ايچينده ديليميز فارسجانين آغير و تک‌يؤنلو ائتگيسي آلتينا گيرميشدير. بونا اک اولاراق گونوموز ايران`يندا تورکجه توغرالي (رسمي) بير ديل دئييلدير و ارکله‌ت (دئوله‌ت) قوروملاري، باسين ايله يايين و اؤيره‌تيم-ائييتيم دوزه‌نينده ايشله‌ديلمير. بونلارين سونوجوندا ديليميز فارسجا کليمه‌له‌ري‌نين دئنه‌تيم‌سيز (کونترول‌سوز) و چوخ‌يؤنلو (هر طره‌فلي) سالديريسينا (هوجومونا) اوغراياراق، يوزلاشما (فاسيد اولما)، پيجين‌له‌شمه و يوخ اولمايا اوز توتموشدور. بيز ديلي آغير بيچيمده فارس‌لاشميش بير خالقيق، ديليميز ايسه اؤلوم دؤشه‌يينه دوشوپ بيتگي‌سه‌ل ياشاما گيرميش بير ديلدير.

ايران`دا تورکجه و عره‌بجه کليمه‌له‌رين فارسجادان آتيلماسي و بو ديلده يئني قاوراملارا فارسجا قارشيليقلار آختارمانين ايکي يوز ايله ياخين بير تاريخي واردير. بوگون بيله ايران ايسلام جومهورييه‌تي، يئني فارسجا دئگيله‌ر تؤره‌تمه ايشيني سورعه‌تله قاباغا آپارماقدادير. آنجاق سون يوز ايلله‌رده ايران و تورک‌ايلي-ائتنيک آزه‌ربايجان`دا تورکجه‌نين بيليم، توپلوم، اوزلوق، يؤنه‌تگي، قوراشديريم و ... گيبي آلانلاردا يئني سؤزجوک تؤره‌تمه سوره‌جي بوتونويله دوراقسامايا اوغراييپ دورموشدور. آيريجا خالقيميز و آيدينلار ياخين گئچميشه ده‌ک، ايشله‌تديکله‌ري تورکجه کليمه‌له‌رين يوزده دوخسانيني بوگون اؤز گونلوک و يازيلي ديلله‌رينده ايشله‌تمير و اونلارين يئرينه فارسجا آلينتيلاري قوللانيرلار. بو دورومدا ديليميزي ياشاتماق اوچون، فارسجا کليمه‌له‌رين تورکجه‌يه آخيني دوردورولمالي و ديليميزه داها اؤنجه سيزيپ گيره‌ن فارسجا سؤزجوکله‌ر، مومکون اولدوغو اؤلچوده، آريتلاناراق ديليميزده‌ن آتيليپ، يئرله‌رينه اويقون تورکجه قارشيليقلار بولونماليدير. تورکجه‌ميزده اوزون سوره‌ده‌ن بري دورموش اولان يئني قاوراملاري قارشيلاياجاق سؤز و کليمه تؤره‌تمه سوره‌جي ايسه يئني‌ده‌ن باشلاديلماليدير.

يئني قاوراملاري قارشيلامانين يوللاري

تورکجه‌ده يئني نسنه، وارليق و قاوراملاري قارشيلاماق اوچون، نئچه يول واردير. گره‌کسينيم (ائحتيياج) اورتايا چيخديغيندا- ايران و تورک‌ايلي- ائتنيک آزه‌ربايجان`دا بوگون اورتايا چيخديغي گيبي- بو يوللارا باش وورولماليدير:

١-بايري (آرخاييک) دئگي‌له‌ري ديرچه‌لتمه
٢-ياشايان ديل-آغيزلاردان سؤزجوک درله‌مه
٣-يئني‌دئگي (نئولوژيسم) تؤره‌تمه
٤-يابانجي ديلله‌رده‌ن آلينتي ياپما

يابانجي سؤزجوکله‌ره قارشيليق ايلک اؤنجه «ديرچه‌لتمه» و «درله‌مه» يوللاري ايله ديليميزين اؤز قايناق و چيخاقلاريندا وار اولان اويقون تورکجه دئگي‌له‌ر آرانماليدير. بولوندوقلاري دورومدا بو تورکجه دئگي‌له‌ر، گؤرکول و يازين ديليميزه يئني‌ده‌ن قازانديريلماليدير. «ديرچه‌لتمه» و «درله‌مه» يوللاري قولاي بير يول دئييلدير. هر ايکي قايناقدان دا يارارلانماق آنجاق قيسيتلي (محدود) بير اؤلچوده اولاناقلي‌دير. بورادا باشاريلي اولمانين ان بليرله‌ييجي ائتمه‌ني، ديلده بو يئني‌دئگي‌له‌ره گره‌کسينيمين وار اولماسي‌دير. اؤرنه‌يين «ديل دئوريمي» ايله تورکييه تورکجه‌سينه باشاريلي بير بيچيمده هر ايکي قايناقدان چوخلو دئگي قازانديريلميشدير. بو اؤلکه‌ده ديلي يالينلاشديرما (ساده‌له‌شديرمه) چاليشمالاري سيراسيندا، وار اولان گره‌کسينيمده‌ن دولايي، «ديرچه‌لتمه» و «درله‌مه» يؤنته‌مله‌رينده‌ن اولدوقجا باشاريلي سونوج آلينماسي مومکون اولموشدور.

ديلده دئگي الده ائتمه‌ک اوچون، «ديرچه‌لتمه» و «درله‌مه»نين ديشيندا، باش وورولابيلينه‌جه‌ک ايکي قايناق داها واردير: «يئني‌دئگي تؤره‌تمه» و يابانجي ديلله‌رده‌ن دوغرودان «سؤزجوک آلينتيسي ياپما». ديرچه‌لتمه و درله‌مه‌ده‌ن يارارلاناراق الده‌کي قايناق و چيخاقلاردا يابانجي سؤزجويو قارشيلايابيله‌جه‌ک اويقون دئگي بولونمازسا، يئني‌دئگي ياپما يؤنته‌مينه باش وورولماليدير. يئني‌دئگي‌له‌ر تورک ديلي قورال و ايلکه‌له‌رينه داياناراق، تورکجه کؤک و اکله‌ر آراجيليغي ايله ياپيلميش، داها اؤنجه ديليميزده وار اولمايان يئنيجه تؤره‌ديلميش تورکجه سؤزله‌ردير.

يوخاريدا آچيقلانان اوچ يؤنته‌مي قوللاناراق اؤنه‌ريله‌ن يئني کليمه‌له‌ر، اؤزه‌لليکله اونودولموش اولان و يئني تؤره‌ديله‌نله‌ر، ايسته‌ر ايسته‌مه‌ز، ايلک باشدا خالقا آز تانيش، حتتا ياد اولابيله‌رله‌ر. بو دوغالدير. آنجاق خالق، تورکجه يازي و يايينلاردا ديرچه‌لديله‌ن، درله‌نه‌ن و يئني تؤره‌ديله‌ن تورکجه کليمه‌له‌ري داها سيخ گؤرونجه، و اونلاري گؤرک‌لو (ائستئتيک) و قوللانيش باخيملاريندان دا الوئريشلي بولونجا، زامانلا اونلاري - ايلک باشدا قولاغا بير آز ياد و يابانجي گلسه‌له‌ر ده - يييه‌له‌نه‌ر و منيمسه‌ر. بو باغلامدا گئنه‌لده آزه‌ربايجانچي‌لار ساريسيندان اؤنه سوروله‌ن «بيز خالق اوچون يازيريق، خالقا تانيش اولمايان کليمه‌له‌ري ايشله‌تمه‌کده‌ن چيکنمه‌لي‌ييک» گيبي دوشونجه‌له‌ر [١] يانليش دوشونجه‌له‌ر‌دير. اوچرا (چونکو) بيز تکجه خالق اوچون دئييل، اونونلا بيرليکده ديليميزي و ديليميزده وار اولان هر کليمه‌ني قورويوپ ياشاتماق، اونلاري گله‌جه‌ک قوشاقلارا ساغلام تسليم ائتمه‌ک، تورکجه‌ني گليشديرمه‌ک و وارسيل و بايلاشديرماق اوچون ده يازيريق. آيريجا آزه‌ربايجانچي‌لارجا اورتايا آتيلان «خالقين ديلينده‌ن اوزاقلاشمامالي‌ييق» [٢] دوشونجه‌سي ده، ان آزي تورک‌ايلي- ائتنيک آزه‌ربايجان سؤز قونوسو اولونجا گئچه‌رلي بير دوشونجه دئييلدير. اوچرا سؤزو ائديله‌ن بوگونکو «خالقين ديلي»، ايران دئوله‌تي الي ايله ياراديلماقدا اولان، فارسجانين پيجين ديلي «آذري» ديلي‌دير، نه تورکجه. بيز فارسلاشان بو سايري و پيجين ديله باغلي اولماق دئييل، اونو دوزه‌لتمه‌ک، ساغالتماق و تورکجه‌له‌شديرمه‌ک دورومونداييق.

يوخاريداکي اوچ يؤنته‌مله يابانجي بير قاورامي قارشيلاياجاق دئگي بولونماز ايسه، يا دا بئله بير دئگي‌نين بولونماسينا ده‌ک، بير سونراکي آشاما اولان «يابانجي ديلده‌ن دوغرودان آلينتي ياپما»يا گئچيلمه‌ليدير.

ايلک سيراداکي قايناق-چيخاقلار

بايري (آرخاييک) دئگيله‌ري ديرچه‌لتمه‌ک: بايري دئگي‌له‌ر تورکجه‌ده اسکيده‌ن بري وار اولان، اسکي دؤنه‌مله‌رده، اسکي يازي ديلي دئوره‌له‌رينده ايشله‌ک اولان؛ آنجاق داها سونرالار تورلو نده‌نله‌رله اونوتولموش، بايري دامقاسي يئميش و بوگونکو يازين و اؤلچوت ديليميزده ايشله‌ديلمه‌يه‌ن سؤزجوکله‌ردير. بايري دئگي‌له‌رين قايناق و چيخاقلاري؛ اسکي سؤزلوکله‌ر، گؤرکول بتيکله‌ر (متينله‌ر)، کؤکله‌شيک (کيلاسيک) پيتيکله‌ر (کيتابلار)، چئشيتلي يازيلي بلگه‌له‌ر، داش يازيتلاري، سين داشلاري و اسکي چاغلاردا تورکجه‌ده‌ن باشقا ديلله‌ره گئچميش تورکجه سؤزله‌ردير.

تورکجه‌نين يابانجي سؤزجوکله‌ري قارشيلايابيله‌جه‌ک اونودولموش بايري دئگي‌له‌ري - اونلاري يازي و يايينلاردا ايشله‌ده‌ره‌ک، سؤزلوکله‌ره آلاراق - چاغداش يازي، اؤلچوت (مئعيار) و گؤرکول ديليميزه يئنيده‌ن قازانديريلماليدير. بونلارين زامان ايچينده سؤزه‌ل و دانيشيق ديلده يايقينلاشديريلماسينا دا چابا گؤسته‌ريلمه‌لي‌دير. آنجاق اونودولموش بايري سؤزله‌ري يئنيده‌ن ديله قايتارماق، بوتون بير اولوسا يئنيده‌ن کليمه اؤيره‌تمه‌ک دئمه‌کدير. بو نده‌نله اونلارين ديرچه‌لديلمه‌سي چتين و گوج بير ايش اولوپ، سون دره‌جه بؤيوک بير چابا و اوغراشي ايسته‌ر.

بير سيرا آزه‌ربايجان‌چي شخصله‌ر «متروک تورکجه سؤزجوکله‌رين ايشله‌ديلمه‌مه‌سي گره‌کير» [٣] ديييرله‌ر. اويسا تورک‌ايلي- ائتنيک آزه‌ربايجاندا تورکجه حاققيندا دانيشيلاندا، «متروک» و «آرخاييک» قاوراملاري يئته‌رسيزدير و يانيلقييا يول آچار. تورک‌ايلي- ائتنيک آزه‌ربايجاندا تورکجه‌ده ياخين گئچميشده ايشله‌ک اولان، آنجاق گونوموزده اونودولموش مينله‌رجه تورکجه سؤز واردير. بو کليمه‌له‌رين يوزده دوخساني، تاريخين دوغال سوره‌جينده اونودولان «آرخاييک» و «متروک» کليمه‌له‌ر دئييل، اولوسال حاقلاريميزدان يوخسون اولماغيميز و بنزه‌شديرمه (آسييميلاسييون) سونوجوندا بيزه اونوتدورولان کليمه‌له‌ردير. تورکجه‌ده‌ن ديشلانان و زور ايله آلداتي‌يلا اونوتدورولان بو مينله‌رجه تورکجه سؤز، تورک‌ايلي- ائتنيک آزه‌ربايجاندا يانليشليقلا و آزه‌ربايجان رئسپوبليکاسيندا ايستالين-ميکويان‌ين تورکجه اولمايان «آزه‌ربايجانجا» ديليني ياراتماق اوغروندا، بيلينجلي اولاراق «آرخاييک» دامقاسي يئميشدير. بو نده‌نله بو سؤزله‌ر ديره‌نگ‌سيز (بدون درنگ) يازيلي و دانيشيق ديليميزه يئنيده‌ن قايتاريلماليديرلار. بو، خالقيميزين آسيميلاسييونونو دوردوماق و دانيشديغي گونده‌ليک ديلينه تورکجه بير هاوا وئرمه‌ک اوچون ده گره‌کلي‌دير (واجيب‌دير). آشاغيدا بو گيبي دئگي‌له‌رده‌ن نئچه اؤرنه‌ک سونولموشدور (بو و بوندان سونرا مقاله‌ميزده وئريله‌جه‌ک اؤرنه‌کله‌ر، باشقا قايناق و چيخاقلاردا دا بولونابيلير. بو يازقادا بير کليمه‌نين هر هانسي بير قايناق و چيخاقدا گؤسته‌ريلمه‌سي، او کليمه‌نين تکجه سؤزو گئده‌ن قايناق و چيخاقدا بولوندوغو آنلامينا گلمه‌مه‌کده‌دير):

صفه‌وي (صفوي) شاهلاري‌ و مقاملارينين يازديقلاري تورکجه مکتوبلاردان ديرچه‌لتمه‌له‌ر: آقچاAqça  (پول)، ايشبوİşbu  (اين)، شؤيلهŞöyle  (اينگونه)، يارديمYardım  (امداد)، بويروقBuyruq  (امر، فرمان)، شيمديŞimdi  (اينک)، بيرلهBirle – بيلهBile  (به همراه)، ائريشمه‌کÉrişmek  (رسيدن)، جيداCıda  (زوبين)، تاشراTaşra  (خارج، حومه‌ي شهر)، ايلİl  (سرزمين، ولايت)، ايسمارلاماقIsmarlamaq  (سپارش کردن)، ائشيکÉşik  (آستانه)، چئريÇéri  (چريک)، وارماقVarmaq  (رفتن، رسيدن)، قالديرماقQaldırmaq  (بلند کردن)، قارادانQaradan  (زميني)، کنديKendi   (خود)، يازيجيYazıcı  (منشي)، داخيDaxı  (هم، نيز)، گيبيGibi  (مانند)، چئورهÇévre  (اطراف)، بولماقBulmaq  (يافتن)، قاچQaçı  (چند)، کميکKemik  (استخوان)....

دده قورقوت کيتابي`ندان ديرچه‌لتمه‌له‌ر: آنيAnı  (خاطيره)، آنيتماق Anıtmaq (حاضر کردن)، چاليملي Çalımlı (شيک)، قونور Qonur (قهوه‌اي)، گنه‌ز Genez (آسان)، اومار Umar (چاره)، قارغاماقQarğamaq  (نفرين کردن)، قابا Qaba (درشت، زمخت)، بونالماقBunalmaq  (به تنگ آمدن، مشوش شدن)، ياشماق Yaşmaq (نقاب، ماسک)، قارقاشا Qarqaşa (ازدحام، ولوله)، شؤله‌نŞölen  (ضيافت)، دويونDüyün  (عقد)، تليم Telim (فراوان، متعدد)، تانسيق Tansıq (معجزه)، اولوشمه‌کÜlüşmek  (توزيع کردن)، آرغيشArğış  (کاروان)، قونور Qonur (قهوه‌اي)، توتساقTutsaq  (زنداني)، بويروقBuyruq  (فرمان)، بايييندير Bayındır  (معمور، آبادان)....

حسه‌ن اوغلو و مئولانا گيبي يالنيز بير و يا نئچه تورکجه قوشوقلاري قالانلاردان ديرچه‌لتمه‌له‌ر: آسلان Aslan (شير)، آسAs  (منفعت)، آقچا Aqça (پول)، آلپ Alp  (دلاور)، ائريشمه‌ک Érişmek (واصل شدن)، اوس Us (عقل)، اويماق Uymaq (متابعت کردن)، بايBay  (ثروتمند)، بولماق Bulmaq (پيدا کردن)، دامو Damu (جهنم)، چئوره Çévre (محيط)، چاخير Çaxır (شراب)، دويماقDuymaq  (حس کردن)، سانماق Sanmaq (گمان کردن)، قايي Qayı (محکم)، قول Qul (بنده)، قيلاووز Qılavuz (راهنما)، نسنهNesne  (شئي)، يارقي Yarqı (محکمه، دادگاه)، يارليقاماق Yarlıqamaq (رحمت کردن)، ايرماقIrmaq  (رودخانه‌ي بزرگ)، توتوشماقTutuşmaq  (شعله‌ور شدن)، بليرمه‌ک Belirmek (آشکار شدن)، ايشته İşte (اينک)، تورلو Türlü (متنوع)، دونDün  (شب)، تانلاياTanlaya  (متعجب)...

ديوان لغات تورک و قوتادقوبيليگ´ده‌ن ديرچه‌لتمه‌له‌ر: اسه‌نله‌مه‌ک Esenlemek (سلام دادن)، اورونچOrunç  (رشوه)، توتقوچTutquç  (صبحانه)، تودا Tuda (خطر)، کؤنمه‌ک Könmek (اعتراف کردن)، اؤرتکون Örtkün (خرمن)، تؤروتمه‌کTörütmek  (اصلاح کردن)، بوشوق Boşuq (اجازه)، بلگيBelgi  (علامت، نشان)، آنيق Anıq (حاضر)، قايير Qayır (ماسه)، قولداشQoldaş  (همدست)، تييينTiyin  (سنجاب)، تييماق Tıymaq (مانع شدن)، يوموش Yumuş (خدمت)، ايراماق Iramaq  (دور شدن)، ييپارYıpar  (عطر)، ام Em (دارو)، اؤرتوم Örtüm (مسهل)، تارتماق Tartmaq (وزن کردن)، اولوکÜlük  (سهم)، ييرلاماق Yırlamaq (آواز خواندن)، يالاواج Yalavac (پيغمبر)، بارداق Bardaq (ليوان)....

ايکينجي سيراداکي قايناق-چيخاقلار

١-چاغداش دئگي‌له‌ري درله‌مه‌ک: بونلار بوگونکو يازيلي و اؤلچوت ديليميزده ايشله‌ديلمه‌يه‌ن، آنجاق گونوموزده تورک‌ايلي-ائتنيک آزه‌ربايجان و ايران`دا تورک بودونونون (خالقي‌نين) سؤزه‌ل (شفاهي)–بودون (خالق) ديل، ياشايان يئره‌ل (محلي)، بؤلگه‌سه‌ل (منطقه‌اي) آغيزلار و ائل-اوبالاري آراسيندا ايشله‌ک اولان سؤزجوکله‌ردير:

الف- سؤزه‌ل، دانيشيق، بودون ديلي: بو توپار (زومره)، گؤرکول يازين ديلينده اولماييپ؛ آنجاق سؤزه‌ل، دانيشيق و بودون ديلينده ايشله‌نه‌ن سؤزجوکله‌ردير. آشاغيدا بو گيبي دئگي‌له‌رده‌ن بير نئچه اؤرنه‌ک سونولموشدور (بونلارين بير بؤلومو، اسکي يازين ديلينده ده قوللانيلميشدير):

سؤزه‌ل ديلده‌ن درله‌مه‌له‌ر: قاپدي‌قاچدي Qapdıqaçdı (ميني‌بوس)، يئل‌آتي Yélatı (دوچرخه)، آت‌آچAtaç  (ژتون)، بيچه‌ردؤيه‌ر Biçerdöyer (کمباين)، سئچ‌آل Séçal (سلف سرويس)، آياق‌توپوAyaqtopu  (فوتبال)، ديش‌اتي Dişeti (لثه)، چوخ‌ساتار Çoxsatar  (بئست سئللئر)، يول‌دوزه‌رYoldüzer  (بولدوزر)، دؤنه‌رقانات Dönerqanat (هليکوپتر)، آياق‌يولو Ayaqyolu (توالت)، يئرياغي Yéryağı (نفت)، دورباخ Durbax (پانل)، يئ‌گئت Yégét (فست فود)....

ب- يئره‌ل-بؤلگه‌سه‌ل آغيزلار: اکينج (فرهنگ) ديلينده بولونمايان، آنجاق ديليميزين باشليجا آغيزلاري اولان همه‌دان، مرکه‌زي، قزوين، قوم، تئهران، سونقور گيبي تورک‌ايلي-ائتنيک آزه‌ربايجان`ين چئوره اوستان و بؤلگه‌له‌ري؛ اورتا ايران،گونئي ايران، خوراسان، .... دا تورک کانتونلاري لهجه‌له‌ريميزده وار اولان بير سيرا سؤزجوکله‌ر يازي ديليميزه آلينابيله‌ر. يئره‌ل- بؤلگه‌سه‌ل آغيزلاردا وار اولان تورکجه سؤزجوکله‌رين، گؤرکول و يازي ديله آرتيريلماسي، ديليميزي بايلاشديرار. آيريجا اورتاق و بوتون آغيزلاري قاپسايان اده‌بي ديله سؤز وئرديکله‌رينده‌ن دولايي، چئشيتلي يئره‌ل و بؤلگه‌سه‌ل آغيزلارين بيربيريني آنلاشمالاريني قولايلاشديرار و بو آغيزلارلا اونلاري قونوشان توپارلارين بيربيرينده‌ن ائتنيک آيريشماسي‌نين قاباغيني آلار. آشاغيدا بو گيبي دئگي‌له‌رده‌ن نئچه اؤرنه‌ک سونولموشدور:

تورک‌ايلي-ائتنيک آزه‌ربايجان آغيزلاريندان درله‌مه‌له‌ر: ييغلاغان Yığlağan (گريه رو، باهار)، سورچمه‌ک Sürçmek (سُر خوردن، باهار)، ات‌آشي Etaşı (آبگوشت، سونقور)، ياويماق Yavımaq (انس گرفتن، بوئين زهرا)، دولاق Dolaq (جوراب، اورمو)، سونسوقSonsuq  (بکس، ملايير)، توتارقاTutarqa  (تناسب، همخواني، عجبشئر)، قانلي Qanlı (عرابه)، اوچور Oçur (نوبت، ارده‌بيل)، انه‌شوشEneşüş  (عجيب غريب، تبريز)، ايو İv (فرق موي سر، خوي)، قوجور Qucur (شور، خوي)، ده‌يگيل Deygil (مستجاب، گونئي)، اوتاچيOtaçı  (دواساز، ماراغا)، بارينماق Barınmaq (سر پناه گرفتن، ماراغا)، مان Man (عيب، ماراغا)، توتقاج Tutqac (دستگيره، زنگان)، چيوÇiv  (ميخ، زنگان)، سالديرماق Saldırmaq (حمله کردن، زنگان)، سوروتمه‌چ Sürütmeç (دمپائي، زنگان)، قاراناق Qaranaq (شوم، زنگان)، جوروCürü  (ضعيف، ماراغا)، پونجوک Püncük (بهانه، زنگان)، تامبيرا Tambıra (منت، زنگان)، چيرتداق Çırtdaq (تخم، زنگان)، دؤنه‌رگهDönerge  (چرخ فلک، زنگان)، سوسگه Süsge (زينت موي سر دختران، زنگان)، هؤدوکHödük  (غيبت، زنگان)، هؤدوکله‌مه‌کHödüklemek  (غيبت کردن، زنگان)، يئتيک Yétik (فضول، زنگان)، دبه‌کDebek  (ابله، زنگان)، يئتکيرمه‌کYétkirmek  (اصرار کردن، زنگان)....

تورک‌ايلي-ائتنيک آزه‌ربايجان ديشي آغيزلاردان درله‌مه‌له‌ر: اورکون Ürkün (نبش خيابان، نوشهر)، بنيز Beniz، آغجا Ağca، آغيزقا Ağızqa (پنجره، خوراسان)، سئوينجيک Sévincik (مژده، خوراسان)، ائلتيÉlti  (زن برادر شوهر، خوراسان)، قوزولاماق Quzulamaq، اوغلاق Oğlaq، بوغون Boğun (مفصل، خوراسان)، آچيلان Açılan (آينده‌ي نزديک، فريده‌ن)، آري- واريArı Varı  (همه، فريده‌ن)، سانيSanı  (عدد، دانه، خوراسان)، ديش‌اتي Dişeti (لثه، خوراسان)، سورچه‌ک Sürçek (داستان، خوراسان)، آپشيApşı  (عطسه، بوجنورد)، آرابير Arabir (گاهگاهي، بوجنورد)، ائرته Érte (صبح، بوجنورد)، آست Ast (زير، پائين، بوجنورد)....

ج- اويماق و بويلارين ديلي: تورک‌ايلي-ائتنيک آزه‌ربايجان و ايران`دا ياشايان تورک اويماق و بويلارين ديلينده وار اولان تورکجه سؤزجوکله‌ر، اؤزه‌لليکله اؤنه‌ملي‌دير. بؤيوک اورلارين (شهه‌رله‌رين) ترسينه، بونلارين ديلينده‌کي اسکي و اؤزگون تورکجه سؤزله‌رين چوخو- فارسجادان داها آز ائتگيله‌نديکله‌ري اوچون- هله ده اونوتولمادان و ديرگيلي (جانلي) اولاراق ياشاماقدادير. دولاييسي ايله بونلارين ديلينده وار اولان بوتون تورکجه سؤزجوکله‌ر، ترکجه و يئيينليک‌له گؤرکول و يازي ديله آرتيريلاراق ديليميزه يئنيده‌ن قازانديريلماليدير. آشاغيدا بو گيبي دئگي‌له‌رده‌ن نئچه اؤرنه‌ک سونولموشدور:

قاشقاي آغيزلاريندان درله‌مه‌له‌ر: يير Yır (آواز)، داليماق Dalımaq (تعقيب کردن)، يالين Yalın (برهنه)، اومسونماقUmsunmaq  (نااميد شدن)، آساناق Asanaq (نوعي ترانه، معادل بياتي در آزربايجان)، ائلگهÉlge  (خالق، ميلله‌ت)، اته‌رله‌شمه‌کEterleşmek  (خبه‌رله‌شمه‌ک)، واري Varı (همه، سراسر، کل)، داليقماقDalıqmaq  (عقب‌نشيني کردن) ...

٢-قونشو تورکجه لهجه‌له‌ر و قودا تورکيک ديلله‌ر: تورک‌ايلي-ائتنيک آزه‌ربايجاندا قونوشولان تورکجه‌ ايله قونشو و -قودا (قوهوم) اولان لهجه و ديلله‌ر، اؤنجه‌ليک-اؤنه‌م سيراسينا گؤره «قونشو تورکجه لهجه‌له‌ر»، «دوغو اوغوزجا-تورکمه‌نجه» و «اؤته‌کي تورکول (تورکيک) ديلله‌ري»نده‌ن اولوشماقدادير. بونلاردان آلينان سؤزجوکله‌رين قايناق و چيخاغي، بو ديل-لهجه‌له‌رين اسکي بتيکله‌ري (متينله‌ري)، ياشايان لهجه-آغيزلاري و يئنيجه تؤره‌تديکله‌ري دئگي‌له‌ردير. کليمه آلماق اوچون هر بير توپارين (قوروپون) بير سونراکي‌نا گؤره اؤنجه‌لييي واردير:

الف- قونشو تورکجه لهجه‌له‌ر: بو توپاردا، تورکييه و آزراق اولاراق آزه‌ربايجان بودونجو (جومهورييه‌تي) ايله قاقاووزيئري بودون ديلينده وار اولان و يا يئنيجه تؤره‌ديله‌ن تورکجه سؤزجوکله‌ر، ايلک باش‌وورولاجاق قايناقدير. بورادا اؤزه‌لليکله وورقولانماسي گره‌که‌ن بير قونو، آزه‌ربايجانچي‌لارين تورکييه تورکجه‌سينده ايشله‌ديله‌ن کؤک کليمه و اکله‌ره، يابانجي بير ديلين کؤک کليمه و اکله‌ري دييه باخمالاري‌نين يانليش اولدوغودور. تورکييه‌ده ايشله‌ديله‌ن ديلين، بيزيم ديلميزله عئيني تورکجه ديلينين چئشيتلي لهجه‌له‌ري اولدوغو اونوتولماماليدير. بوتون «باتي اوغوزجا» لهجه‌له‌ري تک بير ديل، «تورکجه»‌نين، لهجه‌له‌ريدير. بير «دوغو اوغوزجا» ديلي اولان «تورکمه‌نجه» ايسه قودا ديلدير. آشاغيدا بو گيبي دئگي‌له‌رده‌ن نئچه اؤرنه‌ک سونولموشدور:

تورکييه`ده‌ن درله‌مه‌له‌ر: اؤنه‌م Önem (اهميت)، باشکند Başkend (پايتخت)، دوروم Durum (وضعيت، حال)، باشخانBaşxan  (رئيس)، اؤنه‌ري Öneri (پيشنهاد)، بيلديري Bildiri (اعلاميه، بيانيه)، آلانAlan  (عرصه، حيطه)، سوره‌ج Sürec (روند، سير)، بيلگيBilgi  (معلومات)، اؤزه‌ل Özel (ويژه، خاص)، سونوجSonuc  (نتيجه)، تمه‌ل Temel (اساس)، قونو Qonu (موضوع)، اوچاق Uçaq  (هواپيما)، دوغاDoğa  (طبيعت)، بيليم Bilim (علم)، ياشام Yaşam (حيات، زندگي)، گؤرونتو Görüntü (تصوير)، سورونSorun  (مساله، مشکل)، سورو Soru (سوال)، ساواش Savaş (جنگ، محاربه)، توتساق Tutsaq (زنداني)، توتوقلاما Tutuqlama (بازداشت)، ياخالاماYaxalama  (دستگير کردن)، قوزئي Quzéy (شمال)، گونئيGünéy  (جنوب)، ياسا Yasa (قانون)، باخان Baxan (وزير)، گره‌کلي Gerekli (ضروري لازم)، قورومQurum  (موسسه، نهاد)، نده‌ن Neden (سبب، علت)، قوشول Qoşul  (شرط)، اؤيره‌نجيÖyrenci  (دانش‌جو، دانش‌آموز)، اؤيره‌تمه‌ن Öyretmen (معلم، آموزگار)، سوروملو Sorumlu (مسئول)، ايليشگيİlişgi  (رابطه، پيوند)، ايلگيلي İlgili (مربوط)، اولوسUlus  (ملت)، ساغليق Sağlıq (سلامت، صحت)، بؤلگهBölge  (منطقه)، دوغرولتو Doğrultu (راستا، استقامت)، اؤنده‌ر Önder (رهبر)، آنيAnı  (خاطره)، اؤدولÖdül  (جايزه)، تانيمTanım  (تعريف)، آچيقلاما Açıqlama (توضيح)، باسينج Basınc (فشار)، باسقيBasqı  (تضييق)، اولوشدورما Oluşdurma (تشکيل دادن، ايجاد کردن)، سينير Sınır (مرز)، ديش Dış (خارج)، اوتورومOturum  (اجلاس، نشست)، باريشBarış  (صلح)، دوشونجه Düşünce (فکر)، گليشمهGelişme  (پيشرفت)، ائتگي Étgi (تاثير)، کسين Kesin (قطعي، حتمي)، آغيتAğıt  (مرثيه)، يازار Yazar (نويسنده)، ديزگه Dizge (جوراب ساق بلند)....

قاقاووزجادان درله‌مه‌له‌ر: آيقيري Ayqırı (متناقض)، آزمان Azman (معظم)، باغيرماق Bağırmaq (فرياد کشيدن)، بايقين Bayqın  (بيهوش)، بيله Bile (همراه، با هم)، بويو Büyü (جادو)، دنه‌مه‌کDenemek  (آزمايش کردن)، يانقاج Yanqac (خرچنگ)، قاسناقQasnaq  (چهارچوب)، قيسير Qısır (عقيم)، اويOy  (راي)، اؤرس Örs (سندان)، سونگه‌ر Sünger (اسفنج)، اؤيله‌ن Öylen (ظهر)، اؤکسوز Öksüz (يتيم)، يارينYarın  (فردا)....

ب- دوغو اوغوز داغارجيغي: داها سونراکي قايناق، بير دوغو اوغوز ديلي اولان تورکمه‌نجه‌دير.

تورکمه‌نجه‌ده‌ن درله‌مه‌له‌ر: آغرام Ağram (وزن)، آدالقا Adalqa (عنوان)، آغلاوچي Ağlavçı (وکيل دادگستري)، آراچک Araçek (مرز داخلي)، آيتيلماق Aytılmaq (تلفظ کردن)، آيتيم Aytım (سرود)، وارلاقVarlaq  (معاينه)، به‌يه‌نج Beyenc (لذت)، بؤکده‌مه‌کBökdemek  (سد کردن)، بؤکده‌نجBökdenc  (مانع)، چيخالقا Çıxalqa (خروجي)، قاچالقا Qaçalqa (اجتناب)، قالينديQalındı  (باقيمانده)، قارالاوچيQaralavçı  (دادستان عمومي)، قاراشيق Qaraşıq (توجه)، قاتناشماق Qatnaşmaq (حضور يافتن)، قايتالماقQaytalmaq  (تکرار کردن)، گيره‌لگه Girelge (ورودي)، قول‌آستيQolastı  (دست‌نشانده)، گؤزه‌کGözek  (مراقبت)، گولگو Gülgü (لطيفه)، قووقو Qovqu (رانش)، اؤکونمه‌کÖkünmek  (پشيمان شدن)، ساخينماق Saxınmaq  (برحذر بودن)، سيغيمSığım  (ظرفيت)، تانيمال Tanımal (شخصيت برجسته و معروف)، توپار Topar (زمره، گروه)، يالقاماق Yalqamaq (عفو کردن)، ياشيرينYaşırın  (مبهم)، ياليم Yalım (چسب)، يولوقماق Yoluqmaq (ملاقات کردن)، ييغيمYığım  (کلکسيون)

ج- اؤته‌کي تورکول (تورکيک) ديلله‌ر: ان سون قايناق ايسه اوغوز قوروپو ديشيندا قالان، باشدا اؤزبيک، اويغور و تاتار ديلله‌ري اولماق اوزره، اؤته‌کي بوتون تورکول (تورکيک) ديلله‌ردير. بورايا خله‌جيستان‌دا ياشايان خله‌ج‌له‌رين ديلي ده داخيلدير.

اؤته‌کي تورکول ديل-لهجه‌له‌رده‌ن درله‌مه‌له‌ر: بؤرو Börü (گرگ، خله‌جيستان)، يابغي Yabğı (حکمدار، خله‌جيستان)، اسه‌نEsen  (سلام، خاکاس)، ايته‌ک İtek (تحميل، خاقاس)، اؤزه‌نديرمه‌ک Özendirmek (به هوس آوردن، خاقاس)، ايسيرماق Isırmaq  (گاز گرفتن، خاقاس)، گره‌کسيمه‌ک Gereksimek (احتياج داشتن، خاقاس)، بايينماق Bayınmaq (ثروتمند شدن، قاراچاي بالقار)، تيک Tik (صفر؛ تاتار، باشقيرت، خاقاس)، گؤرنه‌ک Görnek (مدل، قاراقالپاق)، گؤروم Görüm (نمونه، خاقاس)، باغلام Bağlam  (همبسته، اؤزبيک)، ييغيندي Yığındı (مجموعه، اؤزبيک)، باقانا Baqana (ستون، قاراچاي)، کنگه‌شمه‌کKengeşmek  (مشورت کردن، قاراچاي)، گؤرونج‌لوکGörünclük  (ويترين، قاراچاي)، اؤکونمه‌ک Ökünmek (پشيمان شدن، قاراچاي)، تيييش Tıyış  (مانع، قاراچاي)، قوشماجا Qoşmaca (پروتز، قازاق)، کؤپه‌لمه‌کKöpelmek  (توليد مثل، قازاق)....

قونشو لهجه ايله قودا و اؤته‌کي تورکول ديلله‌رده‌ن ديليميزه سؤزجوک آلارکه‌ن

بير-قونشو، قودا و اؤته‌کي تورکول ديل-لهجه‌له‌رده‌ن درله‌نه‌ن سؤزجوکله‌ري ديليميزه آلارکه‌ن، بيزيم لهجه‌نين قورال و ايلکه‌له‌ري گؤز اؤنونده توتولماليدير:

اؤرنه‌ک: زلزله قارشيليغيندا تورکييه‌ده، دپره‌مه‌ک Depremek مصده‌رينده‌ن دپره‌م Deprem کليمه‌سي ياپيلميشدير. تورکييه`نين دپره‌نمه‌ک Deprenmek مصده‌ري‌نين بيزيم تورکجه‌ده قارشيليغي تپره‌نمه‌ک Teprenmekدير. دولاييسي ايله زلزه‌له‌نين قارشيليغي اولان بو کليمه بيزيم ديله آلينارکه‌ن، تپره‌مTeprem  بيچيمينه دؤنوشمه‌ليدير.

اؤرنه‌ک: تورکييه تورکجه‌سينده فارسجا سازمان و تشکيلات قارشيليغيندا اؤرمه‌ک مصده‌رينده‌ن اؤرگوتÖrgüt ‌ يئني‌دئگيسي ياپيلميشدير. تورکييه تورکجه‌سي‌نين اؤرمه‌ک Örmek‌ مصده‌ري‌نين بيزيم لهجه‌ميزده قارشيليغي هؤرمه‌ک Hörmek دير. دولاييسي ايله، بيزيم لهجه‌ده سازمان و تشکيلات`ين قارشيليغي هؤرگوتHörgüt‌  بيچيمينده اولماليدير.

اوچونجو سيراداکي قايناق-چيخاق

يئني‌دئگي تؤره‌تمه‌ک: يوخاريدا سيرالانان ديرچه‌لتمه و درله‌مه يوللاري ايله اويقون سؤزجوکله‌ر بولونماديغي دوروموندا، تورکجه‌نين يئني‌دئگي تؤره‌تمه اولاناغيندان يارارلانماق‌لا، تورک‌ايلي-ائتنيک آزه‌ربايجان و ايران تورکله‌ري طره‌فينده‌ن يئني تورکجه سؤزجوکله‌ر تؤره‌ديلمه‌ليدير. کليمه تؤره‌تمه‌ک، کؤکله‌رده‌ن ياپيم اکله‌ري ايله يئني‌دئگي ياپماق دئمه‌کدير. بو يول تورکجه‌نين ان دوغال، ان ايشله‌ک و ان گئنيش يئني‌دئگي قازانما يولودور. اکله‌مه‌لي بير ديل اولان تورکجه‌نين چوخ باي (زنگين) بير کليمه ياپما دوزه‌نه‌يي (مئکانيزماسي) واردير. تورکجه‌نين هر بيچيمده چوخ اولان ياپيم اکله‌ري ايله سايي‌سيز يئني کليمه‌له‌ر ياپيلابيله‌ر. تورکجه‌نين بو اولاناغي توتاشي (هميشه) آچيقدير. آنجاق بو اولاناغين اييي، دوغرو و يئرلي يئرينده قوللانيلماسي گره‌کير.

يئني سؤزله‌ري تؤره‌تمه‌نين ايلکين و بيرجه آماجي، اونلارين خالق و دانيشيق ديلينده ايشله‌ديلمه ويا منيمسه‌نمه‌له‌ري دئييلدير. گئرچه‌ک آماج، تورک ديلينين ياشاميني سوردورمه‌سيني، گليشمه و بايينماسيني ساغلاماق؛ گره‌کسينيم دويولدوغوندا يئني سؤزله‌ري ايلگيلي سؤزلوکله‌رده، اؤز اوزمانليق آلانلاريندا اويقون تورکجه قارشيليقلاردان يارارلانماق ايسته‌يه‌نله‌ره سونا‌بيلمه‌کدير.

«ديل موهه‌نديسلييي»نه قارشي «دوغال سوره‌ج» (روند طبيعي در مقابل مهندسي زبان)

بير- بير سيرا اؤلکه‌له‌رده يئني‌دئگيله‌ري تؤره‌تمه‌ده‌ن يئتگيلي، سوروملو و اوزمان اولان شخص و شخصييه‌تله‌رده‌ن اولوشموش ارکله‌ت (دئوله‌ت) يا دئوله‌ت ديشي قوروملار وار اولموشدور. سؤزو ائديله‌ن قوروم-قوروللار و بونلارين اويه‌له‌ري‌نين گؤره‌وي، يئني سؤزجوک اؤنه‌رمه‌ک، اونلاري تارتيشماق، سس وئرمه يولو ايله اونايلاماق (تصديقله‌مه‌ک)، تابلاماق (قبول ائتمه‌ک)، توغرالي (رسمي) يارليقلارلا (فرمانلارلا) توپلومدا يايماق، يايقينلاشديريلمالاريني دئنه‌تله‌مه‌ک و سورولان سورولارا يانيت وئرمه‌ک‌دير. باشقا بير دئييشله بو قوروملارين گؤره‌وي «ديل موهه‌نديسلييي»دير. بو گيبي قوروم و قوروللارين وارليغي و چاليشماسي نئچه آچيدان يارارلي اولابيله‌ر. او جومله‌ده‌ن: يانليش دئگي‌له‌رين تؤره‌ديلمه اولاسيليغيني آزالتماق، داها چوخ ساييدا دئگي تؤره‌تمه اولاناغيني ياراتماق، تؤره‌ديله‌ن يئني‌دئگيله‌ري اونايلاماق، تؤره‌ديله‌ن يئني‌دئگيله‌رين قيسا بير زامان ديليمينده و ان گنيش بيچيمده آيدينلارلا خالق کوتله‌له‌ري‌نين ديلينه يئرله‌شديره‌بيلمه‌ک، يئني سؤزجوک تؤره‌تمه ايشينده اورتايا چيخابيله‌جه‌ک قارقاشاني اؤنله‌مه‌ک و .... بو گيبي يئتگيلي قوروملار آراجيليغي ايله يئني‌دئگي تؤره‌تمه‌نين، بير سيرا اؤزه‌ل تاريخي دوروملاردا، اؤرنه‌يين اؤز دئوله‌تله‌ري اولان ميلله‌تله‌رده و بو دئوله‌تله‌رين ده يئته‌رينجه اوتوريته‌سي بولونان تورکييه و ايسراييل گيبي اؤلکه‌له‌رده باشاريلي اولما شانسي چوخ يوکسه‌ک‌دير. بوگونکو «يئني تورکجه» و «يئني عيبرانيجه» تمه‌لينده بو يوللا يارانميش يئنيجيل (مودئرن) ديلله‌رديرله‌ر. ايران و تورک‌ايلي-ائتنيک آزه‌ربايجان`دا دا بئله‌نچي قوروم و قوروللارين ياراديلماسينا چابا گؤسته‌ريلمه‌لي و ياراديلاندان سونرا اونلارين چاليشمالاري قولدانماليدير (دسته‌کله‌نمه‌ليدير).

ايکي- يئني سؤزجوک ياراتما و ديله قازانديرمانين يوللاريندان بيري ده «بيرئيسه‌ل گيريشيم» (فردي تشه‌ببوث) و يا «دوغال سوره‌ج»دير. بورادا -رسمي بير قوروم اويه‌له‌ري‌نين «ديل موهه‌نديسلييي» و يئني کليمه تؤره‌تمه‌سي يئرينه- يازار، قوشار، ديلچي، گؤرک‌سؤزچو (اده‌بيياتچي)، آيدين و اوزمان شخصله‌ر فردي گيريشيمله‌ري (تشه‌ببوثله‌ري) ايله، ايلگيلي و يئتگيلي اولدوقلاري آلانلاردا يئني‌دئگي‌له‌ر تؤره‌ديرله‌ر. تؤره‌ديله‌ن يئني‌دئگي‌له‌ري ايسه - رسمي بير قورومون بويورقانليقلا خالقا داياتماسي و ايته‌کله‌مه‌سي يئرينه - داها اويقون، داها وئريملي، داها دوغال و داها دئموکراتيک بير يؤنته‌مله، يعني اؤز گؤرکول و بيليمسه‌ل ياپيتلاريندا ايشله‌ده‌ره‌ک، باشقالارينا، آيدينلارا و خالقا سونوپ تارتيشمايا آچيرلار. دئگي تؤره‌تمه‌ده‌کي دوغال سوره‌ج- فردي گيريشيمچي‌ليک يؤنته‌مي، اؤز ميللي دئوله‌تي اولمايان و هؤرگوتلو چاليشمايا آليشماميش، يا دا باتي اؤلکه‌له‌رينده‌کي گيبي دئوله‌ت اوتوريته‌‌سينه آز ياويشميش (اونس توتموش) دئموکراتيک توپلوملارا داها اويقوندور. دونيانين بير چوخ چاغداش ديلي او جومله‌ده‌ن اينگيليز، فيرانسيز، ماجار، آلمان و .... گيبي ديلله‌ر تاريخين دوغال سوره‌جينده اؤزله‌ريني سوره‌کلي اولاراق بو يؤنته‌مله يئنيله‌يير، يئنيله‌شديرير، يئنيجيلله‌شديرير و چاغداشلاشديريرلار.

اوچ-ديلين يئنيله‌نمه‌سي و يئني‌دئگي‌له‌رين تؤره‌ديلمه‌سي ايشيني تکجه سؤزو ائديله‌ن قوروم و قوروللارا تاپشيرمانين؛ يا دا بئله بير قوروم و قوروللار يوخ ايسه، قورولماسي مومکون دئييلسه و يا زامان آلاجاقسا، فردي گيريشيمچي‌ليک يولونا باش‌وورمامانين هئچ بير آنلامي يوخدور. آيريجا بير سيرا ديلله‌رين اؤرنه‌کله‌رينده گؤرولدويو گيبي، بئله قوروملارين وار اولماسي، يارارلي اولسا دا، گره‌کلي دئييلدير. اوچرا «ديل موهه‌نديسلييي» بير ديلده نئولوژيسمله‌ري ياراتما، اونايلاما و يايقينلاشديرما اوچون وار اولان و دوشونوله‌بيله‌جه‌ک يول و يؤنته‌مله‌رده‌ن تکجه بيريدير. تجروبه گؤسته‌رميشدير کي بير ديلين بو ايکي يول و يؤنته‌مين هر ايکيسينه باش وورماسي و بو ايکي اولاناغين هر ايکسينه يييه (صاحيب) اولماسي، اؤزونو يئنيله‌مه‌سي آچيسيندان داها باشاريلي سونوجلار دوغوراجاقدير. گونوموزده تورک‌ايلي- ائتنيک آزه‌ربايجان´ين ايچينده بولوندوغو قوشوللاردا دا، تورکجه‌ميزده يئني سؤزجوک تؤره‌تمه ايشي، - آزه‌ربايجانچي‌لارين ساووندوغو ترسينه- بللي بير کيمسه‌له‌رين، اؤزه‌ل بير قوروم و قورولوشلارين سوروملولوغو و تکه‌لينده دئييلدير. دئگي تؤره‌تمه ايشينه هامي، اؤزه‌لليکله بيليم، گؤرک‌سؤز (اده‌بييات)، اوزلوق (هونه‌ر)، اکينج (فرهه‌نگ)، قوراشديريم (تئکنولوژي)، يؤنه‌تگي (سيياسه‌ت) و اته‌رچيليک (ژورناليسم) ايله اوغراشيپ، بو آلانلاردا تورکجه يازيپ يارادان بوتون اينسانلار و گنجله‌ر، «يئتگيلي کيمسه‌له‌ر» اولاراق قاتيلماليديرلار.

دؤرت-بوتون ديلله‌رده تؤره‌ديله‌ن يئني‌دئگيله‌رين توتونوپ منيمسه‌نمه‌سي و اؤنه‌ريله‌ن سؤزجوکله‌رين اونايلانماسي، حؤکمه‌ن آدي گئچه‌ن قوروم و قوروللارين الي ايله گئرچه‌کله‌شمه‌ز. آيدين، يازار، قوشار و بيليم آداملاري‌نين ياراتديقلاري يئني سؤزجوکله‌ري اؤز اثه‌رله‌رينده ايشله‌ده‌ره‌ک خالقا سونمالاري دوروموندا، يئني کليمه‌نين اونايلانماسي (تصديقله‌نمه‌سي)، توغرالي اويلاما (رسمي سس وئرمه) و دئوله‌ت قورومونا دئييل؛ خالق، آيدين، يازار، قوشار، بيليم آداملاري و تاريخه بيراخيلير. بئله‌جه توپلوم طره‌فينده‌ن ارکينجه به‌يه‌نيله‌ن، توتولان و منيمسه‌نه‌ن تؤره‌تيله‌ر قالير، منيمسه‌نمه‌يه‌نله‌ر ايسه توتولمور، اونوتولوپ گئدير و اونلاردان تکجه اؤنه‌ريلديکله‌ري سؤزلوک، پيتيک، درگي و ... ده ايز قالير. بو دوغرولتودا تورک‌ايلي-ائتنيک آزه‌ربايجان و ايران`دا اؤنه‌ريله‌ن، ياراديلان، تؤره‌ديله‌ن يئني سؤزله‌ري -هر يئني‌دئگي اوچون گره‌کلي و آيرينتيلي آچيقلامالار وئريله‌ره‌ک- وار اولان بوتون آراجلارلا اؤزه‌لليکله هؤرون‌آراسي (اينتئرنئت) وئبلاق-سايتلارلا خالقا اولاشديرماق گره‌کير. بئله‌جه يئني تؤره‌تي حاققيندا، ديل و ائستئتيک و ... آچيلاريندان دوشونجه و گؤروش بيلديرمه، تارتيشما ايمکاني يارانميش اولار.

يئني سؤزجوک تؤره‌تمه‌نين زاماني

بير- بير ديلده يئني‌دئگي تؤره‌تمه‌نين بللي واختي و اويقون دؤنه‌مي يوخدور. ديل ديري بير وارليق اولدوغو اوچون، اؤزونو -اونو قونوشانلار و ايشله‌ده‌نله‌ر آراجيليغي ايله- سوره‌کلي گليشديرمه‌لي، دونياداکي ده‌ييشيک‌ليک‌له‌ره و يئني قاوراملارا يئني تؤره‌تيله‌رله قارشيليق و يانيت وئره‌ره‌ک اويوم ساغلاماليدير. ياشايان بير ديلين سوره‌کلي يئني‌دئگيله‌ر تؤره‌تدييي، اؤته ياندان يئني‌دئگيله‌ر تؤره‌تمه‌يه‌ن بير ديلين، اؤلومه دوغرو يول آلماقدا اولدوغو بيلينه‌ن بير گئرچه‌کدير. بوگونکو قوشوللاري گؤز اؤنونده آلاراق، «ايران و تورک‌ايلي- ائتنيک آزه‌ربايجان`دا تورکجه‌ني قورومانين واختي و بو آرادا يئني‌دئگيله‌ر تؤره‌تمه‌نين زاماني، گله‌جه‌ک دئييل لاپ اينديدير؛ يارين دئييل لاپ بوگوندور». بيز نه تک گئج قالديغيميز يئني ايفاده و کليمه‌له‌ر دوزه‌لتمه‌يه ديره‌نگ ائتمه‌مه‌لي ييک، بلکه لاپ ترسي، بو ايشه تله‌سمه‌لي‌ييک.

ايکي- ايران و تورک‌ايلي-ائتنيک آزه‌ربايجان´ين ايچينده بولوندوغو قوشوللاردا، ديليميزين باخيمي و قورونماسي، ايران دئوله‌تي‌نين يولا گلمه‌سي و نه واخت قورولاجاغي، حتتا قورولوپ قورولماياجاغي بيله بللي اولمايان قوروملارين (فرهنگستان زبان و ادب تورکي، ....) اورتايا چيخماسيندان سونرايا بيراخيلاماز. اؤزه‌لليکله بو ايش، اولوسلارآراسي سيياسي بير سورون اولان تورک‌ايلي-ائتنيک آزه‌ربايجان´ين اؤز گله‌جه‌ييني بليرله‌مه و اؤزه‌رک و يا باغيل‌سيز ارکله‌تيني قورماسي ايله ايليشگي‌له‌نديريلمه‌مه‌لي‌دير.

اوچ- تورکجه، تورکييه و آزه‌ربايجان جومهورييه‌تي‌نين اولدوغو قده‌ر، بيزيم ده ميللي ديليميزدير. بو نده‌نله اونو منيمسه‌مه‌ک، قوروماق، گليشديرمه‌ک؛ اونا يييه‌له‌نمه‌ک و يؤن وئرمه‌ک، يئني‌دئگي‌له‌ر تؤره‌تمه‌ک اونلارين اولدوغو دنلي (قده‌ر)، بيزيم ده حاققيميز و گؤره‌ويميزدير. بو دوغرولتودا اونلارلا اويوم ايچينده ايش‌بيرلييي ياپماق يارارلي‌دير. آنجاق اؤز ميللي ديليميزله ايلگيله‌نمه‌ميز و يئني‌دئگي‌له‌ر تؤره‌تمه‌ميز اوچون، بو ايش‌بيرلييي‌نين اولوشماسي گره‌کلي بير قوشول دئييلدير.

سؤزجوک تؤره‌تمه‌ قوراللاري

بير- ديليميز فارسجا سؤزجوکله‌ر طره‌فينده‌ن ائليک (ايستيلا) ائديلدييينه گؤره، يئني‌دئگيله‌ر ان باشدا ديليميزده‌کي «فارسجا» سؤزجوکله‌ره (فارسيسم) قارشيليق تؤره‌ديلمه‌ليدير.

ايکي- ايلک باشدا ديليميزده «يايقين» اولاراق قوللانيلان، ان سيخ ايشله‌ديله‌ن و تورکييه ايله آزه‌ربايجان جومهورييه‌تله‌رينده ده تورکجه قارشيليقلاري بولونمايان «فارسجا» سؤزجوکله‌ره قارشيليق تورکجه سؤزجوکله‌رين تؤره‌ديلمه‌سي گره‌کلي‌دير. داها دوغروسو، ديليميزده يايقين اولاراق ايشله‌ديله‌ن هر فارسجا سؤزجويه، کسينليکله اويقون تورکجه قارشيليقلار بولونماليدير:

اؤرنه‌کله‌ر: اته‌ر Eter (خبر)، يئديجه Yédice (هفته)، اوزلوق Uzluq (هنر)، اورام Uram (خيابان)، اورUr  (شهر)، سئوي Sévi (دوست)، آست‌آرخ Astarx (کهريز)، ائوئت Évét (بلي)، يوکونج Yükünc (نماز)، آغيزقاAğızqa  (پنجره)، هؤره‌ک Hörek (ديوار)، اؤرتکونÖrtkün  (خرمن)، اؤتونمه‌کÖtünmek  (خواهش کردن)، باهادير Bahadır (پهلوان)، تيگين Tigin (شاهزاده)، خاقان Xaqan  (شاه)، ديرگيDirgi  (جان)، سوچون Süçün (شيرين)، قاراغي Qarağı (کور)، ساغير Sağır (کر)، گئچيک Géçik (کوچه)، ياشيرقا Yaşırqa (پرده)، يالينYalın  (ساده)، يير Yır (آواز)....

اوچ- بير ديلين ديل‌بيلگيسي و ان باشدا ايلگه‌جله‌ري (ادات´ي)، باشقا بير ديلين ايستيلاسينا اوغرارسا، او ديل يوخ اولماقدادير دئمه‌کدير. ايراندا بوگون تورکجه‌نين ايچينده بولوندوغو دوروم دا بودور. دولاييسي ايله ديليميزده ايشله‌ديله‌ن فارسجا اداتين هاميسينا تورکجه قارشيليقلار بولونمالي و تورکجه‌ده درين کؤکله‌ري اولان فارسجا ادات ايشله‌تمه دبينه سون وئريلمه‌ليدير. تورکجه ايلگه‌جله‌ري بولماق اوچون، ديرچه‌لتمه و درله‌مه يؤنته‌مله‌رينه اؤنجه‌ليک وئريلمه‌ليدير.

اؤرنه‌کله‌ر: آنجاق Ancaq (اما، لاکن، ولي)، اوچرا Uçra (چونکه، زيرا)، اويسا Oysa (در حاليکه)، آزي Azı (يا، و يا)، ايدي İdi (اصلاً، ابداً، هرگز، هيچوقت)، ارکي Erki (آيا، او گلير مي ارکي؟= آيا او مي‌آيد؟)، آبانگAbañ  (اگر، در صورتيکه؛ آبانگ او گئتسه= اگر او برود)، دوغالين Doğalın (البته، طبيعتاً)، ايسره İsre (به جز، به غير از؛ منده‌ن ايسره= به غير از من)، نده‌ن Neden (به چه سبب، از چه روي، چرا)، ايشته İşte (محض، اينک، همانا)، اوقرو Uqru (بدون؛ من اوقرو= بدون من)، نئيسه Néyse (علي اي حال، به همه حال، در هر صورت، به هر حال)، سونوجدا Sonucda (در نتيجه، نتيجتاً)، کسين Kesin (حتمي، قطعي، محتوم)، بيرجهBirce  (يگانه)، يالنيز Yalnız  (صرفاً، منحصراً)، توتاشي Tutaşı (هميشه)، ارينج Erinc (شايد، بلکه، احتمالاً؛ او گلدي ارينج= شايد او آمد)

دؤرت- فارسجا و تورکجه‌نين هر ايکيسينده ايشله‌ديله‌ن اورتاق عره‌بجه سؤزجوکله‌ره، اؤزه‌لليکله يايقين اولاراق قوللانيلانلارا قارشيليق، تورکجه سؤزجوکله‌رين تؤره‌ديلمه‌سي گره‌کليدير.

اؤرنه‌ک: کلمه (دئگي Dégi)، مقاله (يازقا Yazqa)، سياست (يؤنه‌تگي Yönetgi)، دين (بوته‌م Bütem)، علم (بيليم Bilim)، دولت (ارکله‌تErklet )، موسيقي (کوي Küy)، غذا (يئگي Yégi)، کتاب (پيتک Pitik)، جمهوريت (بودونج Budunc)، ادبيات (گؤرک‌سؤز ‌Görksöz)، ادبي (گؤرکول ‌Görkül)، حرف (بيچيک Biçik)، حيوان (ايلخي Ilxı)....

بئش- ديليميزده ده‌ييشيمه اوغراميش اولان ايشله‌ک فارسجا سؤزجوکله‌ر اوچون ده تورکجه قارشيليقلارين تؤره‌ديلمه‌سي و ايشله‌ديلمه‌سي اؤنجه‌ليکلي اولماسا دا، يئي‌دير:

اؤرنه‌ک: فارسجا کؤکه‌نلي اولان چيرکين، دسته‌کله‌مه‌ک، زنگين کليمه‌له‌ري يئرينه، تورکجه گؤرک‌سوزGörksüz  (گؤرکلو Görklü =زيبا)، قولداماق Qoldamaq (آلداماق Aldamaq  اؤرنه‌يي گيبي) و وارسيل Varsıl (يوخسول Yoxsul سؤزجويونده اولدوغو گيبي) سؤزجوکله‌ري ايشله‌ديله‌بيله‌ر.

آلتي- ديليميز، دوغرودان آوروپا ديلله‌ري طره‌فينده‌ن يوخ اولما توداسي (تهلوکه‌سي) ايله قارشي قارشييا دئييلدير. دولاييسي ايله ديليميزده يايقين اولاراق قوللانيلان ماشين، تاکسي، موزئ، پوليس گيبي اولوسلارآراسي اورتاق سؤزجوکله‌ره (انترناسيوناليسم) قارشيليق، تورکجه سؤزجوکله‌ر تؤره‌تمه‌ک، گره‌کلي و اؤنجه‌ليکلي دئييلدير، آنجاق يارارليدير.

اؤرنه‌ک: مئترو (آست‌اور، آستور Astur)، پوست (اولاق Ulaq‌)، پيلاستيک (يوغروق Yuğruq)، اينتئرنئت (هؤرون‌آراسي Hörünarası)، ائکسپيرئس (چاپار Çapar)، تئراپي (توختاتي Toxtatı)، تئرور (ييلقي Yılqı)، سئکولاريسم (بونداليق Bundalıq)، لائيسيسم (ائلده‌م‌ليک Éldemlik)، ليبئراليسم (اؤزده‌نچي‌ليک Özdençilik)، ديکتاتور (بويورقان Buyurqan‌)، دئموکراسي (ائل‌ارک Élerk)، بورژوا (اورسوي Ursoy)، پارکينگ (دورلاق Durlaq)، سوپئرمارکئت (يئکه ساتاق Yéke sataq)....

يئدي-آوروپا کؤکه‌نلي کليمه‌له‌ره قارشيليق آختاراندا، اونلارين يئرينه فارسجا و عره‌بجه کليمه‌له‌ر يئرله‌شديرمه‌ک يانليشدير.

اؤرنه‌ک: آزه‌ربايجان جومهورييه‌تينده واکسيناسييون`ا قارشيليق ايشله‌ديله‌ن و فارسجا کؤکه‌نلي اولان پئيوه‌ند Péyvend (پيوند) کليمه‌سي، اويقون بير قارشيليق دئييلدير. واکسيناسييونون تورکجه قارشيليغي آشي Aşıدير.
اؤرنه‌ک: فارسجا آوازخوان سؤزجويونون قارشيليغيندا آزه‌ربايجان بودونجوندا (جومهوريسينده) ايشله‌ديله‌ن خانه‌نده Xanende (خواننده) و موغه‌نني Müğenni (مغني) کليمه‌له‌ري، يابانجي فارس و عره‌ب کؤکه‌نليديرله‌ر. خانه‌نده و موغه‌ننينين تورکجه قارشيليغي آواز آنلاميندا اولان يير Yır کؤکونده‌ن ياپيلميش ييرچي Yırçı، ييرار Yırar، ييراوYırav ، اونده‌چيÜndeçi  و .... دير.
اؤرنه‌ک: فارسجادا قوللانيلان ماهواره، کانديد، مس، پايتخت، تظاهرات، خوشبين، محصل قارشيليغيندا آزه‌ربايجان جومهورييه‌تينده ايشله‌ديله‌ن سيراسييلا پئيک، نامزد، ميس، پايتاخت، نوماييش، نيکبين، طلبه کليمه‌له‌ري فارسجا و يا عره‌بجه اولدوقلاري اوچون تابلانمازديرلار (قبول ائديلمه‌زديرله‌ر). ماهواره´نين تورکجه قارشيليغي اويدو Uydu، نامزد´ين آداي Aday، ميس´ين پاخير Paxır، پايتاخت´ين باشکند Başkend، نوماييش´ين گؤسته‌ري Gösteri، نيک‌بين´ين ايييمسه‌ر İyimser، طلبه´نين اؤيره‌نجي  Öyrenciدير.

سکيز- يئني ياپيلان کليمه‌له‌رده ايدي (هئچ) بير ياپماجي‌ليق (صونعي‌ليک) بولونمامالي و دويولمامالي‌دير. ديل، اونو سانکي اؤزلويونده‌ن اورتايا چيخارميش گيبي اولمالي‌دير. هامي اونون يئني دئييل، اسکيده‌ن بري وار اولان بير کليمه اولدوغونو سانماليدير. يئني‌دئگي‌نين ياديرقانماماسي، ياپماجي‌ليق دويقوسونو اويانديرماماسي، قوشقولار ياراتماماسي، ائعتيراض و عوصيان سسله‌ري دوغورماماسي گره‌کير.

اؤرنه‌ک: تورکييه‌ده تؤره‌ديله‌ن دنگه‌له‌چ Dengeleç (سوپاپ)، ساپتاقيچ Saptaqıç (پيش‌بيني کننده) گيبي سؤزجوکله‌ر، بو آچيدان پک  باشاريلي تؤره‌تيله‌ر ساييلمازلار.

دوقوز- اسکي بتيکله‌رده‌ن (متينله‌رده‌ن) چيخاريلان بايري دئگي‌له‌رين بيچيمله‌ري چوخ واخت، اسکي دؤنه‌مين سس بيليميني (فونئتيييني) داشييير. اويسا تؤره‌ديله‌ن سؤزجوکله‌ر، اولابيلديکجه چاغداش، اؤلچوت تورکجه و سسلي اويومونا ياخين اولماليدير.

اؤرنه‌ک: فارسجا پياده کليمه‌سي‌نين اسکي تورکجه‌ده قارشيليغي ياداق Yadaqدير. بو کليمه چاغداش تورکجه‌ميزده اورتادا «د»نين «ي» ايله ده‌ييشديريلمه‌سي و سونداکي «ق»نين آتيلماسي ايله، ياياYaya  بيچيميني آلماليدير. فارسجا پيادهنين تورکجه قارشيليغي، ياياYaya دير. بو کؤکده‌ن ياپيلان يايايولو Yayayolu، پياده‌رو آنلاميندادير.
اؤرنه‌ک: اسکي تورکجه‌ده بيمار، ابدي و مست کليمه‌له‌ري‌نين قارشيليقلاري اولان سيرايلا سايرو Sayru، بنگو Beñü و اسروک Esrük، گونوموزده چاغداش تورکجه‌ده سايري Sayrı، منگي Mengi و اسريکEsrik  بيچيمينده ايشله‌ديلمه‌ليديرله‌ر.

اون - تورکجه سون‌اکلي بير ديل اولدوغونا گؤره، دوغرو سون‌اکله‌ري دوغرو بير بيچيمده ايشله‌تمه‌ک گره‌کير.

اؤرنه‌ک: تورکييه‌ده تؤره‌ديله‌ن باغيمسيز Bağımsız کليمه‌سينين تورکجه ديل‌بيلگيسي‌نه گؤره تارتيشمالي بير تؤره‌تي اولدوغو ساولانير. بو ايدديعاني ايله‌ري سوره‌نله‌ر تورکجه‌ده  فئعلده‌ن آد ياپان -م اکي اولدوغو حالدا، آددان آدياپان –م اکي اولماديغيني سؤيله‌ييرله‌ر. اويسا تورک لهجه‌له‌رينده اؤره‌نه‌يين چاغاتايجادا آددان آد ياپان بير – م اکي وار اولموشدور. («گوجوم»: گوجلو آنلاميندا، «يولوم»: يوللو آنلاميندا). آنلاشيلان تورکييه‌ده ديل دئوريمي سيراسيندا دوغو تورک لهجه‌له‌رينده‌ن بو آددان آد ياپان –م اکيني آلينتيلاييپ و اونو «باغ» کؤکونه آرتيراراق باغلي و باغي اولان آنلاميندا «باغيم» و اورادان «باغيم‌لي»، «باغيم‌سيز» کليمه‌له‌ريني تؤره‌تميشله‌ر. سونوج اولاراق باغ‌دان اوره‌تيله‌ن باغيم کليمه‌سي تورک ديل‌بيلگيسي‌نه گؤره يانليش دئييلدير. گرچي موسته‌قيل (مستقل) کليمه‌سي اوچون داها اويقون تورکجه قارشيليق باغيلسيز Bağılsızدير. (-ل اکي آددان آد ياپار: قيزيل Qız.ıl، ياشيل Yaş.ıl، سوتول Süt.ül، باشيل Baş.ıl، قومول Qum.ul، اوسول Us.ul، آغيل Ağ.ıl، کؤنول Kön.ül، يونگول Yüng.ül گيبي)

اؤرنه‌ک: تورکييه‌ده فئعلله‌ره –ه‌ي ey اکي آرتيريلاراق ياپيلميش اولايOlay ، ياتاي Yatay، ياپاي Yapay، بوکئيBükey  گيبي سؤزجوکله‌رين يانليش اولدوغو ساولانير. اوچرا «ائي» اکي يؤن بيلديره‌ن؛ فئعلده‌ن دئييل، آددان آد ياپان (قوزئيQuzéy ، گونئيGünéy ) بير اکميش. اويسا بو کليمه‌له‌رده وار اولان -اي، -ه‌ي اکي، فئعلده‌ن آد ياپان بام باشقا بير اک، يعني –ه‌و، -آو (اسکي –آغو، -اگو؛ بيزده –ؤو، -وْو) اکي‌نين آنادولوداکي ده‌ييشگه‌سيدير: بوته‌وBütev  (بيزده بوتؤو)، بيله‌وBilev  (بيزده بيلؤو)، قاشاوQaşav  (بيزده قاشوو). –ه‌و، -او سون‌اکينده‌ن چوخ ساييدا يئني‌دئگي ياپيلميشدير: اؤده‌وÖdev ، گؤره‌وGörev ، سيناوSınav ، .... –ه‌و، -او اکي آنادولودا چوخ سيئره‌ک دوروملاردا –ه‌ي، -اي بيچيميني آلير. اؤرنه‌يين قاشاو يئرينه قاشويQaşoy  (قاراپاپاق لهجه‌سينده)، و اسکي کودئگو يئرينه گووئيGüvey . آنلاشيلان ديل دئوريمي دؤنه‌مينده هم –ه‌و، -او سون‌اکي، هم ده اونون اولدوقجا سيئره‌ک ايشله‌ديله‌ن ده‌ييشگه‌سي اولان –ه‌ي، -اي سون‌اکي ايشله‌کله‌شديريلميشدير. دولاييسي ايله ياتايYatay ، اولايOlay ، ياپايYapay  گيبي کليمه‌له‌ر اؤزه‌لليکله آناتولو لهجه‌له‌ري اوچون يانليش ساييلماز. گرچي ان اويقونو، بونلارين داها يايقين اولان –ه‌و سون‌اکي ايله‌ ياپيلمالاري ايدي (ياتاوYatav ، اولاوOlav ، ياپاوYapav ، ....).

اؤرنه‌ک: آزاد قارشيليغيندا تورکييه‌ده ايشله‌ديله‌ن اؤزگور Özgür کليمه‌سي‌نين نوروللاه آتاچ‌ين اويدوردوغو و يانليش اولدوغو ساولانير. اوچرا (چونکو) تورکجه‌ده بو آنلام و گؤره‌وي اولان گور gür سون‌اکي يوخدور. اويسا اؤزگور کليمه‌سي، آتاچ طره‌فينده‌ن و گور سون‌اکي ايله ياپيلماميش، خاقاس گيبي دوغو تورکيک ديلله‌رينده عئيني آنلامدا وار اولان «اوسخيرOsxır » کليمه‌سي‌نين تورکجه‌له‌شديريلمه‌سيدير. کؤکه‌ني اؤزونو  آزاد ائتمه‌ک، کنديني قورتارماق آنلاميندا اولان «اوسماقOsmaq »دير (بيزده‌کي قارشيليغي «اؤزمه‌کÖzmek »). آنلاشيلان تورکييه‌ده ديل دئوريمي دؤنه‌مينده دوغو تورکيک ديلله‌رينده وار اولان «اوسخير» کليمه‌سي آلينتيلانيپ و «اؤزگور» بيچيمينده يئني تورکجه‌يه قازانديريلميشدير. (آيريجا آزاد´ين اسکي تورکجه‌ده ‌ارکينErkin  و اؤزده‌ن Özden گيبي قارشيليقلاري واردير).

اؤرنه‌ک: ايدديعالارين ترسينه «.سال» اکي ايله ياپيلان، بيليم‌سه‌لBilimsel  و گؤرسه‌لGörsel  گيبي کليمه‌له‌ر يانليش دئييلدير . آد و فئعل کؤکونه آرتيريلابيله‌ن -سال اکي، هم اسکي قايناقلار (ديوان لغات الترک‌دا قومرال آنلاميندا آرسالArsal ، عوثمانليجادا مطيع آنلاميندا اوي‌سالUysal ) و هم لهجه‌له‌رده (قوم‌سالQumsal )، سئيره‌ک ايشله‌نه‌ن بير اک اولسا بيله، واردير.

اون بير- تورکجه‌ده اکله‌ر «ايشله‌ک» (جانلي=ديرگيلي)، «آز ايشله‌ک» و «ايشله‌ک اولمايان» اولماق اوزه‌ره اوچه آيريليرلار. بير ديلده يئني کليمه‌له‌ر چوخ واخت ايشله‌ک اکله‌رله مئيدانا گتيريلير. آراسيرا آز ايشله‌ک بير اکين ايشله‌رليک قازانديغي دا گؤروله‌بيلير، آنجاق بو سئيره‌ک بير دورومدور. سئيره‌ک اولان حتتا ايشله‌ک اولمايان اکله‌ره ايشله‌رليک قازانديرماق، اوزون سوره‌ده ديلي بايساللاشديرار و ديلين گئچميشي ايله باغلاريني پکيشديره‌ر، سوره‌کليليک ساغلار.

اؤرنه‌ک: «-ه‌و» سون‌اکي: گؤره‌و Görev، اؤده‌و Ödev، ايشله‌و İşlev، توره‌و  Türev....
اؤرنه‌ک: «-ائي» اکي: دوزئي Düzéy، ياناي Yanay (پروفيل)؛ يوزئي Yüzéy (سطح)؛ بيرئيBiréy  (فرد)؛ ديکئي Dikéy (عمودي)؛ يؤنئيYönéy  (بردار)؛ ائشئي Éşéy (جنس)؛ اوجاي Ucay (قطب)،...
اؤرنه‌ک: تورکييه‌ده تؤره‌ديله‌ن آراشديرماتاي Araşdırmatay (انستيتو)، آيقالاو Ayqalav (کنفرانس) کليمه‌له‌ري، سئيره‌ک ايشله‌ک اولان «.تاي» و ايشله‌ک اولمايان «.لاو» اکيني قوللاناراق ياپيلميشدير.

اون ايکي- يئني تؤره‌ديله‌ن سؤزجوکله‌رين ساغلام اولماسي، تورکجه ديل‌بيلگيسي و قوراللارينا اويقون اولاراق ياپيلمالارينا باغلي‌دير.

اؤرنه‌ک: آزه‌ربايجان بودونجوندا (جومهورييه‌تينده) فارسجا شماره و اعلاميه قارشيليغيندا ايشله‌ديله‌ن ساي Say، بيلديريش Bildiriş و گونئيده آراسيرا پيشنهاد کليمه‌سي قارشيليغيندا ايشله‌ديله‌ن اؤنه‌ر Öner سؤزجوکله‌ري تورک ديل‌بيلگيسي آچيسيندان يانليشدير. شماره، اعلاميه و پيشنهادين تورکجه دوزگون قارشيليقلاري سيرايلا سايي Sayı، بيلديري Bildiri و اؤنه‌ري Öneriدير (اعلانيه‌نين تورکجه قارشيليغي ايسه دويورو Duyuruدور).

اون اوچ- تؤره‌ديله‌ن سؤزجوکله‌ر، يانليش کؤک اساسيندا ياپيلميش اولماماليدير.

اؤرنه‌ک: تورکييه‌ده سمبول آنلاميندا تؤره‌ديله‌ن سيمگه Simge سؤزجويونون يانليش اولدوغو سؤيله‌نير. اوچرا تورکجه‌ده بو آنلامدا هر هانسي بير سيمSim  کؤکو يوخدور. اويسا بو کليمه سيم کؤکونده‌ن ياپيلماميشدير. سيمگه‌‌نين ايلکين بيچيمي، اويقورجا گيبي دوغو و اسکي تورکجه‌ده نشانه و نشان آنلاميندا ايشله‌ک اولان «سينجيSinci » کليمه‌سي‌دير. سينجي‌نين سيمگه‌يه دؤنوشمه‌سي، تورک ديل‌بيلگيسي‌نه گؤره آچيقلانابيله‌ر: سينجي- سيمجي (قونشو-قومشو گيبي)؛ سيمجي-سيمگه (ائلچي- ائلگه گيبي). آنلاشيلان دوغو تورکجه‌ده يايقين اولان «سينجي» کليمه‌سي، تورکييه‌ده ديل دئوريمي زامانيندا «سيمگه» بيچيمينده تورکجه‌يه قازانديريلميشدير. گرچي ان اويقونو، بو کليمه‌نين دوغو و اسکي تورکجه‌ده‌ وار اولان «سينجي» بيچيمي‌ني ايشله‌تمه‌کدير. بو کؤکه‌نده‌ن «سينجيلSincil » يئنيدئگيسي، سمبوليک آنلاميندادير.

اون دؤرت: تؤره‌ديله‌ن سؤزجوکله‌ر آنلام قارقاشاسينا يول آچماماليديرلار.

اؤرنه‌ک: کليمه قارشيليغيندا تورکييه‌ده اؤنه‌ريله‌ن سؤزجوک Sözcük کليمه‌سي، کيچيک سؤز، بالاجا سؤز گيبي يانليش آنلاملارا يول آچماقدادير، اوچرا -جيک اکي کيچيلتمه اکي‌دير. آنلام اولاراق يانليش اولماسينا رغمه‌ن بو تؤره‌تي، نه تک تورکييه`ده، بلکه آزه‌ربايجان`دا دا گئنيش ياييلميش، خالق ديلينده بيله منيمسه‌نميشدير. بيزجه بو کليمه‌ني قورتارمانين تک يولو، -جيک اکي‌نين ايکينيجي آنلامي اولان، «بير شئيين ده‌يه‌ريني آلچالتماق و آشاغيلاتماق»دان کؤمه‌ک آلماق و «سؤزجوک» کليمه‌سيني، يالنيز داها اوستون ديل اولان اده‌بي و يازيلي ديله گيرمه‌ميش، دانيشيق و سؤزه‌ل ديل و آغيزلارا خاص اولان و يابانجي کؤکه‌نلي کليمه‌له‌ر آنلاميندا ايشله‌تمه‌کدير.
اؤرنه‌ک: «بيوگرافي» کليمه‌سي قارشيليغيندا تورکييه‌ده تؤره‌ديله‌ن «اؤزگئچميش Özgéçmiş کليمه‌سي بيزيم تورکجه‌ميزده آنلامجا قارقاشايا يول آچابيله‌جه‌يينده‌ن دولايي اويقون بير تؤره‌تي دئييلدير. بوراداکي «اؤز» کليمه‌سي ائشيده‌ن کيمسه‌ده قيساليق، اؤزه‌تليک، يا دا بونو کنديسي‌نين يازديغي آنلاميني اويانديرير. اويسا بيوگرافي چوخ اوزون دا اولابيله‌ر، بير شخص حاققيندا باشقاسي ساريسيندان دا يازيلابيله‌ر. بو آچيدان بيوگرافي کليمه‌سي اوچون آزه‌ربايجان بودونجوندا اؤنه‌ريله‌ن «ايلله‌رليک İllerlik» گيبي کليمه‌له‌ر داها اويقوندور.

اون بئش- تؤره‌ديله‌ن سؤزجوکله‌ر کسينليکله سس ده‌ييشيمي قوراللارينا اويماليديرلار.

اؤرنه‌ک: اسکي تورکجه‌ده مدح و تحسين کردن، پند و موعظه دادن، مادر و تصميم آنلاملاريني داشييان، اؤگ بيچيمينده بيرجه سؤزجوک وار ايدي. بوگون ايسه اسکي اؤگ بيچيمي بير نئچه يئني بيچيمه آيريشميش و اؤو.مه‌ک Övmek (مدح کردن؛ اؤوگو Övgü مدح و قدرداني)، اؤگ Ög (تصميم؛ اؤگله‌شمه‌کÖgleşmek  تصميم گرفتن)، اؤي.مه‌ک Öymek (پند دادن؛ اؤيوت Öyüt پند و اندرز) و اؤکÖk  (مادر؛ اؤکسوزÖksüz  بدون مادر) سؤزجوکله‌ريني اورتايا چيخارميشدير.
اؤرنه‌ک: اسکي تورکجه‌ده ادعا، خبر، پيغام، ضرب المثل، سخن، ..... آنلاملاري داشييان ساب سؤزجويو، بوگون ايدديعا آنلاميندا گله‌ن ساو Sav بيچيمينده سؤيله‌نير. بو کؤکده‌ن ياپيلان ساوجي Savcı سؤزجويو، دادستان، مدعي العموم آنلاميندادير. (خبر`ين قارشيليغي ايسه اته‌ر Eter، ساليق Salıq و ...دير)

اون آلتي- تؤره‌ديله‌ن سؤزجوکله‌رين قولاغا ياتقين اولماسي يئي‌دير.

اؤرنه‌ک: اسکي تورکجه‌ده فارسجا هنر سؤزجويونه ايکي قارشيليق واردير: دؤروت Dörüt و اوزلوقUzluq . بونلاردان اوزلوق Uzluq کليمه‌سي قولاغا داها ياتقين اولدوغو اوچون يئيله‌نمه‌ليدير. بو کؤکده‌ن ياپيلان اوزلوUzlu  و اوزمانج Uzmanc (هنرمند)، اوزلوجا Uzluca  (هنرمندانه) و اوزول Uzul (هنري) سؤزجوکله‌ري واردير. (آنجاق اونودولماماسي اوچون دؤروت سؤزجويونه ده سؤزلوکله‌رده يئر وئريلمه‌ليدير).
اؤرنه‌ک: فارسجا فرهنگ سؤزجويونه قارشيليق، اسکي تورکجه‌ده کئيينديريک Kéyindirik و يئني تؤره‌ديله‌ن اکينج Ekinc دئگيله‌ري واردير. بونلاردان اکينج سؤزجويو قولاغا داها ياتقين اولدوغو اوچون يئي‌دير. (آنجاق کئيينديريک سؤزجويونه ده سؤزلوکله‌رده – اونودولماماسي اوچون- يئر وئريلمه‌ليدير)

اون يئدي- تؤره‌ديله‌ن تورکجه يئني‌دئگي‌نين، قارشيليغيندا تؤره‌ديلميش يابانجي سؤزجوکله‌رده‌ن قيساراق اولماسي يئي‌دير.

اؤرنه‌ک: ايستگاه کليمه‌سينه قارشيليق آزه‌ربايجان جومهورييه‌تينده داياناجاق Dayanacaq و تورکييه‌ده دوراقDuraq  کليمه‌له‌ري ايشله‌ديلير. دوراق کليمه‌سي داها قيسا اولدوغو اوچون داياناجاقدان اوستونره‌کدير.
اؤرنه‌ک: فارسجا ناآرامي سؤزجويو قارشيليغيندا آزه‌ربايجان جومهورييه‌تينده ايشله‌ديله‌ن حوضورسوزلوقHüzursuzluq ، اصل کليمه‌ده‌ن داها اوزون اولدوغو اوچون اويقون بير قارشيليق دئييلدير. ناآرامي‌نين تورکجه قارشيليغي، دارقينج Darqıncدير.
اؤرنه‌ک: آزه‌ربايجان بودونجوندا قيزيل‌آي Qızılay قارشيليغيندا ايشله‌ديله‌ن قيرميزي آي‌پارا Qırmızı Aypara، آشيري اوزون اولدوغو اوچون اويقون بير تؤره‌تي دئييلدير. (آيريجا قيرميزي کليمه‌سي تورکجه دئييلدير و پارا`نين کؤکه‌ني ده تارتيشماليدير)
اؤرنه‌ک: تورکييه‌ده تئوکراسي Téokrasi قارشيليغيندا اؤنه‌ريله‌ن دينجي ارکي Dinci Erki، ايکي کؤک کليمه و ايکي اکده‌ن اولوشدوغو اوچون اويقون بير تؤره‌تي دئييلدير. (آيريجا دين کليمه‌سي تورکجه دئييل، عيبرانيجه‌-سامي‌دير). تئوکراسي´نين اويقون تورکجه قارشيليغي اوغان‌ارک Uğanerkدير. (اوغان Uğan اسکي تورکجه‌ده قادير تانري دئمه‌کدير).
اؤرنه‌ک: تورکييه‌ده مئعمارليق قارشيليغيندا تؤره‌ديله‌ن اؤره‌کمه‌نليک Örekmenlik (بيزيم لهجه‌ميزده‌کي قارشيليغي هؤره‌کمه‌نليک Hörekmenlikدير)، يئنيجه اؤنه‌ريله‌ن باريمBarım دان داها اوزون اولدوغو اوچون اويقون بير تؤره‌تي دئييلدير. باريم کؤکونده‌ن اولان باريمچي Barımçı مئعمار آنلاميندادير.

اون سکيز- تؤره‌ديله‌ن سؤزجوکله‌رين کؤک سؤزجوکله‌ر اولماسي يئي‌دير. بئله بير سؤزجوکده‌ن گره‌کدييينده راحاتليقلا يئني سؤزجوکله‌ر ياراديلابيله‌ر:

اؤرنه‌ک: شهه‌ر کليمه‌سي قارشيليغيندا اسکي تورکجه‌ده بالقاسون Balqasun و يئني اؤنه‌ريله‌ن اورUr  سؤزجوکله‌ري واردير. بونلاردان اور کليمه‌سي کؤک سؤزجوک اولدوغو اوچون داها اوستون و يئي‌ره‌کدير. بالقاسون`دان تؤره‌ديله‌جه‌ک يئني توره‌وله‌ر چوخ اوزون اولدوقلاري حالدا، اور کليمه‌سينده‌ن چوخ ساييدا قيسا و قولاغا ياتقين يئني سؤزجوکله‌ر اوره‌تيله‌بيله‌ر: اورداش Urdaş (همشهري)، اورلو Urlu (شهري)، اورباش Urbaş (شهردار)، اورجوق Urcuq (شهرک)، اورتيکيم Urtikim (شهرسازي)، اورلارآراسي Urlararası (بين شهري)، اورلوقUrluq  (شهرداري)، اورسال باريمUrsal barım  (معماري شهري). (آنجاق اونودولماماسي اوچون بالقاسون سؤزجويونه ده سؤزلوکله‌رده يئر وئريلمه‌ليدير).
اؤرنه‌ک: تونل کليمه‌سي قارشيليغيندا اؤنه‌ريله‌ن اويوت Oyut و ايچ گئچيت İçgéçit کليمه‌له‌رينده‌ن، اويوتOyut  کؤک کليمه اولدوغو اوچون داها اوستوندور.
اؤرنه‌ک: کشاورزي کليمه‌سي قارشيليغيندا آزه‌ربايجان جومهورييه‌تينده ايشله‌ديله‌ن و اويقونسوز اولان کند تصه‌رروفاتي Kend teserrüfatı  و ايران-تورکييه‌ده ايشله‌ديله‌ن تاريم Tarım کليمه‌له‌ري واردير. تاريم کؤک کليمه اولدوغو اوچون داها اويقوندور.
اؤرنه‌ک: اسکي تورکجه‌ده تقويم قارشيليغيندا ييم Yim سؤزو ايشله‌ديليردي. بو سؤز کؤک کليمه اولدوغو اوچون، يئنيجه اؤنه‌ريله‌ن سوره‌لگه Sürelge، گون‌بيلگيسي Günbilgisi، گون‌سايار Günsayar گيبي سؤزجوکله‌رده‌ن داها اويقون و اوستونره‌کدير.

اون دوقوز- آنلامي ترکجه و يئيينليکله آنلاشيلان سؤزجوکله‌ر، گئچ و چتين آنلاشيلان سؤزجوکله‌رده‌ن يئي‌ره‌کديرله‌ر.

اؤرنه‌ک: فارسجا شادي کليمه‌سي قارشيليغيندا ديليميزده سئوينج Sévinc و اؤگرونج Ögrünc کليمه‌له‌ري واردير. سئوينج کليمه‌سي ترکجه و يئيينليکله آنلاشيلديغي اوچون داها يئي‌دير. (آنجاق اؤگرونج سؤزجويونه ده سؤزلوکله‌رده – اونودولماماسي اوچون- يئر وئريلمه‌ليدير)
اؤرنه‌ک: فارسجادا درصد کليمه‌سي قارشيليغيندا آزه‌ربايجان جومهورييه‌تينده فاييض Faiz و تورکييه‌ده يوزدهYüzde  کليمه‌له‌ري ايشله‌ديلير. يوزده Yüzde کليمه‌سينده‌ن نه آماچلانديغيني ائشيده‌ن بير شخص، اونو آپ آيدين سئزه‌بيلدييي اوچون درصد کليمه‌سي‌نين قارشيليغي اولاراق داها اويقوندور.
اؤرنه‌ک: فارسجادا ايشله‌ديله‌ن عره‌بجه انشعاب کليمه‌سي قارشيليغيندا قوپونتو Qopuntu سؤزو تؤره‌ديلميشدير. بو يئني‌دئگي‌نين ترکجه قوپماقلا ايلگيلي اولدوغو آنلاشيلديغي اوچون اويقون بير تؤره‌تيدير.
اؤرنه‌ک: آزه‌ربايجان بودونجوندا پلاژ قارشيليغيندا ايشله‌ديله‌ن چيمه‌رليک Çimerlik دئگيسي سون دره‌جه قولاي آنلاشيلان بير سؤزجوک اولدوغو اوچون اويقون بير اؤنه‌ريدير.
اؤرنه‌ک: تورکييه‌ده رسيد آنلاميندا تؤره‌ديله‌ن آليندي Alındı کليمه‌سي قولاي آنلاشيلير بير دئگي اولدوغوندان اويقون بير تؤره‌تيدير.

ييرمي - هر بير يابانجي سؤزجويه قارشيليق-بو سؤزجويون تک بير آنلامي وارسا- تک بير سؤزجوک تؤره‌ديلمه‌ليدير.

اؤرنه‌ک: غرب سؤزجويو قارشيليغندا تکجه باتي Batı سؤزجويو ايشله‌ديلمه‌ليدير و بو کليمه‌نين قارشيليغي اولاراق گون‌باتار کليمه‌سي ايشله‌ديلمه‌مه‌ليدير. گون‌باتار Günbatar تکجه مغرب کليمه‌سي‌نين قارشيليغيندا ايشله‌ديلمه‌‌ليدير. (غروب قارشيليغيندا ايسه باتسيق Batsıq ايشله‌ديلمه‌ليدير)
اؤرنه‌ک: شرق و مشرق سؤزجوکله‌ري قارشيليغيندا، سيراسي ايله دوغو Doğu و گون‌دوغارGündoğar  کليمه‌له‌ري ايشله‌ديلمه‌ليدير. (طلوع قارشيليغيندا ايسه دوغسوق Doğsuq ايشله‌ديلمه‌ليدير)
اؤرنه‌ک: خبر آنلامي قارشيليغيندا اسکي دؤنه‌مله‌رده اته‌رEter، ساو Sav و ساليق Salıq سؤزله‌ري ايشله‌ديلميشدير. بوگون ساو يالنيز ايدديعا (دوغرولوغو قانيتلانماميش بير خبر) آنلاميندا ايشله‌ديلدييي اوچون، خبرين تورکجه قارشيليغي اته‌ر Eter و ساليق Salıqدير.
اؤرنه‌ک: فرهنگ آنلامي قارشيليغيندا ارده‌م Erdem و يئنيجه تؤره‌ديلميش اکينج Ekinc سؤزجوکله‌ري واردير. بوگون ارده‌م يالنيز معريفه‌ت آنلاميندا ايشله‌ديلدييي اوچون، فرهنگين تورکجه قارشيليغي اکينج Ekincدير.

ييرمي بير- بير نئچه ياخين يا دا بوتونويله آيريق (فرقلي) آنلامي اولان يابانجي سؤزجوکله‌رين، هر آنلامي اوچون آيريجا بيره‌ر تورکجه سؤزجوک تؤره‌ديلمه‌ليدير.

اؤرنه‌ک: فارسجا ايشله‌ديله‌ن فعال سؤزجويون اوچ آنلامي واردير: کوشا (بير قونو و يا آلاندا چوخ چاليشان کيمسه)، آکتيويست Activist (بللي بير آماج اوغروندا ساواشيم وئره‌ن کيمسه) و اکشينيستActionist  (سوموت فيزيکي بير ائيله‌مه قاتيلان کيمسه). کوشا آنلاميندا اولان فعال سؤزجويونون تورکجه قارشيليغي چاليشقان Çalışqan، آکتيويست آنلاميندا اولان فعال سؤزجويونون تورکجه قارشيليغي چاباجي ‌Çabacı، چابامان Çabaman و اکشينيست قارشيليغينداکي فعال سؤزجويونون تورکجه قارشيليغي ائيله‌مچيÉylemçi دير.
اؤرنه‌ک: فارسجا روان سؤزجويونون ايکي آنلامي واردير: فصيح و روح. فصيح آنلاميندا اولان روان سؤزجويونون تورکجه قارشيليغي آخيجيAxıcı  و روح آنلاميندا اولان روان سؤزجويونون تورکجه قارشيليغي تينTin دير.
اؤرنه‌ک: فارسجادا ايشله‌ديله‌ن تاريخ کليمه‌سي‌نين ايکي گئچميش اولايلار History و مورخه Date آنلاملاري واردير. گئچميش اولايلار آنلامينداکي تاريخين تورکجه قارشيليغي اؤته‌ک Ötek و مورخه آنلامينداکي تاريخين تورکجه قارشيليغي ايل‌آي‌گون İlaygünدور.
اؤرنه‌ک: فارسجا ايشله‌ديله‌ن معبد کليمه‌سينده‌ن آماج، عيباده‌ت يئري ايسه تاپيناق Tapınaq، زيياره‌تگاه ايسه گؤروشگه Görüşge، قوتسال مکان ايسه يئگ‌ائو Yégév، مسجيدسه يوکونجله‌ک Yükünclek، مقبه‌ره ايسه ياتير Yatır کليمه‌له‌ري ايشله‌ديلمه‌ليدير.
اؤرنه‌ک: فارسجادا ايشله‌ديله‌ن تبعيض سؤزجويونون آنلامي اولوملو (مثبت) تبعيض‌سه آيريجاليق Ayrıcalıq، اولومسوز (منفي) تبعيض‌سه آيريمچيليق Ayrımçılıq اولماليدير.
اؤرنه‌ک: فارسجاداکي آزادي کليمه‌سي اينگيليزجه فيريديم Freedom آنلاميندا ايسه تورکجه‌ده‌کي قارشيليغي ارکينليک Erkinlik‌، اينگيليزجه ليبئرتي Liberty آنلاميندا ايسه قارشيليغي اؤزده‌نليک ‌Özdenlikدير. (اؤزگورلوک Özgürlük سؤزو ايسه گئنه‌ل آنلامدا آزادي دئمه‌کدير).
اؤرنه‌ک: فارسجادا ايشله‌ديله‌ن نو کليمه‌سينين تورکجه قارشيليغي، معاصر ايسه چاغداش Çağdaş‌، مدرن ايسه يئني‌جيل Yénicil، جديد ايسه يئني Yéni، تازه (نان تازه) ايسه آجار Acar، تکرار (از نو) ايسه گينه Gine، يينه ‌Yineدير.

ييرمي ايکي- يابانجي سؤزجوکله‌ره قارشيليق تؤره‌ديله‌ن يئني‌دئگي‌له‌ر تورکجه کؤک و سون‌اکله‌ر آراجيليغي ايله ياپيلمالي و يا تورکجه کؤک کليمه‌ده‌ن اولوشماليدير. ديليميز فارسجانين ايستيلاسي آلتيندا اولدوغوندان دولايي، اؤزه‌لليکله فارسجا کؤک و سون‌اکله‌رين ايشله‌ديلمه‌مه‌سي گره‌کير.

اؤرنه‌ک: آزه‌ربايجان رئسپوبليکاسيندا روسجا و فارسجا کؤکله‌رله ياپيلميش دئگيله‌رين هاميسي اويقونسوزدور: فورمالاشماق، سادالاماق (صدالاماق)، موباحيثه‌لي، مووجودلوق، نوماييشچي، خوشاگلمه‌ز، ...
اؤرنه‌ک: آزه‌ربايجان رئسپوبليکاسي‌ندا فارسجا سون‌اکلي اؤنجه‌ده‌ن وار اولان کليمه و يئنيجه تؤره‌ديله‌ن يوزله‌رجه سؤزجويون هاميسي اويقونسوزدور: -ي (چهرايي)، -دار (علامه‌‌ت‌دار)، -واري (يونگول‌واري)، -خانه (قوش‌خانا)، -چه (کيتاب‌چا)، -کش (آزارکئش)، -گاه (دوزه‌ن‌گاه)، -ده (جاواب‌دئه)، -گر (جادوگه‌ر)، -پز (آش‌پاز)، -خور (نئيشه‌خور)، -گذار (ايش‌گوزار)، -شناس (ديل‌شوناس)، -کار (خلاص‌کار)، -آور (جنگ‌آوه‌ر)، -پرست (خاچ‌پره‌ست)، -آميز (اسرارآميز)، -نامه (موراجيعه‌ت‌نامه)، -بخش (قناعه‌ت‌بخش)، پرور (قوناق‌پروه‌ر)، -بخت (خوش‌بخت)، -بين (نيک‌بين)، ...
اؤرنه‌ک: خالقيميزين آديني ده‌ييشديرمک اوچون قونداريلان آزه‌ري Âzeri (آز+ه‌ر+ي) کليمه‌سي و بوتون تورکيکTurkic  خالقلاري و ديلله‌ريني آدلانديرماق اوچون تورکييه‌ده ايشله‌ديله‌ن تورکي Türki کليمه‌له‌ري فارسجا-عره‌بجه -ي اکي کؤمه‌يي ايله ياپيلديقلاري اوچون تورکجه‌ده ايشله‌ديلمه‌له‌ري اويقون اولمايان آدلاردير. تورکيک کليمه‌سي‌نين تورکجه قارشيليغي تورکول Türkülدور (آددان آد ياپان -ل اکي ايله؛ قيزيل، ياشيل، سوتول، باشيل، قومول، اوسول، آغيل، کؤنول گيبي)
اؤرنه‌ک: فارسجا بيمارستان قارشيليغيندا ايشله‌ديله‌ن خسته‌خانا و مريضخانا و فارسجا باغ وحش قارشيليغيندا ايشله‌ديله‌ن حئيوان‌خانا ترکيبله‌رينده نه کؤک کليمه‌له‌ر و نه ده -خانا اکي تورکجه دئييلدير. بيمارستانين تورکجه قارشيليغي سايري‌ائوي Sayrıévi و باغ وحش´ين قارشيليغي ايلخي‌ائوي  Ilxıéviدير.
اؤرنه‌ک: تورکييه‌ده تحميلي و اجباري آنلاملاري قارشيليغيندا تؤره‌ديله‌ن زورونلو Zorunlu کليمه‌سي فارسجا زور کؤک کليمه کؤمه‌يي ايله ياپيلديغي اوچون اويقون بير تؤره‌تي دئييلدير. اجباري‌نين اويقون تورکجه قارشيليغي ايتمه‌ک İtmek و ايته‌له‌مه‌کİtelemek  مصده‌رله‌رينده‌ن اولان ايته‌ک İtekدير: ايته‌ک وئرگي İtek vérgi (ماليات اجباري)، ايته‌ک اؤرته‌ک İtek örtek (حجاب اجباري)، ايته‌کليک İteklik (مجبوريت)، ايته‌کلي İtekli (مجبور)، ايته‌کله‌نمه‌ک İteklenmek (مجبور شدن)، ايته‌کله‌مه‌ک İteklemek (مجبور کردن).

ييرمي اوچ: تورکجه سون‌اکلي بير ديل اولدوغو اوچون، يئني‌دئگي تؤره‌ديرکه‌ن يابانجي اؤن‌اکله‌رين قوللانيلماسي، يا دا يابانجي کؤک کليمه‌له‌ري اؤن‌اک يئرينه ايشله‌تمه‌ک، تورکجه‌نين قيراماتيک ياپيسيني آچيقجا پوزار.

اؤرنه‌ک: آزه‌ربايجان رئسپوبليکاسيندا فارسجا اؤن‌اکله‌رله ياپيلان کليمه‌له‌ر اويقونسوزدور: هم- (هم‌کندلي، هم‌فيکير، هم‌کار)، نا- (نادينج، ناحاق، نامعلوم، ناراحات، ناتميز)، بي- (بي‌آبير، بي‌طره‌ف.)، بد- (بدخاصصه‌لي)، کم- (کم‌شيرين)
اؤرنه‌ک: فارسجا همبستگي سؤزجويو قارشيليغيندا آزه‌ربايجان بودونجوندا (جومهورييه‌تنده) ايشله‌ديله‌ن هم‌راي‌ليک Hemreylik کليمه‌سي فارسجا (هم) + عره‌بجه (راي) + تورکجه (ليک) کليمه‌له‌رينده‌ن اولوشموش هيبريد بير کليمه اولدوغوندان دولايي، اويقون بير قارشيليق دئييلدير. فارسجا همبستگي سؤزجويونون تورکجه قارشيليغي، دايانيشما Dayanışmaدير.
اؤرنه‌ک: تورکييه‌ده تلرانس قارشيليغيندا تؤره‌ديله‌ن خوش‌گؤرو Hoşgörü ترکيبي، فارسجا خوش کليمه‌سي ايله ياپيلديغي اوچون اويقون تؤره‌تي دئييلدير. تلرانس´ين اويقون تورکجه قارشيليغي دؤزونDözün  (دؤزمه‌کDözmek  مصده‌رينده‌ن) دئگيسي‌دير.

ييرمي دؤرت- ديليميزه آلتاي ديلله‌رينده‌ن گيرميش بوتون کؤک و اکله‌ر بيزيمکي ساييلير. اونلاري قوللانماق سورونسوزدور.

اؤرنه‌ک: يئني‌دئگي تؤره‌تمه‌ده چينجه قايناقلي «چينÇın » کؤکو، و موغولجا قايناقلي «لاپ» سؤزو ايله «.تايtay » سون‌اکيني قوللانماق سورونسوزدور: «لاپازLapaz » (مينيموم، حداقل)، «لاپازچيLapazçı » (مينيماليست)، چينلارÇınlar  (حقوق)، چينلي‌ليقÇınlılıq  (حقانيت)، چاليش‌تايÇalıştay  (مجمع کارگاهي)، چينديق‌تايÇındıqtay  (دادگستري، عدليه)، يارقي‌تايYarqıtay  (دادگاه عالي)، ...

دؤردونجو سيراداکي قايناق-چيخاق

يابانجي دئگي آلما: يئني بير نسنه يا قاورامين گلدييي يئرده‌ن، آديني دا بيرليکده آلماق دئمه‌کدير. آلينان يابانجي دئگي، يا ديلده قارشيليغي اولمايان، يا دا اولوپ آنجاق گينه ده ديله آلينان آرتيق بير سؤزجوکدور. بيرينجي دورومدا ديلده قارشيلاشان يئني بير نسنه و يا قاورامين کليمه‌سي يوخدور. اؤزه‌لليکله نسنه‌له‌رين بيرليکده گتيرديييي کليمه‌له‌رين يئيينليکله ديله گيرمه و ياييلما گوجو واردير:

اؤرنه‌ک: آيه‌ت، غزه‌ل، هنده‌سه، کيمييا، اوتوموبيل، رادييو، تئلئفون، تئلئويزييون، موتور، بانک.

ايکينجي دورومدا ديله گيره‌ن يابانجي کليمه‌نين او ديلده اؤنجه‌ده‌ن قارشيليغي واردير. بئله آرتيق کليمه‌له‌رين ديله گيرمه‌سي‌نين نده‌نله‌ري چئشيت و ده‌ييشيکليک ايسته‌يي؛ يابانجي کليمه‌له‌ره اؤزه‌نمه؛ يابانجيلاري يانسيلاما؛ کليمه‌له‌ر آراسينداکي وار اولان چالار (نوانس)؛ يابانجي سؤزجويون قيساليق، يايقين‌ليق، اينجه‌لييي و تصادوف اولاراق سيرالانابيله‌ر.

اؤرنه‌ک: تورکجه‌ده وار اولان يئميش Yémiş يئرينه مئيوه، آسلان Aslan يئرينه شير، باهاديرBahadır  يئرينه پهلوان، خاقان Xaqan يئرينه شاه، بن Ben يئرينه خال، ام Em يئرينه دوا ايشله‌ديلمه‌سي گيبي.

لاپ ياخشيسي بير ديلين اؤز قايناقالاريندان بسله‌نمه‌سي‌دير. آنجاق ديلله‌رين کليمه آليش وئريشله‌ري، اکينج (کولتور) ايليشگيله‌ري و اويقارليق (مده‌نييه‌ت) ائتگيله‌رينده‌ن‌دير و اونلاردان قاچماق اولاسي (مومکون) دئييلدير. بو اوزده‌ن ديلله‌رده يابانجي کؤکه‌نلي کليمه‌له‌ر توتاشي (هميشه) بولونور. ديله يابانجي کليمه آلماق دئييل، يابانجي ديل‌بيلگيسي (قيرامئر) قورالي آلماق توداليدير (تهلوکه‌ليدير).

سؤزلوکSözlük

آچي Açı : زاويه
آخين Axın : هجوم
آراج Arac : ابزار
آراجي‌ليق Aracılıq : واسطه گري
آراماق Aramaq : جستجو کردن
آرتيق Artıq : اضافي
آشاما Aşama : مرحله
آلان Alan : عرصه
آلداتيAldatı : فريب، حيله
آلينتي Alıntı : اقتباس
آنجاق Ancaq : اما، ولي، لاکن
آنلام Anlam : معني
آيريشما Ayrışma : افتراق
آيرينتيلي Ayrıntılı : مفصل
آييقلاماق Ayıqlamaq : چيزي متفاوت را از ميان بقيه جدا کردن
ارکله‌ت Erklet : دولت
ارکين Erkin : آزاد
اک Ek : علاوه
اکله‌مه‌لي Eklemeli : التصاقي
اکينج Ekinc : فرهنگ
اوچرا Uçra : زيرا، چونکه
اور Ur : شهر
اؤرنه‌يين Örneyin : به عنوان مثال، مثلا
اؤزده‌نچي‌ليک Özdençilik : ليبراليسم
اؤزگورÖzgür : آزاد
اؤزگون Özgün : اصيل
اوزلوق Uzluq : هنر
اوزمان Uzman : متخصص
اوزمان‌ليق Uzmanlıq : تخصص
اؤزه‌رک Özerk : خودمختار
اؤزه‌نمه‌ک Özenmek : هوس کردن
اولاسي Olası : محتمل
اولاناق Olanaq : امکان
اولاناقلي Olanaqlı : ممکن
اؤلچو Ölçü : اندازه
اؤلچوت Ölçüt : معيار
اولوشماق Oluşmaq : متشکل شدن، پديدار شدن
اولوم‌سوز Olumsuz : منفي
اولوملو Olumlu : مثبت
اوموق Umuq : حمايت، پشتيباني
اونايلاماق Onaylamaq : تصديق کردن
اؤنجه‌ليک Öncelik : ارجحيت
اؤنه‌رمه‌ک Önermek : پيشنهاد کردن
اؤيره‌تيم Öyretim : آموزش
اويسا Oysa : در حاليکه
اويقارليق Uyqarlıq : مدنيت
اويقون Uyqun : مناسب
اويه Üye : عضو
اويوم Uyum : هماهنگي
ائتگي Étgi : تاثير
ائتمه‌ن Étmen : عامل
ايته‌کله‌مه‌ک İteklemek : تحميل کردن، مجبور کردن
ايدي İdi : هيچ
ايشله‌ک İşlek : رايج
ايلکه İke : اصل
ايلکين İlkin : نخستين
ائليک Élik : استيلا
ائييتيم Éyitim : پرورش
باسين Basın : مطبوعات
باش وورماق Baş vurmaq : مراجعه کردن
باشاري Başarı : موفقيت
باشاريلي Başarılı : موفق
باغلام Bağlam : همبسته، پيوند
باغيل‌سيز Bağılsız : مستقل
بايري Bayrı : آرخائيک
بايلاشديرماق Baylaşdırmaq : غني کردن
بايينماق Bayınmaq : ثروتمند شدن
بتيک Betik : متن
بليرله‌ييجي Belirleyici : تعيين کننده
بودون Budun : خلق
بودونج Budunc : جمهوريت
بؤلگه‌سه‌ل Bölgesel : منطقه اي
بويورقان‌ليق Buyurqanlıq : استبداد
بيتگي‌سه‌ل Bitgisel : گياهي
پيتيک Pitik : کتاب
تابلاماق Tablamaq : قبول کردن
تارتيشماق Tartışmaq : بحث کردن
ترکجه Terkce : به سرعت، سريعا
تکه‌ل Tekel : انحصار
توپار Topar : زمره، دسته
توتاشي Tutaşı : هميشه
تودا Tuda : خطر
تورکول Türkül : تورکي، تورکيک
تؤره‌تمه‌ک Töretmek : ايجاد کردن
تؤره‌تي Töreti : ايجاد شده، توليد شده، محصول
توغرالي Tuğralı : رسمي
چابا Çaba : تقلا
چاغداش Çağdaş : معاصر
چالار Çalar : نوانس
چيخاق Çıxaq : ماخذ
داغارجيق Dağarcıq : دائره لغات
دامقا Damqa : مهر
درله‌مه‌ک Derlemek : جمع آوري کردن
دنلي Denli : قدر، اندازه
دوراقساما Duraqsama : مکث، سکته
دورلو Dürlü : متنوع
دوزه‌نه‌ک Düzenek : مکانيزم
دوزئي Düzéy : سطح
دوغال Doğal : طبيعي
دوغالين Doğalın : البته
دوغرودان Doğrudan : مستقيما
دؤنه‌م Dönem : عهد، دوره
ديرچه‌لتمه‌ک Dirçeltmek : احيا کردن
ديرگي Dirgi : جان
ديرگيلي Dirgili : زنده، حي، جاندار
ديره‌نگ Direng : درنگ، معطلي
دئگي Dégi : سخن، کليمه، گفته
دئنه‌تله‌مه‌ک Dénetlemek : کنترل کردن
دئنه‌تيم Dénetim : کنترل
دئوره Dévre : دور
دئوريم Dévrim : انقلاب
ساغلاماق Sağlamaq : تامين کردن
سالديري Saldırı : حمله
ساواشيم Savaşım : مبارزه
سايري Sayrı : بيمار،مريض
سوره‌ج Sürec : روند
سوره‌کلي Sürekli : متماديا
سوروملو Sorumlu : مسئول
سورون Sorun : مساله
سؤزجوک Sözcük : کليمه (در زبان محاوره، لهجه ها و با ريشه خارجي)
سؤزه‌ل Sözel : محاوره اي
سونماق Sunmaq : عرضه کردن، تقديم کردن
سونوج Sonuc : نتيجه
سين Sin : قبر
سينجيSinci : سمبل، نشانه، علامت
سينجيلSincil : سمبوليک
سئيره‌ک Séyrek : نادر
قاپساماق Qapsamaq : شامل بودن
قارشي‌ليق Qarşılıq : معادل
قارقاشا Qarqaşa : اغتشاش، هرج و مرج
قاورام Qavram : مفهوم
قايناق Qaynaq : منبع
قودا Quda : خويشاوند
قوراشديريم Quraşdırım : تکنولوژي
قورال Qural : قاعده
قورول Qurul : هئيت، کميته
قوروم Qurum : موسسه، نهاد
قوشار Qoşar : شاعر
قوشاق Quşaq : نسل
قوشوق Qoşuq : شعر
قوشول Qoşul : شرط
قولاي Qolay : راحت، آسان
قوللانماق Qullanmaq : به خدمت در آوردن
قوللانيش Qullanış : کاربرد
قونوشماق Qonuşmaq : صحبت کردن
قيسيتلي Qısıtlı : محدود
کؤکله‌شيک Kökleşik: کلاسيک
گره‌کسينيم Gereksinim : احتياج
گره‌کلي Gerekli : واجب
گليشديرمه‌ک Gelişdirmek : توسعه دادن
گؤرک‌سؤزچو Görksözçü : ادبياتشناس
گؤرکول Görkül : ادبي
گؤره‌و Görev : وظيفه
گونده‌ليک Gündelik : روزانه
گئچه‌رلي Géçerli : معتبر
گيريشيم Girişim : تشبث
نسنه Nesne : شئي
هؤرگوت Hörgüt : سازمان، تشکيلات
وورقولاماق Vurqulamaq : تاکيد کردن
ياپماجي‌ليق Yapmacılıq : تصنع
ياديرقاماق Yadırqamaq : بيگانه شمردن
يارارلانماق Yararlanmaq : استفاده کردن
يارليق Yarlıq : فرمان
يارين Yarın : فردا
يازين Yazın : نوشتاري
ياشام Yaşam : حيات، زندگي
يالنيز Yalnız : صرفا، فقط
يالين Yalın : ساده
يانيت Yanıt : پاسخ، جواب
يانيلقي Yanılqı: خطا، اشتباه
ياويشماق Yavışmaq : انس گرفتن
يايقينلاشديرماق Yayqınlaşdırmaq : رايج کردن
يايماق Yaymaq : گستردن
يايين Yayın : انتشارات
يوخسون Yoxsun : محروم
يؤن Yön : طرف
يؤنته‌م Yöntem : روش، متد
يؤنه‌تگي Yönetgi : سياست
يئتگيلي Yétgili : صلاحيتدار
يئته‌رسيز Yétersiz : نارسا
يئره‌ل Yérel : محلي
يئني‌جيل Yénicil : مدرن
يئني‌دئگي Yénidégi : نئولوژيسم
يئنيله‌شمه Yénileşme : تجدد
يئي Yéy : به، خوب
يئيره‌ک Yéyrek : بهتر
١، ٢، ٣: باخينيز دوکتور بئهزاد بئهزادی: «ديلده يئنيچي‌ليک» يازقاسينا

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.