Wednesday, July 19, 2017

شعر تورکي آرامگاه نادرشاه آوشار (افشار)، آخرين جهانگير تورک


شعر تورکي آرامگاه نادرشاه آوشار (افشار)، آخرين جهانگير تورک

مئهران باهارلي

نادر شاه افشار، امر به سرودن شعري به زبان تورکي براي مقبره‌ي خويش- «تاريخ مقبره‌ي نادريه» کرده بود. شعر تورکي مزبور را نشئه‌ي تبريزي، ملک الشعراي دولت تورکي افشاري در سال ١٧٤٤ ميلادي سروده است.

١- علي رغم آنکه نشئه‌ي تبريزي صراحتاً در عنوان شعر (حَسَبَ الْحُكْمُ الأَعْلَي) قيد مي‌کند که اين قصيده‌ي تورکي «تاريخ مقبره‌ي نادريه» به فرمان نادرشاه سروده شده، در مقبره‌ي فعلي نادرشاه افشار در شهر مشهد، خواست اين آخرين جهانگير تورک ناديده گرفته شده و شعر تورکي مزبور درج نگرديده است (حتي در دوره‌ي پهلوي در آرامگاه وي، شعري به زبان فارسي-دري، که نيمي از آن به مدح رضاشاه اختصاص داشت درج شده بود). عدم درج شعر تورکي مزبور که به امر نادرشاه و به منظور درج در مقبره‌اش‌ سروده شده، بي‌احترامي به خواست او، تاريخ و ملت تورک است. ضروري است که ان.جي.او.ها؛ شخصيتها، انجمنها و تشکيلات فرهنگي، تاريخي، سياسي و حقوقي تورک در ايران، خواستار نصب شعر تورکي تاريخ مقبره‌ي نادرشاه افشار، همانگونه که خواست اين شخصيت تاريخي بود، گردند و کمپيني براي تحقق اين خواست را آغاز کنند.

٢-گويا در مقبره‌ي نادر اشاراتي به خصوصيات و طرز زندگي وي موجود است. از جمله اينکه پوشش مقبره به مانند «چادر عشایری» است كه نادر در آن زاده و زندگی می‌کرده و كشته شده است. ديگر آنکه نادرشاه سوار بر اسب «قزل‌باش‌ها» است که اشاره به سپاهیان نادر است و سه سرباز از طوایف مختلف ایرانی (فارس، «ترک» و لر) او را همراهی می‌کنند .... غافل از آنکه مهمترين خصلت و ويژگي نادر شاه افشار، «مليت تورک» وي؛ مباهات و تفاخرش به «هويت تورکي-تورکماني»؛ و اصرار او بر «تورکي‌نويسي» و در اين ميان امر به سرودن «شعر تورکي ماده‌ي تاريخ براي مقبره‌»اش مي‌باشد که به هيچ کدام از آنها در مقبره‌ي فعلي اشاره نشده است. علاوه بر آنکه ضروري است شعر تورکي مورد نظر نادرشاه افشار در مقبره‌اش درج شود، مي‌بايست مانند مقابر و يادبودهاي همه‌ي شخصيتهاي تورک، هويت ملي تورک وي نيز در لوح و کتيبه‌هاي مربوطه ذکر گردد. 


٣-نادرشاه آوشار (افشار) تورک‌گراترين حاکم و نخستين شخصيت مهم تورک‌گرا در تاريخ مدرن ملت تورک است. وي بر تورکمان بودن خود مباهات و در هر فرصتي بر آن تاکيد مي‌کرد و در آن متعصب بود. از نمودهاي تورک‌گرائي نادرشاه، اصرار وي بر کاربرد زبان تورکي به عنوان زبان رسمي دوفاکتوي دولت آوشاري (افشاري) است. زبان تورکي زبان رسمي اردوي آوشاري (افشاري) و زبان کاري روزمره‌ي شخص نادرشاه در همه‌ي عرصه‌ها و در خطاب به همه و در اين ميان مقامات لشکري و کشوري و ديني و سفرا و حکام و سلاطين خارجي بود. نادرشاه همچنين بر کاربرد تورکي نوشتاري و تبديل زبان تورکي به يک زبان مکتوب تاکيد داشت: استفاده از زبان تورکي در مکاتبات ديپلماتيک خارجي (خطاب به سلطان عثماني محمود اول، به صدراعظم عثماني حکيم‌اوغلو علي‌پاشا، ...)؛ چاپ پول «ده‌ييرمه گؤتورو» با متن فارسي -تورکي؛ نويساندن کتيبه‌ها به زبان تورکي در اماکن تاريخي (کتيبه‌ي کلات نادري) و در اماکن مقدس مذهبي (کتيبه‌ي سردر حرم امام علي در نجف). امر به سرودن شعر تورکي براي درج در کتيبه‌ي مقبره‌اش هم نمونه‌اي ديگر از سنت نادري نويساندن کتيبه‌هاي تورکي توسط نادرشاه افشار است.

٤-سراينده‌ي قصيده‌ي تورکي براي مقبره‌ي نادريه رياضيدان، خطاط و ملک الشعرایِ دولت افشاري، ميرزا عبدالرزاق تبريزي جهانشاهي متخلص به نشاء ويا نشئه است. وي همچنين به دستور نادرشاه افشار و به مناسبت مذهّب ‏‌نمودن گنبد امام علی، شعر توركي معروف خود براي نصب بر سردر حرم امام علي در نجف را سروده است. نشاء تبريزي از احفاد «سلطان نويان جهانشاه‌خان تورکمان»، برجسته‌ترين حاکم دولت تورکي قاراقويونلو است. وي که در تبريز نشو و نما يافته بود، به اصفهان مهاجرت کرد و در آنجا به ادامه‌ي تحصيل پرداخت. در علوم رياضي و سياق مهارتي کسب نمود و بعدها مستوفي خالصه‌جات مازندران شد. در پايان عمر به تبريز بازگشت و در آنجا فوت نمود. نسخه‌هايي از دیوان وي مرکب از اشعار تورکي و فارسي در مراکز مختلف، از جمله در کتابخانه‌ي مرکزي دانشگاه تهران، کتابخانه‌ي ملّي تبریز، کتابخانه‌ي مجلس شوراي اسلامي و در استانبول موجود است.

٥- زبان قصيده‌ي تورکي «تاريخ مقبره‌ي نادريه»، «تورکي ديواني مشترک» رايج در آن دوره است. اين زبان، اساساً لهجه‌ي تورکي عثماني (گيبي، شيمدي، بولدو، سانا، ...)، متاثر از لهجه‌ي قزلباشي و يا تورکماني (ايله‌ن) است.

در زير متن شعر تورکي که به امر نادرشاه و براي درج در مقبره و آرامگاه وي توسط نشئه‌ي تبريزي سروده شده است را آورده‌ام. مبناي خوانش من نسخه‌ي خطي ديوان نشاء تبريزي در کتابخانه‌ي مجلس شوراي اسلامي (شماره‌ي ثبت: ٩٠٢٦٣، شماره‌ي قفسه: ١٤٧٦١) است. کلمات و پسوندهاي تورکي با املاي فونتيک مدرن تورکي و کلمات و عبارات فارسي و عربي به املاي رايج در آن زبانها نوشته شدند.

تاريخ مقبره‌ي نادريه حسب الحکم الاعلي

شهِ شاهانِ فلکْ ‌رتبه، نادرِ دوران
کيم اولدو امرينه تابع، جهاندا هر کيم وار
وجودو قطبِ جهان، ذاتي آسمانِ شکوه
بنايِ دولتي ثابت، عدالتي سيّار
سخا وجودونو وصف ائيله‌مه‌ک دئييل ممکن
کيم ائتدي تاج و نگين‌ بخشين شعار و دثار
نشانه‌يِ اجلِ خصم، نيزه‌سينه عَلَم
لقبِ خدنگينه شهبازِ مرغِ روحْ شکار
او گون که مملکتِ بي‌نظيرِ ايران‌دان
عراقي زمره‌يِ افغان الينده ائتدي دچار
مسلّط ايدي مَلِک مملکتِ خراسانا
اسيرِ روم ايدي تبريز و سايرِ امصار
گونه‌ش تک ائتدي وجودو ظهورْ مشرقده‌ن
سپاهِ شام تک اعدا فرارا وئردي قرار
فرار ائتمه‌سه نئيله‌ر عساکرِ ظلمت
سپاهْ انجم اولسا، آفتابْ اولسا سالار
سپاهِ رزمينه کاصحابِ دين خطاب ائتمه‌ک
لطيفه‌دير که اولوپ غيبده‌ن اونا اِشعار
محيط اولدو چو پرگار گيبي ايرانا
زمانه سؤيله‌دي، حق مرکزينده توتدو قرار
زهي عنايتِ بي‌منتها که فولادي
الينده ائتدي يداللهْ طلايِ دستِ افشار
ضميري صيقلِ مرآتِ هنده ائيله‌دي ميل
جهاندير آئينه، آئينه ايسته‌مه‌ز زنگار
مروّتينده‌ن اونون رايِ هند راي اولدو
حمايتي الينه وئردي خاتمِ زنهار
جهاندا اولماز ايدي شاهِ هند آزاده
گر ائتمه‌سه‌يدي بو درگاها بنده‌ليک اظهار
بو لطف آز دئييل آللاهدان شهنشاها
که اولدو بنده‌يِ درگاهي زبده‌يِ احرار
چو ائتدي عطفِ عنان مُلکِ هندده‌ن، اولدو
زمينِ سِندْ لگدکوبِ لشکرِ جرّار
ميانِ هند اونون صوبه‌داري شيمدي ائده‌ر
خطاب شاه‌قولو خانليق ايله استشهار
مذاقِ بلخ اولوپ تلخ زهر تيغينده‌ن
توتوشدو مُلکِ بخارا يئر اوزره، اولدو بخار
اولوپ نهمينده‌ن اورگه‌نج گنجي ويرانه
تمامِ لشکرِ خوارزم رزمي ايله‌ن خار
قضا الينده سلاطينِ تورک‌و قيلدي اسير
قَدَر هم ائيله‌دي افنالاريندا چون اصرار
ولي بو دولته دستوردور که عفوه قرين
اولور گناهينا هر کيم که ائيله‌سين اقرار
ترحّم ائتدي ابوالفيضِ خان فيض‌رسان
که او زيرينده يينه بولدو فيض استقرار
هزار شُکر که وار شاهبازِ دولتي‌نين
اسيرِ پنجه‌سي افغان و اوزبک و تاتار
اوروس که اولموشدو کِرْمِ پيله‌ گيلاندا
سن ائيله‌دين اونو نوغانِ تيغِ جوهردار
توجّه ائيله‌سه عزمين ممالکِ روسا
گلير تصرّفه گر پتربورگ، اگر بولقار
بو پادشاهِ مَلَک رتبه، شوکتينه دليل
بو بس که گؤنده‌رير ايران اسيريني خونکار
جمالِ دولتينه روم انتظار چکه‌ر
بو شوق ايله‌ن حلب‌ين شهري اولموش آئينه‌دار
امورِ دهر ايله منظورو محض عُقبا‌دير
نه غم که گؤز ياتا، امّا گؤنول گره‌ک بيدار
بو پادشاهِ فلکْ‌ جاه و نيکْ‌ کردارين
نشانِ خيرينه يوخدور حساب و حدّ و شمار
او جمله‌ده‌ن بو بنايِ رفيعِ عالي‌دير
کيم اولدو رفعتي هم‌دوشِ گنبدِ دوّار
بونون قرينه‌سي ممکن دئييل بو دنيادا
قضا مگر اونا سرکار اولا قَدَرْ معمار
مهندس ازلي سالدي طرح و دستِ قضا
محيطِ فيض ده‌ييپ، چکدي دوره‌سينده حصار
گؤره‌ن بو روضه‌ني بي‌شک يقين بيلير که دئييل
وجودِ جنّتِ جسماني قابلِ انکار
بو يئرده کيم که مکان ائيله‌رسه دنيادا
بهشت ايچره اگر ايسته‌سين مکان، يئري وار
اونون صفاسينا گر حيرت اوزره ائتسه نظر
هر آئينه اولور آئينه صورتِ ديوار
فرازِ قبّه‌ده سر طوقونو خيال ائتديم
که توتدو چرخِ چهارمدا مِهرْ استقرار
گؤره‌ن بو قبّه‌يِ نوراني ايله سايه‌سيني
دييه‌ر که معجزه‌دير اجتماعِ ليل و نهار
بو قصره چون يئتيشير روضه‌يِ رضادان فيض
عجب دئييل ائده خَلَد اؤز قصورونا اقرار
رضا ائده‌ر اونا امداد ايکي دنيادا
وسيله‌دير کؤمه‌ک و چاره، حقِ قرب جوار
رياضِ خُلدون اولور حوضو چشمه‌يِ کوثر
عجب دئييل که گتيرسين نهالِ رحمتْ بار
شهنشاها سانا بو دهر ايچره شامل‌دير
هميشه مرحمت و لطفِ داورِ غفّار
محال‌دير اگر ائتسه‌ن خيال عقبا‌دا
بو فيضده‌ن اولا نادم قسيمِ جنّت و نار
که ممتنع گؤرونور ارتکاب ائده خالق
بو نوع امره که مخلوقو اوندان ائيله‌ر اعزار
ائده‌ر ظهور بو دنيادا رفعتِ عقبا
تمامِ سال اولور ياخشي، ياخشي اولسا بهار
هميشه عاقبتِ کار خير اولور بي‌شک
او مشکل ايشده که دوشسون کريمله سر و کار
بو بقعه صورتِ اتماما چون قرين اولدو
ندايِ هاتفِ غيب ائيله‌دي بانا اِشعار
بهشتده‌ن بير اثردير بو، نشاء دنيادا
گره‌ک که يازيلا تاريخي « جنّت آثار»

 ۱۱۵۵ (١٧٤٢)

منابع:
١-نسخه‌ي خطي ديوان نشئه‌ي تبريزي. نسخه‌ي کتابخانه‌ي مجلس شوراي اسلامي. شماره‌ي ثبت: ٩٠٢٦٣، شماره‌ي قفسه: ١٤٧٦١
٢-قدوسی، محمد حسین. نادرنامه. انتشارات دنیای کتاب. سال ١٣٨٧. ٢٠٥ صفحه.
٣-سکه‌ي تورکي نادرشاه افشار: ده‌ييرمه گؤتورو
٤-مئهران باهارلي. کتيبه‌‌ي تورکي سردر حرم حضرت علي در نجف سروده شده به سفارش نادر شاه
٥-مئهران باهارلي. سنگنوشته‌ي تورکي کلات نوشته شده به امر نادرشاه افشار- کتيبه‌ي نادري
٦-مئهران باهارلي. نامه‌ي تورکي نادرشاه افشار به سلطان عثماني محمود اول
٧-مئهران باهارلي. نامهاي اشخاص در خانواده‌ي جمشيدخان افشار ارومي، پيشه‌وري، نادرشاه، شاه اسماعيل، ستارخان و خياباني و انعکاس شعور ملي تورک در آنها
٨-مئهران باهارلي. ﻧﺎدر ﺷﺎه اﻓﺸﺎر، دوﻟﺖ لائيک، روحانيت ﻓﺎرس و مذهب ﺗوﺮﻛﻲ ﺟﻌﻔﺮي
٩-توحيد ملكزاده ديلمقاني: نادير‌شاه افشار دؤورونده تورك ديل، اده‌بييات و كولتورونه بير باخيش
١٠-سابقه‌ي تاريخي ايل افشار و اصل و نسب نادر شاه، محمد مرادي
١١-مئهران باهارلي، جهانشاه شاعر
١٢-محمد کاظم، عالم‌‏آرای نادری، سه جلد
١٣-درّه نادره، تاريخ عصر نادرشاه (ص ٧٥٢)
١٤-جهانگشاي نادري

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.