Sunday, January 22, 2017

سکه‌ي تورکي نادرشاه افشار: ده‌ييرمه گؤتورو


سکه‌ي تورکي نادرشاه افشار: ده‌ييرمه گؤتورو

مئهران باهارلي

در برخي منابع تاريخي ذکر مي‌شود که نادرشاه افشار امر به ضرب پول چرمي  با متن اعتباري به دو زبان تورکي و فارسي بنام «ده‌ييرمه گؤتورو» کرده است. در منابع فارسي اين عبارت تورکي به صورت اشتباه «ديمه گتور» ثبت و به صورت عاميانه‌ي «حرف نزن و قبول کن» ترجمه شده است. در حاليکه همانگونه که در اين نوشته براي اولين بار نشان مي‌دهم اين عبارت تورکي به معني «پول پرداختهاي عمده» است.

به عنوان نمونه در کتاب نادرنامه گفته مي‌شود که در جنگهاي داغستان، مدتي افراد اردوي افشاري دچار بي‌پولي شدند. و از آنجائيکه  ضرابخانه‌اي در دسترس نبود، نادرشاه امر کرد از چرم و پوست شتر سکه بزنند و به جاي پول مسکوک نقره صرف و خرج نمايند. روي سکه‌هاي چرمي اين عبارت را نقش کردند "پوست شتر، حکم نادر، ديمه گتور" يعني حرف نزن و قبول کن! و مدتي اين سکه رايج بود.  (نادرنامه. ص ۶۰۲)

اين داده داراي اهميت بسيار در تاريخ تورک است. از جمله به لحاظهاي زير:

الف-تورک‌گرائي نادرشاه. همانگونه که معلوم است نادرشاه افشار از حکمرانان تورک داراي شعور ملي تورک در تاريخ و در جرگه‌ي شخصيتهايي چون امير تيمور کوره‌که‌ن، جهانشاه قاراقويونلو و اوزون حسن آغ‌قويونلو است. به واقع وي يکي از نخستين تورک‌گرايان در عصر مدرن شناخته مي‌شود (مدرنيته‌ي تورک، با اتخاذ سياست «اتحاد اسلام» نادرشاه آغاز مي‌شود. اين سياست با به پس راندن شيعي امامي-اسلام فارسي و اتخاذ ديپلوماسي سکولار در ارتباط با امپراتوري عثماني و دولتهاي تورکي آسياي ميانه و شبه جزيره‌ي هند، در عمل راه رهائي خلق تورک ساکن در ايران و آزربايجان از فاناتيزم ديني- مذهبي، بازگشت وي به هويت ملي تورک و نزديکي‌اش به جهان تورکيک را، پس از انسداد طولاني در دوره‌ي صفوي، دوباره گشود).


ب-تاريخ پول تورک و اقتصاد تورک: اين پول تورکي افشاري به لحاظ تاريخ پولي تورک، چاپ آن در آزربايجان، چرمي بودن آن، واحد آن «ده‌ييرمه» و قرن چاپ آن (نيمه‌ي اول قرن هجده) قابل توجه است. در فرهنگ پولي تورک، پول ده‌ييرمه‌ي نادرشاه يک پول «گؤن» (نگاه کنيد به ادامه‌ي اين نوشته) از پوست شتر و از آخرين نمونه‌هاي پول چرمي تورک است.

ج- تاريخ رسميت زبان تورکي در دولت افشاري: کاربرد زبان تورکي در متن اعتباري اين پول، نشانگر آن است که زبان تورکي يکي از زبانهاي رسمي مکتوب دولت افشاري بود. اساسا تورکي، زبان کاري نادرشاه بود و وي در هر مناسبتي آنرا مصرانه بکار مي‌برد. علاوه بر آن نادرشاه اهتمام خاصي در ارتقاي موقعيت زبان تورکي از جمله توسط کاربرد آن در يادبودها و بناهاي تاريخي و همانگونه که مشاهده مي‌شود در متن پول داشته است.  

معني عبارت تورکي «ده‌ييرمه گؤتورو» (ديمه گتور):

الف: ده‌ييرمه-دگيرمه: فرم قديمي اين کلمه‌ي تورکي تگيرمه Tegirme، به معني پول است. در ديوان لغات تورک Tegirme به معاني پول، نان، هر چيز گرد و مدور مانند سنگ آسياب؛ و تگير Tegir به معني ارزش و قيمت آمده است. اين کلمه محتملا با يکي از کلمات امروزي ده‌يه‌ر Deyer به معني ارزش و قيمت و بها و يا ده‌ييرمي Deyirmi به معني گرد و مدور همريشه است (کلمه‌ي ده‌ييرمي Deyirmi تورکي در اصل ده‌ييرمه است. ده‌ييرمي ماسا: ميزگرد). واحد پول کشور مغولستان بنام توگريک Tugrik –تؤگرؤک Tögrög төгрөг  نيز از همين ريشه و به معني شئي گرد و مدور مانند سکه مي‌باشد. ريشه‌ي کلمه‌ي تگيرمه –ده‌ييرمه‌ي تورکي، از فعل تگيرمه‌ک باستان به معني برگرداندن و چرخاندن است. تگيرمه همريشه با تکه‌ر- تگير-تگه‌ر-تکر-ته‌يه‌ر Teker (چرخ و مدور)، تيگيرمه‌ک Tigirmek (چرخيدن)، ده‌ييرمه‌ن - دگيرمان Deyirmen، تکه‌رله‌ک Tekerlek –ديغيرلاق Dığırlaq (ديغيلدوو Dığıldov)، ديغيرلانماق Dığırlanmaq مي‌باشد.

ب- گؤتورو  Götürü: اين کلمه‌ي تورکي در لغتنامه‌ي لهجه‌هاي تورکي به صورت ارزش و قيمت؛ خريد و فروش، تجارت و پرداختي که به صورت عمده و يکجا انجام شود معني شده است.

با اين وصف «ده‌ييرمه گؤتورو» به معني پول پرداخت(هاي يکجا) است. خوانش «ده‌ييرمه گؤتورو» به صورت «ديمه گتور» نادرست، و ترجمه‌ي آن به صورت حرف نزن و قبول کن، ريشه‌يابي عاميانه است.

پولهاي چرمي تورک: پولهاي چرمي، چه اسکناس و چه سکه، در طول تاريخ از سوي جوامع و دولتهاي گوناگون، بويژه در مواقع اضطراري و از جمله در شرايط جنگي و تحت محاصره بودن بکار رفته‌اند (نادرشاه نيز ده‌ييرمه‌ي چرمي را در جنگ و محاصره‌ي داغستان چاپ کرده است). از جمله در ميان مصريان باستان (۱۵۰۰ سال قبل از ميلاد)، يونانيان و روم باستان، چين، بوميان قاره‌ي آمريکا و ... در اروپا نيز اينگونه پولهاي چرمي تقريبا در همه‌ي ملل (روسيه، کشورهاي بالتيک، ايتاليا، آلمان، لهستان، فرانسه، بريتانيا، دانمارک، ....) حتي تا قرون اخير ديده شده است. (در اين نوشته تصوير يک سکه‌ي چرمي روسي را داده‌ام).

تورکان قديم هم تا قرن دوازدهم ميلادي، همچون بسياري از اقوام آوراسيا و اروپای شرقی، پول چرمي ساخته شده از پوست سمور و سنجاب و ديگر حيوانات به عنوان پول و واحد پول استفاده کرده‌اند. «آلاتاق»، «تييين»، «گؤن»، «بلگه» نمونه‌هايي از نامهاي پولهاي چرمي تورکي‌اند.

آلاتاقAlataq  نوعي پول چرمي بکار برده شده در ميان بولقارهاي ايديل از تورکان باستاني در اروپاي شرقي است.

تييين Tiyin نوعي پول چرمي از پوست سمور است که تورکان باستاني و بولقارهاي ايديل در معاملات و پرداخت وجوه بکار مي‌بردند. در گذشته‌ي نزديک اين کلمه‌ي تورکي به معاني سکه‌ي خرد، کمترين واحد پول معادل کوپئک روسي و پئني انگليسي و يک صدم تنگه بکار مي‌رفت. امروز تييين از واحدهاي پولي جمهوريهاي تورکيک قزاقستان، تاتارستان، ازبکستان و قيرقيزستان مي‌باشد. فرم قديمي آن تئگينگ و يا تئکين به معني سمور و يا پوست سمور است (کلمه‌ي سمورSamur  خود کلمه‌اي تورکي مي‌باشد که وارد زبان فارسي شده است).

گؤنGön ، گونو Günü: واحد پول چرمي قديم تورکي، ساخته شده از خز حيوانات. اين کلمه اصلا به معني پوست، پوست حيوان، پوست دباغت، چرم و ... بوده، به معني نشانه هم بکار رفته است.

بيلگه Bilge: از واحدهاي پولي تورکان بولغار باستان از جنس خز سمور است که اصلا به معني علامت، آرم، سند، مدرک، نشان مي‌باشد. فرم معاصر اين کلمه بلگه Belge (بل Bel + گه ge) صرفا به معني سند و مدرک بکار مي‌رود. از همين ريشه‌اند Belyeg در مجاري؛ Belgü در تورکي اويغوري به معني مهر؛ بيله‌و Bileu - بيلياو Biljau در تورکي باستان به معني نامه‌ي ارجحيت‌دار، پروانه (در تجارت، تارخانليق،...). در تورکي معاصر کلمات بلگه Belge و بلگيت Belgit (سند، مدرک، مترادف دايانج Dayanc)، بلگه‌له‌مه‌ک Belgelemek (مستند کردن)، بلگه‌سه‌ل Belgesel (مستند)،... از فرم معاصر اين کلمه حاصل شده‌اند. احتمالا کلمات “برگه” و “برگ” در زبان فارسي نيز از همين کلمه‌ي تورکي مشتق شده‌اند.

منابع:

۱-قدوسی، محمد حسین. نادرنامه. انتشارات دنیای کتاب. سال 1387. 205 صفحه.
۲-مرادي، محمد. سابقه تاريخي ايل افشار و اصل و نسب نادر شاه
3-Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü. GÖTÜRÜ
4-William Charlton. Leather Currency
5-A. Melek Özyetgin. Eski Türk vergi terimleri
6-Osman F Sertkaya Rysbek Alimov. Eski Türklerde para, Göktürklerde, Uygurlarda, Türgişlerde
7-Erdal Şahin. Türkçede para birimleriyle ilgili deyimler ve bunların anlam bilimsel karşılaştırılması
8-Hatice Şirin User Türkçede Para ve Parabirimi
9-Mongolian tögrög
۱۰-مئهران باهارلي. نامهاي اشخاص در خانواده‌ي جمشيدخان افشار ارومي، پيشه‌وري، نادرشاه، شاه اسماعيل، ستارخان و خياباني و انعکاس شعور ملي تورک در آنها
۱۱-مئهران باهارلي. کتيبه‌‌ي تورکي سردر حرم حضرت علي در نجف سروده شده به سفارش نادر شاه
۱۲-مئهران باهارلي. سنگنوشته‌ي تورکي کلات نوشته شده به امر نادرشاه افشار- کتيبه‌ي نادري
۱۳-مئهران باهارلي. نامه‌ي تورکي نادرشاه افشار به سلطان عثماني محمود اول

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.