وزیر مختار بریتانیا در ایران: روحانیت شیعه‌ی فارس از نادر شاه متنفر بود، قاجارها را فرزندان توران و تاتارهای غاصب تلقی می‌کرد

وزیر مختار بریتانیا در ایران:

روحانیت شیعه‌ی فارس از نادر شاه متنفر بود،

قاجارها را فرزندان توران و تاتارهای غاصب تلقی می‌کرد.

ابوطالب زنجانی داناترین و آزاداندیش‌ترین روحانی شیعی در خط سلطان عبدالحمید و از طرف اتحاد اسلام کار می‌کرد. 

مئهران باهارلی

خلاصه

سیر آرتور هنری هاردینگ (۱٨٥٩-۱٩۳۳) دیپلومات عالی‌رتبه‌ی انگلیسی، کونسول و سپس وزیر مختار بریتانیا در ایران بین سال‌های ١٩٠٠-١٩٠٦ در عهد سلطنت مظفرالدین شاه قاجار بود. ماموریت اصلی هاردینگ در ایران قاجاری عبارت بود از: تحریک دشمنی عمومی با روسیه و مقابله با نفوذ آن کشور در ایران؛ تحریک ناسیونالیسم افراطی فارسی، نژادپرستی و باستان‌گرایی ایرانی در سطح مقامات دولتی، روحانیت شیعی، سیاسیون و بابیان؛ تشدید اختلافات بین شیعه و سنی؛ مقابله با نفوذ پروژه‌ی اتحاد اسلام سلطان عوثمان‌لی و محبوبیت عوثمان‌لی در ایران مخصوصا در میان روحانیون شیعی تورک، و شیطان‌سازی از تورک‌ها و تورکیت. قسمتی از کتاب خاطرات سیاسی هاردینگ (در دو جلد با نام‌های «خاطرات یک دیپلومات انگلیسی در اوروپا – ١٩٢٧» و «خاطرات یک دیپلومات انگلیسی در شرق  - ١٩٢٨») به وقایع دوران مأموریتش در ایران قاجاری اختصاص دارد. این قسمت، دارای نکات مهمی در باره‌ی دولت تورک قاجار، حرکت بابی، کشمکش تاریخی تاجیک (فارس) - تورک، احساسات تورک‌ستیزانه و ضد سنّی‌ی روحانیت شیعی فارس، قبول سلطان عوثمان‌لی به عنوان خلیفه‌ی همه‌ی مسلمانان جهان از طرف روحانیت شیعی تورک، ملحق شدن آن‌ها و در راسشان حاج میرزا سید ابوطالب زنجانی به حرکت اتحاد اسلام سلطان عوثمان‌لی، تلاش زنجانی برای از بین بردن خصومت شیعی - سنی، محبوبیت سلطان عوثمان‌لی در میان روحانیت تورک پایتخت،... است. بنا به هاردینگ در چشم هر روحانی سنتی فارس، نادر شاه افشارِ یک شخص منفور بود، زیرا تلاش کرده بود سنی‌ها و شیعه‌ها را دوباره متحد کند. قاجارها هم در نزد آن‌ها به عنوان اولاد توران یا تاتاریا، ملعون و مطرود شمرده می‌شدند. شاه قاجار به چشم روحانیون سنتی فارس، فرزند توران و از نسب تاتار و بنابراین از اجداد سُنّی بود، و در نتیجه هرگونه دخالت او در امور مذهبی یا دیگر مسائل روحانیت توهین به مقدسات مذهبی تلقی می‌شد. آزاداندیش‌ترین و قابل‌ترینِ موللاهای ایرانی در تهران، شیخ محمد ابوطالب زنجانی، یک روحانی عالیرتبه‌ی تورک با اطلاعات بسیار وسیع مذهبی و سیاسی بود. او در خط سلطان عبدالحمید و از طرف اتحاد اسلام کار می‌کرد. او برای تقویت هم‌بسته‌گی مسلمانان، قدرت و نفوذ منافع آن‌ها در سراسر جهان متمدن می‌کوشید و تلاش می‌کرد با طرح پیش‌نهادات و دادن امتیازاتی، یک پلاتفورم مشترک فقهی پیدا کند که بر آن مبنا شیعه و سنی به‌توانند مسئولانه گردهم آمده با هم کار کنند. اسناد و منابع تاریخی متعدد دیگری وجود دارند که تثبیت‌های هاردینگ در باره‌ی تعلق ابوطالب زنجانی به پروژه‌ی اتحاد اسلام سلطان عبدالحمید دوم عوثمان‌لی، مقبولیت این پروژه در میان روحانیت شیعی تورک و قبول سلطان عوثمان‌لی از طرف ایشان به عنوان خلیفه‌ی همه‌ی مسلمانان جهان به شمول شیعیان را تائید می‌کنند.

Özet

Sir Arthur Henry Hardinge (1859-1933), Muzaffereddin Şah Kacar'ın saltanatı döneminde, 1900'den 1906'ya kadar İran'da İngiliz Hükümeti'nin Konsolosu ve daha sonra Tam Yetkili Ortaelçisi olarak görev yapmış üst düzey bir İngiliz diplomattı. Harding'in Kacar İranı'ndaki asıl görevi, Rusya'ya karşı kamuoyunda düşmanlık uyandırmak ve İran'daki etkisini azaltmak; hükümet yetkilileri, Şii din adamları, politikacılar ve Bâbîler arasında aşırı Fars milliyetçiliğini, ırkçılığı ve İslam öncesi İran kadimciliği körüklemekti. Ayrıca Harding, Şiiler ve Sünniler arasındaki düşmanlıkları artırmayı, Osmanlı Sultanı'nın İttihâd-i İslam Projesi'nin etkisini azaltmayı ve özellikle Şii Türk din adamları arasında İran'daki Osmanlının popülaritesini düşürmeyi, son olarak da, Türkleri ve Türklüğü şeytanlaştırmayı amaçlıyordu. Harding’in siyasi anılarının (iki cilt hâlinde, “Avrupa’da Bir İngiliz Diplomatının Anıları – 1927” ve “Doğu’da Bir İngiliz Diplomatının Anıları – 1928” başlıklarını taşıyan) bir bölümü, Kacar İranı’ndaki görevi sırasında yaşanan olaylara ayrılmıştır. Bu bölüm; Kacar Türk Devleti, Bâbî hareketi, tarihsel Tacik (Fars) - Türk çatışması, Fars Şii ruhânî sınıfının Türk ve Sünni karşıtı hissiyatı, başkentteki Türk Şii ruhânî sınıfı nezdinde Osmanlı Sultanı'nın gördüğü itibar, Türk Şii ruhânî sınıfı tarafından Sultan'ın dünya genelindeki tüm Müslümanların halifesi olarak kabul edilmesi, Türk din adamı Hacı Mirza Seyyid Ebu Talib Zencanî liderliğinde Osmanlı Sultanı'nın İttihâd-i İslam Hareketi'ne katılımları, Zencanî'nin Şii - Sünni husumetini ortadan kaldırmaya yönelik çabaları ve daha pek çok konuya dair kilit noktaları ele almaktadır. Harding'e göre, her geleneksel Fars din adamının gözünde Nader Şah Afşar, Sünnileri ve Şiileri yeniden birleştirmeye çalıştığı için nefret edilen bir şahsiyetti. Kacarlar da, Turan veya Tatarya soyundan gelmeleri nedeniyle, yine bu kesim tarafından lanetli ve dışlanmış kabul edilirdi. Kacar Şahı, Turan'ın bir evladı ve Tatar soyundan gelme olduğundan dolayı, Sünni kökenliydi. Dolayısıyla onun dini veya diğer ruhânî meselelere yönelik herhangi bir müdahalesi, dini kutsallara yapılmış bir hakaret olarak görülürdü. Tahran'daki İranlı mollalar arasında en liberal ve yetkin olanı, engin dinî ve siyasî bilgi birikimine sahip, üst düzey bir Türk din adamı olan Şeyh Muhammed Ebu Talib Zencanî idi. O, Osmanlı Sultanı Abdülhamid'in izinden gitmiş ve Sultan'ın İttihâd-i İslam ülküsü doğrultusunda çalışmıştır. Zencanî; Müslümanların dayanışmasını güçlendirmek, dünya genelindeki çıkarlarının gücünü ve nüfuzunu artırmak için çaba göstermiş; ayrıca Şiilerin ve Sünnilerin sorumlu bir biçimde birleşip iş birliği yapabilecekleri ortak bir fıkhî zemin oluşturmayı hedeflemiştir. Harding'in; Ebu Talib Zencanî'nin Osmanlı Sultanı II. Abdülhamid ve onun İttihâd-i İslam projesiyle olan bağlantısına, bu projenin Türk Şii din adamları nezdinde kabul görmesine ve Osmanlı Sultanı'nın —Şiiler de dahil olmak üzere— dünyadaki tüm Müslümanların halifesi olarak tanınmasına dair iddialarını doğrulayan çok sayıda tarihi belge ve kaynak bulunmaktadır.

Abstract

Sir Arthur Henry Hardinge (1859-1933) was a high-ranking British diplomat, who served as Consul and later Minister Plenipotentiary of the British Government in Iran from 1900 to 1906 during the reign of Mozaffar al-Din Shah Qajar. Harding's main mission in Qajar Iran was to incite public hostility towards Russia and counter its influence in Iran; incite extreme Persian nationalism, racism, and Pre Islamic Iranian ancientism among government officials, Shiite clergy, politicians, and Babis. Additionally, Harding sought to exacerbate differences between Shiites and Sunnis, counter the influence of the Ottoman Sultan's Islamic Unity Project, and diminish his popularity in Iran, particularly among the Shiite Turk clergy. Lastly, Harding aimed to demonize Turks and Turkism. A section of Harding's political memoirs (in two volumes titled “Memoirs of a British Diplomat in Europe – 1927” and “Memoirs of a British Diplomat in the East – 1928”) is dedicated to the events of his mission in Qajar Iran. This section convers key points regarding the Qajar Turkish state, the Babi movement, the historical Tajik (Persian)-Turkish conflict, the anti-Turkish and anti-Sunni sentiments of the Persian Shiite clergy, the popularity of the Ottoman Sultan among the Turkish clergy in the capital, the acceptance of him as the caliph of all Muslims worldwide by the Turkish Shiite clergy, their participation in the Ottoman Sultan's Islamic Unity Movement under the leadership of Haji Mirza Seyyed Abu Talib Zanjani, Zanjani’s endeavors to eliminate Shiite-Sunni hostility, and more. According to Harding, in the eyes of every traditional Persian cleric, Nader Shah Afshar is a hated figure because he tried to reunite the Sunnis and Shiites. The Qajars were also considered cursed and outcast by them as descendants of Turan or Tataria. The Qajar Shah was a son of Turan and of Tatar lineage and therefore of Sunni ancestry. Any interference by him in religious or other clerical matters was considered an insult to religious sanctities. The most liberal and capable of the Iranian mullahs in Tehran was Sheikh Muhammad Abu Talib Zanjani, a high-ranking Turkish cleric with vast religious and political knowledge. He followed the footsteps of Ottoman Sultan Abdul Hamid and worked on behalf of the Sultan's Islamic Unity. Zanjani strived to strengthen the solidarity of Muslims, enhance the power and influence of their interests worldwide, and sought to establish a common jurisprudential platform where Shiites and Sunnis could responsibly unite and collaborate. There are numerous historical documents and sources that confirm Harding's assertions about Abu Talib Zanjani's affiliation with Ottoman Sultan Abdul Hamid II and his project of Islamic unity, the acceptance of this project among the Turkish Shiite clergy, as well as Ottoman Sultan as the caliph of all Muslims in the world, including the Shiites.

سیر آرتور هنری هاردینگ وزیر مختار بریتانیا در ایران بین سال‌های ١٩٠٠-١٩٠٦:

-در چشم هر روحانی سنتی فارس، قاجارها – شاید نه به اندازه‌ی نادر شاه افشارِ منفور که تلاش کرده بود سنی‌ها و شیعه‌ها را دوباره متحد کند - اما باز هم به عنوان اولاد توران یا تاتاریا، ملعون و مطرود شمرده می‌شدند.

-هرگونه دخالت در امور مذهبی یا دیگر مسائل روحانیت از طرف شاه قاجار که به چشم آن‌ها صرفا فرزند توران و از نسب تاتار و بنابراین از اجداد سُنّی بود، توهین به مقدسات مذهبی تلقی می‌شد.

-شیخ محمد ابوطالب زنجانی، قابل‌ترینِ موللاهای ایرانی و مردی با اطلاعات بسیار وسیع مذهبی و سیاسی، بسیار کوشیده بود با طرح پیش‌نهادات و دادن امتیازاتی، یک پلاتفورم مشترک فقهی پیدا کند که بر آن مبنا شیعه و سنی به‌توانند مسئولانه گردهم آمده با هم کار کنند.

-شیخ محمد ابوطالب زنجانی آزاداندیش‌ترین روحانی شیعی ایرانی که در تهران برخورد کردم، در خط سلطان عبدالحمید و از طرف اتحاد اسلام کار می‌کرد. زیرا متوجه شده بود وجود شاهدی آشکار از هم‌بسته‌گی مسلمانان، قدرت و نفوذ منافع آن‌ها در سراسر جهان متمدن را تقویت خواهد کرد.

-به موازات پیش‌روی به شمال غرب ایران، رعایا به جز لهجه‌ای از تورکی، خیلی کم فارسی می‌دانند و یا اصلا هیچ نه‌می‌دانند.

جورج پرسی چرچیل منشی دفتر شرقی هئیت نماینده‌گی انگلیس  در تهران:

-ابوطالب زنجانی از روحانیون منورالفکر ایرانی و یکی از مجتهدین بلندپایه‌ی تهران، مامور خفیه‌‌ی سلطان عوثمان‌لی و از طرف‌داران تبلیغ «اتحاد اسلام» است.

-سید ابوطالب نسبت به اختلافات موجود بین سنی و شیعه تعصبی از خود نشان نه‌می‌دهد و حتی کوشیده است که بین شیعیان و سنیان ساکن مکه و سایر سرزمین‌های عربی، آشتی و اتحاد برقرار سازد.

نوت: این نوشته شامل سه بخش «تثبیت‌های سیر آرتور هنری هاردینگ»، «اقتباساتی از کتاب هاردینگ» و «تحریفات و اشتباهات دوکتور جواد شیخ‌الاسلامی مترجم فارسی کتاب» است.

تثبیت‌های سیر آرتور هنری هاردینگ

سیر آرتور هنری هاردینگ (Sir Arthur Henry Hardinge, 1859-1933) دیپلومات عالی‌رتبه‌ی انگلیسی، اولین کومیسر تحت‌الحمایه‌گی شرق آفریقا، کونسول و سپس وزیر مختار بریتانیا در ایران بین سال‌های ١٩٠٠-١٩٠٦ در عهد سلطنت مظفرالدین شاه قاجار بود. او در سال ١٩٢٠ بازنشسته شد و خاطرات سیاسی خود را در دو جلد (خاطرات یک دیپلومات انگلیسی در اوروپا - ١٩٢٧ و خاطرات یک دیپلومات انگلیسی در شرق[1] - ١٩٢٨) منتشر کرد. قسمتی از این خاطرات به وقایع دوران مأموریتش در ایران قاجاری اختصاص دارد. این قسمت، علاوه بر مطالبی دائر بر سیاست‌های عمومی بریتانیا در منطقه، دارای تثبیت‌های مهمی در باره‌ی دولت تورک قاجار، حرکت بابی، دو روحانیت فارس و تورک شیعی، احساسات تورک‌ستیزانه و ضد سنّی‌ی روحانیت شیعی فارس، پیوستن روحانیت شیعی تورک و در راس آن‌ها حاج میرزا سید ابوطالب زنجانی به حرکت اتحاد اسلام سلطان عوثمان‌لی و تلاش او برای از بین بردن خصومت شیعی - سنی، محبوبیت سلطان عوثمان‌لی در میان روحانیت تورک پایتخت، کشمکش تاریخی تاجیک (فارس) – تورک، ... است.

ماموریت هاردینگ: تحریک نژادپرستی و باستان‌گرایی ایرانی، شیطان‌سازی از تورک‌ها، از بین بردن محبوبیت عوثمان‌لی

ماموریت‌های اصلی هاردینگ تحریک دشمنی عمومی با روسیه و مقابله با نفوذ آن کشور در ایران؛ تحریک ناسیونالیسم افراطی فارسی، نژادپرستی و باستان‌گرایی ایرانی در سطح مقامات دولتی، روحانیت شیعی، سیاسیون (از جمله مشروطه‌طلبان بعدی) و بابیان؛ تشدید اختلافات بین شیعه و سنی؛ مقابله با نفوذ پروژه‌ی اتحاد اسلام سلطان عوثمان‌لی و محبوبیت عوثمان‌لی در ایران مخصوصا میان روحانیون شیعی تورک، و شیطان‌سازی از تورک‌ها و تورکیت بود:

-هاردینگ در کتاب خود اشارات بسیاری به هخامنشیان و پارسیان و زرتشتی‌گری، ... و ایجاد ارتباط بین آن‌ها و شیعی‌گری و ایرانیت و ... می‌کند.

-هاردینگ به تورک بودن هیچ شخصیت تاریخی که او را مثبت می‌داند، مانند شاه اسماعیل اول و نادر شاه افشار و زرین تاج قره العین و ابوطالب زنجانی و ... اشاره‌ای نه‌می‌کند. اما تورک و تورکمان و تاتار بودن و اصلیت تورانی و تاتاریایی قاجارها که آن‌ها را شخصیت‌هایی منفی می‌داند را به دفعات و با تاکید ذکر می‌کند.

-هاردینگ در مواری علنا از زبان خود و یا انتساب دادن به دیگران، به ناسزاگویی و فحش به شخصیت‌های تورک می‌پردازد. به عنوان نمونه آقامحمد خان را خواجه، اخته، وحشی، سفاک، و نادان؛ ایل قاجار را مزدبه‌گیر، غاصب، تاتار، و اجنبی؛ نادر شاه را منفور؛ و اولاد توران و تاتاریا را ملعون و مطرود می‌خواند.

- هاردینگ به هنگام اشاره به آقا محمدحسن ممقانی، ادعا می‌کند او به اندازه‌ی کافی خون اصیل ایرانی نه‌داشت، یعنی تورک بود (زیرنویس ١٢). این بیان در توافق با ماموریت هاردینگ برای تبلیغ نژادپرستی خونی ایرانی، پست و خوار نمایاندن تورک‌ها و شیطان‌سازی از تورکیت، و یاس و خشم شخصی او از مواضع روحانیت شیعی تورک که در آن دوره عموما دوست عوثمان‌لی، حامی سیاست اتحاد اسلام سلطان عوثمان‌لی و مخالف حرکت ضد تورک مشروطیت افراطی انگلیسی و ضد قاجار بود است.

-هاردینگ در حالی که نام‌های قومی کورد و ارمنی و گورجی و لور و پارسی و ... که از اجزاء تشکیل دهنده‌ی ایرانیان هستند را به‌کار می‌برد، هرگز نام تورک را به عنوان نام قومی - ملی قسمتی از اهالی ایران - اصلی‌ترین عضو مجموعه‌ی ایرانیان -  ذکر نه‌می‌کند. این رفتار، مطابق با سیاست استراتژیک غرب و اوروپای صلیبی – امپریالیستی برای نامرئی، ناموجود و حذف کردن عنصر تورک از تاریخ و جوغرافیای ایران (و خاورمیانه) است.

هاردینگ: مردم تورک در شمال غرب ایران صرفاً تورکی می‌دانند و زبان فارسی را نه‌می‌دانند.

از دیگر تثبیت‌های مهم هاردینگ که باعث حیرتش هم شده آن است که مردم تورک در شمال غرب ایران مخصوصاً از قزوین به بعد، صرفاً زبان تورکی می‌دانند و زبان فارسی را بسیار اندک دانسته و یا اصلاً نه‌می‌دانند. این بیان، یک سند تاریخی موثق دیگر است که نشان می‌دهد زبان فارسی، تا اواخر قرن نوزده که انجمن‌های معارف (تهران-۱٨٩٨ و تبریز-۱٩٠٠) تحصیل به زبان تورکی را ممنوع و تعلیم و تعلم به فارسی را اجباری کردند و دوره‌ی مشروطیت که به فارسی موقعیت زبان رسمی دوژور اعطا کرد، برای قاطبه‌ی مردم تورک، زبانی بیگانه و نامعلوم بود. پس از این تاریخ است که فارسی در مناطق تورک‌نشین ایران و مخصوصاً تورک‌ایلی به یک زبان تحمیلی و معلوم در میان مردم تورک تبدیل می‌شود.

هاردینگ به منظور ایجاد واگرایی و غیریت بین تورک‌های ساکن در ایران قاجاری و عوثمان‌لی ادعا می‌کند زبان تورکی رایج در شمال غرب ایران با زبان استانبول فرق بسیار دارد. حال آن که اولاً بین فورم‌های محاوره‌ای زبان تورکی در تورک‌ایلی- ایران – قفقاز - آناتولی – بالکان فرق عمده‌ای وجود نه‌داشت، این‌ها همه تشکیل دهنده‌ی طیفی از لهجه‌های یک زبان واحد تورکی (اوغوز غربی) بودند و هستند. فرق موجود، بین زبان محاوره‌ای مردم تورک در تورک‌ایلی- ایران – قفقاز - آناتولی – بالکان با زبان مکتوب ادبای عوثمان‌لی موسوم به عوثمان‌لی‌جا بود. دوما در آن دوره، بر خلاف امروز، فرق بین لهجه‌های شرقی اوغوز غربی (در تورک‌ایلی- ایران – قفقاز) و لهجه‌های غربی اوغوز غربی (آناتولی – بالکان) زبان تورکی (اوغوز غربی) نه تنها بسیار نه‌بود، بلکه ناچیز بود. این فرق پس از تاسیس سلطنت پهلوی و ممنوعیت زبان تورکی در ایران، تخریب زبان تورکی و رو به فساد گذاردن عمومی و «فارسیزه» شدن آن در ایران، تاسیس جمهوری شوروی آزربایجان و ایجاد زبان هیبرید «آزربایجان‌جا» در آن‌جا، و تاسیس جمهوری تورکیه و ایجاد زبان «یئنی تورک‌جه»  تشدید شد.

روحانیت شیعه‌ی تورک و فارس در کتاب هاردینگ

روحانیت شیعه‌ی فارس - هاردینگ در کتاب خود تنفر تاریخی و عمیق روحانیت شیعه‌ی فارس از نادر شاه افشار و قاجارها و تورک‌ها، ایضاً دشمنی‌شان با اتحاد شیعیان و سنیان را ثبت کرده است. بنا به او در چشم هر روحانی سنتی فارس، قاجارها – شاید نه به اندازه‌ی نادر شاه افشارِ منفور که تلاش کرده بود سنی‌ها و شیعه‌ها را دوباره متحد کند، اما باز هم به عنوان اولاد توران و تاتاریا[2] و بنابراین از اجداد سُنّی و از نسب تاتارهای ملعون و مطرود تلقی می‌شدند.

البته باید توجه کرد که در این ادعاها اغراق و دسیسه‌هایی هم وجود دارند. واقعیت آن است که بسیاری از روحانیون شیعی فارس و ایرانی غیر تورک هم به حرکت اتحاد اسلام عوثمان‌لی پیوسته بودند و ابدا مساله‌ای با وحدت شیعیان و سنیان و تورکیت قاجاریان نه‌داشتند. هاردینگ با این بیانات می‌خواست زیرکانه ملیت‌گرایی فارسی و نژادپرستی ضد تورک و حسیات دشمنی با تورک، خصومت بین سنی و شیعه را در میان روحانیون شیعه‌ی فارس را تحریک و تشدید کند و ملت تورک و مخصوصا قاجارها را به صورت بیگانه‌گانی که اولاد توران و تاتاریا هستند به نمایاند و حاکمیت سیاسی تورک بر ایران را امری منفور نشان دهد.  

روحانیت شیعه‌ی تورک - در رابطه با روحانیت شیعه‌ی تورک در کتاب هاردینگ سه تثبیت مهم وجود دارد:

الف- برجسته‌ترین روحانیون شیعی وقت، هم در داخل ایران و هم در عتبات عالیات و عربستان عوثمان‌لی (نجف، کربلا، ....) شخصیت‌های تورک مانند شیخ (موللا) محمد فاضل شربیانی، شیخ محمدحسن ممقانی، شیخ (حاج) میرزا سید ابوطالب زنجانی، آقا شیخ هادی نجم‌آبادی (از نجم‌آباد تورک‌ایلی واقع در استان البورز)، و .... بودند.

ب-فاضلین روحانیت تورک، از جمله شخصیت‌های ذکر شده در بند الف، هوادار اتحاد و اتفاق شیعی و سنی، و مدافع پروژه‌ی اتحاد اسلام سلطان عبدالحمید عوثمان‌لی بودند. 

ج-هاردینگ می‌گوید در ماه محرم همراه با سفیر تورکیه در موعظه‌ی یک موللای بزرگ تهران حاضر بوده است. موعظه کننده در وعظ خود سلطان عوثمان‌لی را بسیار ستوده و در باره‌ی او مدیحه‌سرایی‌های اغراق‌آمیز کرده و سلطان را شخصیتی مقدس و فرمانروای دو قاره و دو اوقیانوس خوانده است. این روایت نشان می دهد که در آن دوره روحانیت شیعی در ایران، چه تورک و چه فارس، سلطان عوثمان‌لی را آشکارا به عنوان خلیفه‌ی تمام مسلمانان جهان پذیرفته و تقدیس و مدح می‌کرد.

حاج میرزا سید ابوطالب زنجانی

۱-هاردینگ در دو جا از شیخ ابوطالب (نام کامل: حاج میرزا سید فخرالدین محمد ابوطالب موسوی زنجانی، معروف به حاج میرابوطالب خمسه‌ای، فخرالدین تهرانی ... ، ١٨٣٣-١٩١١) یاد کرده و در باره‌ی افکار وی توضیحات جالبی داده است. بنا به هاردینگ، ابوطالب زنجانی قابل‌ترین و آزاداندیش‌ترین روحانی شیعی، و مردی با اطلاعات بسیار وسیع مذهبی و سیاسی بود. او در خط سلطان عبدالحمید عوثمان‌لی و به عنوان نماینده‌ی اتحاد اسلام کار می‌کرد. زیرا متوجه شده بود که وجود سند و تکیه‌گاهی واضح از هم‌بسته‌گی بین مسلمانان مانند پروژه‌ی اتحاد اسلام سلطان عوثمان‌لی، قدرت و نفوذ منافع مسلمانان در سراسر جهان متمدن را تقویت خواهد کرد. ابوطالب زنجانی سعی می‌کرد خود نیز با طرح پیش‌نهادات بکر و دادن بعضی امتیازات مانند اغماض از برخی باورهای شیعی، به یک پلاتفورم مشترک فقهی بین شیعه و سنی دست یابد، تا این دو بر اساس آن مسئولانه گردهم آمده، با هم کار کنند.

۲-در منابع تاریخی اسنادی وجود دارند که عمده‌ی تثبیت‌های هاردینگ در باره‌ی تعلق ابوطالب زنجانی به پروژه‌ی اتحاد اسلام سلطان عبدالحمید دوم عوثمان‌لی را تائید می‌کنند (اسناد مذکور و خود ابوطالب زنجانی به عنوان یک نواندیش اسلامی تورک، موضوع چند نوشته‌ی دیگر این‌جانب خواهند بود).

الف- تحقیقات محیط طباطبائی: بنا به محیط طباطبائی، در آرشیو اسناد وزارت امور خارجه‌ی ایران یک نامه از سید ابوطالب زنجانی به زبان تورکی خطاب به سلطان عبدالحمید خان وجود داردابوطالب زنجانی که مورد التفات سلطان عوثمان‌لی بود، در نامه‌ی تورکی خود سلطان عوثمان‌لی را به عنوان خلیفه‌ی تمام مسلمانان جهان مدح و پذیرش اتحاد اسلام به پیشوایی سلطان عوثمان‌لی از طرف خود را اعلام کرده است[3]. بنا به محیط طباطبائی، میرزا ابوطالب در تهران به صورت مرکز «امر اتحاد اسلام توام با خلافت عبدالحمید» عمل می‌کرده و مروج آن بوده است.

«گوشه‌ای از زنده‌گانی میرزا ابوطالب که در آن‌چه نوشته‌اند به طور کامل روشن نه‌شده، موضوع ارتباط او با موضوع اتحاد اسلام و شخص سلطان عبدالحمید از راه سید جمال‌الدین بوده است. یکی از علمای شیعه‌ی ایران و عتبات که به شرکت در امر اتحاد اسلام دعوت شده بودند و بدین دعوت جواب قبول فرستاده بود، مرحوم حاجی میرزا ابوطالب است که گویا در سفر حج خود قبلاً بر اسلامبول گذشته و در مورد التفات سلطان قرار گرفته باشد. سی سال پیش که موضوع انتقال استخوان‌های منصوب به سید جمال‌الدین از گورستان مشایخ اسلامبول به کابل موجب بحث و مناظره در محافل سیاسی و مطبوعاتی تهران قرار گرفته بود، این‌جانب در ضمن پژوهش عادی خود در پرونده‌های راکد بایگانی وزارت امور خارجه که به مساعدت جناب عبدالحسین مفتاح پروانه‌ی استفاده داشتم، در یکی از پرونده‌ها به پاکتی بزرگ برخوردم که به خط درشت خوانا از طرف حاجی میرزا ابوطالب به سلطان عبدالحمید دوم نوشته شده و در ضمن مكتوب او را به [عنوان] خلیفة المسلمین ستوده بود و قرینه دلالت می‌کرد که این پاکت در تهران یا اسلامبول قبل از وصول به دست عبدالحمید، توسط عوامل جاسوسی دولت ایران ضبط شده و به دربار فرستاده شده و بعدها به ضبط وزارت امور خارجه انتقال یافته است. متأسفانه آقای میرزایی نمونه‌ای از خطوط تحریری حاجی میرزا ابوطالب را هنوز گراوور نه‌کرده تا به طور قطعی به‌توانم اظهار نظر کنم. ولی در آن تاریخ من این خط را از آن میرزا ابوطالب تشخیص دادم. و با وجودی که به زبان تورکی آشنا نیستم ولی به کومک اشتراک کلمات مشابه هر دو زبان که به یک خط نوشته می‌شد دریافتم که میرزا ابوطالب در تهران مرکز «امر اتحاد اسلام توام با خلافت عبدالحمید» و مروج آن شناخته می‌شده است. این نامه یقین دارم هنوز در ضبط وزارت امور خارجه موجود است. ولی چون رقم پرونده را برنداشته‌ام، ارائه‌ی محل آن اکنون برایم به هیچ وجه میسر نیست».

ب- گزارش‌های جورج پرسی چرچیل: در گزارش‌های محرمانه‌ی جورج پرسی چرچیل منشی دفتر شرقی هئیت نماینده‌گی انگلیس در تهران میرزا ابوطالب نه تنها طرف‌دار ایده‌ی اتحاد اسلام عوثمان‌لی، بلکه  « مامور خفیه‌ی سلطان عوثمان‌لی » هم بود و به او خدمت می‌کرد[4]:

«حاجی میرزا ابوطالب سال‌ها پیش از آن که در تهران مقیم شود در اسلامبول با شیخ‌الاسلام عثمانی آشنا شد و این دو در کوتاه‌مدتی با هم دوست شدند. شیخ‌الاسلام، زنجانی را به دیدار سلطان عبدالحمید ‌ثانی، پادشاه عثمانی برد و سلطان نیز تحت تاثیر سید زنجانی قرار گرفت و از آن پس تا پایان سلطنت عبدالحمید، این دو با هم مکاتبه داشتند. وقتی سید جمال‌الدین در اسلامبول با تمام قوا جهت «اتحاد اسلام» و به هم پیوستن عالم اسلام مشغول مکاتبه با مقامات شد، سید زنجانی با ارسال نامه‌ای آماده‌گی خود را برای تحقق اتحاد اسلام به ریاست عبدالحمید، طی نامه‌ای به او اعلام کرد. .....

در سال‌های پس از انقلاب مشروطیت نیز جورج. پ. چرچیل، دبیر شرقی سفارت انگلیس در تهران، در گزارش محرمانه‌ی خود به لندن در مورد حاجی‌میرزا ابوطالب زنجانی می‌نویسد: ابوطالب زنجانی از جمله روحانیون منورالفکر ایرانی است که به مسائل سیاسی، به ویژه موضوعات مربوط به کشورش بسیار علاقه‌مند است. وی مشتاق شرکت در جلسات متشکل از افراد اوروپایی است و در این نشست‌ها او بی‌پرده درباره‌ی مسائل سیاسی ایران با اوروپاییان به گفت‌وگو می‌پردازد. وی در حال حاضر یکی از مجتهدین بلندپایه‌ی تهران محسوب می‌شود. چنین به نظر می‌رسد که وی مامور خفیه‌ی سلطان عوثمان‌لی و از طرف‌داران تبلیغ «پان اسلامی» است. سید ابوطالب نسبت به اختلافات موجود بین سنی و شیعه تعصبی از خود نشان نه‌می‌دهد و حتی کوشیده است که بین شیعیان و سنیان ساکن مکه و سایر سرزمین‌های عربی، آشتی و اتحاد برقرار سازد. وی درباره‌ی تاریخ اوروپا اطلاع جامعی دارد.»

ج- مقاله‌ی‌ موصطافا آرماغان: محقق تورکیه‌ای موصطافا آرماغان در یک مقاله‌ی ژورنالیستی می‌گوید علی رغم آن که با عقد عهدنامه‌ی قصر شیرین حدود مرزی بین عوثمان‌لی و دولت‌های افشار-قاجار کمابیش تثبیت شد، اما مساله‌ی آزربایجان ایران همیشه به صورت یک نوستالژی در حاکمیت عوثمان‌لی باقی ماند. تا آن که در دهه‌ی اول قرن بیستم یک عملیات برون ‌مرزی در چند مرحله به امر سلطان عبدالحمید خان در شمال غرب ایران اجرا شد[5] و در نتیجه‌ی آن قسمت بزرگی از استان امروزی آزربایجان غربی به تصرف عوثمان‌لی در آمد. حاکمیت عوثمان‌لی این منطقه را به عنوان یک ایالت خود به مرکزیت ولایت اورمیه تحت عنوان «نواحی شرقیه» از نو سازماندهی کرد، زیرا این نواحی را جزئی از خاک و وطن عوثمان‌لی می‌دانست. مولف می‌گوید دخالت سلطان عبدالحمید در آزربایجان و تورک‌ایلی در پاسخ به خواست مردم تورک و مقامات منطقه و روحانیون بانفوذ بود. از جمله مجتهد اعظم ایران (به احتمال قریب به یقین ابوطالب زنجانی) که به سلطان نامه‌هایی با مضمون «بیا و ما را از چنگال این شاه نجات به‌ده، اعلی‌حضرت» می‌نوشت و آشکارا عبدالحمید را به مداخله در ایران دعوت می‌کرد[6].

ترجمه: «خلاصه این که، ما با اکراه به تعیین مرز ایران رضایت دادیم؛ با این حال، در درون (حاکمیت) عثمانی، آتش آزربایجان (ایران) همیشه شعله می‌کشید. این تبریز بود که شعله می‌کشید، اورمیه بود، سلماس بود، اوجان بود. معاهدات بعدی نیز مقامات دولتی را راضی نه‌کرد. تا آن که افسری به نام درویش پاشا نقشه‌ای ترسیم کرد که اراضی ما را در آن سوی مرز مشخص می‌کرد. و بر اساس همین نقشه بود که سلطان عبدالحمید عملیات حساسی را آغاز کرد ... در سال ۱۹۰۵، مشاهده می‌کنیم که سیگنال در کاخ ییلدیز داده شد و نیروهای عثمانی به بهانه‌ی تأمین امنیت مرز، تا ۵۰ کیلومتر در خاک ایران پیش‌روی کردند. این مناطق - که آن‌ها را «نواحی شرقیه» می‌نامیدند - توسط عثمانی‌ها به عنوان سرزمین‌های مادری خود در نظر گرفته می‌شدند و نقشه‌ی درویش پاشا به عنوان مدرک ذکر می‌شد. عبدالحمید کسی نه‌بود که همان‌طور که اعضای کومیته‌ی اتحاد و ترقی مستعد انجام آن بودند صرفاً بر اساس انگیزه‌های آنی عمل کند. اطلاعات از منابع مختلف به او می‌رسید. او با مشاهده‌ی نارضایتی مردم محلی از ناصرالدین شاه، آستین‌هایش را بالا زد تا از فرصت استفاده کند. در میان کسانی که به او نامه‌هایی با مضمون «بیا و ما را از چنگال این شاه نجات به‌ده، اعلی‌حضرت» نوشتند، روحانیون بانفوذ - حتی ممکن است تعجب کنید مجتهد اعظم ایران - بودند. او آشکارا عبدالحمید را به مداخله در ایران دعوت می‌کرد».

۲-شیخ - حاج میرزا سید ابوطالب زنجانی، علی رغم آن که خود یک تورک‌گرای کلاسیک نه‌بود، با این همه یکی از پیش‌گامان و شخصیت‌های موثر در ظهور تورک‌گرایی مودرن و روند ملت‌شونده‌گی تورک در ایران است:

الف-پذیرش پروژه‌ی اتحاد اسلام که هم‌گرایی و اتحاد عمل سیاسی و نظامی جوامع مسلمان اعم از سنی، شیعی، علوی، وهابی، ازلی، احٖمدی - قادیانی و ... بر اساس تجدد و بر علیه تجاوزات دول استعمارگر و صلیبی غربی و اوروپایی و در زیر چتر عوثمان‌لی را تبلیغ می‌کرد از طرف ابوطالب زنجانی و عموم روحانیون شیعی تورک وقت مخصوصا در غرب آزربایجان، اورمو، سالماس، خوی، .... (و دیگر شخصیت‌های تورک آن دوره مانند سید جمال‌الدین اسدآبادی، معلم احمد فیضی تبریزی، هادی نجم آبادی، اسدالله خرقانی، شیخ الرئیس ابوالحسن قاجار تبریزی، حاجی اسدالله ممقانی تبریزی، ...) ضربه‌ای کاری به سیاست دولت‌های استعمارگر اوروپایی برای جدا ساختن و تجرید و دشمن کردن جوامع علوی و شیعی منطقه از جهان اسلام و ایجاد واگرایی و تفرقه در میان جوامع مسلمان آغاز شده توسط شاهان صفوی بود. پروژه‌ی اتحاد اسلام مانع تاریخی «تعصب مذهبی» که قرن‌ها سدی در مسیر نزدیکی تورکان شیعی و علوی ایران و منطقه به تورکان عوثمان‌لی بود را از میان برداشت.

ب-پذیرش سیادت سلطان عوثمان‌لی از سوی شیخ ابوطالب زنجانی و دیگر معتقدان به پروژه‌ی اتحاد اسلام، دسیسه‌ی تبدیل عوثمان‌لی‌هراسی و عوثمان‌لی‌ستیزی (نوعی از تورک‌هراسی و تورک‌ستیزی) به رکن هویت قومی اهالی ایران و در این میان تورکان را به افلاس کشانید. این نیز مانع مهم دوم در مسیر نزدیکی تورکان ایران و منطقه به تورکان عوثمان‌لی را از میان برداشت.

ج- علی‌رغم نواندیشی اسلامی و آزاداندیشی و آشنائی عمیق با اندیشه و فلسفه‌ی اوروپایی، ابوطالب زنجانی به سبب اعتقاد به اتحاد اسلام و عوثمان‌لی‌دوستی و مشروطه‌طلب میانه‌رو بودن[7]، بر عکس رهبران مشروطه‌طلب افراطی، دارای تمایلات ضد اسلامی و باستان‌گرایانه و خصومت با هویت تورکی و نفرت از دولت تورک قاجاری نه‌بود. به همین دلیل پس از غلبه‌ی این گرایشات بر جنبش مشروطیت و انحراف و تبدیل شدن آن به یک حرکت انگلیسی ضد تورک برای ساقط کردن دولت قاجاری و پایان دادن به حاکمیت تورک‌ بر ایران، ابوطالب زنجانی که یک مشروطه‌طلب معتدل قاجاری بود به دفاع از دولت تورک قاجاری و مخالفت با مشروطه‌ی انگلیسی و ضد تورک برخاست، در نتیجه از این منظر هم موضعی ملی اتخاذ کرد.

۳-روایاتی وجود دارند که در آن ارتباطات ابوطالب زنجانی و عوثمان‌لی و تجددگرایی و ... منعکس شده است. گویا وی در بازگشت از سفر حج کالسکه‌ای را به راننده‌گی یک نفر از اتباع تورکیه که اهل استانبول بود به زنجان آورده است: «حاج میرزا ابوطالب مرحوم در حدود سال ١٢٩٥ به مکّه‌ی معظّمه مشرّف و پس از اداء فریضه‌ی حجّ هنگام مراجعت به زنجان، یک دستگاه کالسکه با خود آورد که راننده‌اش یک نفر از اتباع دولت تورکیه و اهل استانبول بود و این مرکوب آن موقع در این صفحات شیئ‌ای نوظهور و جالب توجهی بود. نگارنده از معمّرین این شهر شنیده‌ام که عامّه‌ی اهالی زنجان به تماشای این کالسکه که گویا تا آن موقع نظیرش را نه‌دیده بودند می‌آمدند و با کنجکاوی تمام اطرافش جمع شده و از تماشایش لذّت می‌بردند»[8].

اقتباساتی از کتاب هاردینگ

 Sir Arthur Henry Hardinge, A Diplomatist in the East

آقامحمد خان  از نژاد تورکمان

ص ٢٥٨: یک خواجه‌ی لایق و وحشی از نژاد تورکمان - از زمان اخته شدنش معروف به آقامحمد خان - ایالت خود مازندران در ساحل جنوبی دریای خزر را از بقیه‌ی ایران جدا ساخت و در رأس طائفه‌اش قاجار و دیگر ایلات مزدبه‌گیر، بخش اعظم پادشاهی باستان، در جنوب تا کرمان را مقهور ساخت[9].

تنفر روحانیت شیعه‌ی فارس از نادر شاه منادی وحدت شیعه و سنی، و از قاجارها اولاد توران و تاتاریا

ص ٢٥٩- [فتح‌علی‌شاه] برخلاف سلف خود [آقا محمد خان] خواجه‌ی سفاک و نادان، تلاش کرد تا با روحانیت [شیعی] فارس که به قاجارها به چشم نژادی از غاصبان تاتار اجنبی می‌نگریستند مصالحه کند. در چشم هر [روحانی] سنتی فارس، قاجارها–شاید نه به اندازه‌ی نادر [شاه افشار] منفور که تلاش کرده بود سنی‌ها و شیعه‌ها را دوباره متحد کند - اما باز هم به عنوان اولاد توران یا تاتاریا، ملعون و مطرود شمرده می‌شدند[10].

روحانیت شیعی فارس، شاه تورک را فرزند توران و از نسب تاتار و از اجداد سُنّی تلقی می‌کند 

صص ٣٠٨-٣٠٩: به لحاظ تئوریک آخرین امام نامرئی یا فقط به ندرت قابل رویت، رئیس یا تقریباً خلیفه‌ی اعتقاد شیعه است و هرگونه دخالت در امور مذهبی یا دیگر مسائل روحانیت از طرف شاه - صرفاً فرزند توران و از نسب تاتار و بنابراین از اجداد سُنّی - توهین به مقدسات مذهبی تلقی می‌شود[11].

سفیر عوثمان‌لی منسوب به طریقت بکتاشی و مامور سلطان عبدالحمید دوم در تبلیغات اتحاد اسلامی بر علیه تجاوزات اوروپا

ص ٢٧٣: سفیر کبیر تورکیه در راس کور دیپلوماتیک در تهران قرار داشت، زیرا تنها سفارت کبری [موجود در تهران] از آنِ «باب عالی» [دربار عوثمان‌لی] بود. شمس‌الدین بیگ، که بعداً به این منصب رسید، یک آقا - جنتلمن دوست‌داشتنی و مبادی آداب تورک بود. اسم او به  معنی خورشید دین هم، اسمی بی مسما نه‌بود. زیرا او دارای رفتارهای دل‌پذیر بود و تبحر قابل ملاحظه‌ای در الهیات و فقه محمدی [اسلامی] داشت. وی به یک طریقت اخوت مخفی دراویش، فکر می‌کنم بکتاشی‌ها، منسوب بود؛ ریش بلند زیبایی داشت و عمیقاً به الهیات ماوراء الطبیعی اسلام که وی مدت‌های مدید در باره‌ی آن‌ها برایم توضیح می‌داد و بحث می‌کرد علاقه‌مند بود. من حقیقتاً فکر می‌کنم که خود او یک صوفی بود ... این نظریه‌های غریب، مراوده‌ی او با اعضای فاضل‌تر روحانیت ایرانی را، که من با برخی از آن‌ها اغلب در خانه‌اش ملاقات و گفتگو می‌کردم تسهیل می‌نمود. در واقع من تصور می‌کنم که وی به همین منظور توسط سلطان عبد الحمید دوم، به عنوان مامور تبلیغات اتحاد اسلامی که دفاتر مرکزی آن در ییلدیز کؤشک[Yıldız Köşk]  بودند انتخاب شده بود. هدف آن [تبلیغات اتحاد اسلامی] بی شک متحد ساختن اسلام سنی و شیعه در یک مقاومت مشترک در مقابل تجاوزات اوروپا هم در شبه جزیره‌ی بالکان، در شمال آفریقا، در مصر، در عربستان؛ و هم در شرق ایرانی و تاتاری دورتر بود[12].

موللای تهرانی: سلطان عوثمان‌لی فرمانروای دو قاره و دو اقیانوس

ص ٢٧٤: من خودم به خاطر دارم که در ماه محرّم با سفیر تورکیه برای گوش دادن به موعظه‌ی یک موللای بزرگ تهران رفتم و از ستایش بسیار و مدیحه‌سرائی‌های اغراق‌آمیز او در باره‌ی سلطان تورکیه و شخصیت مقدس او به عنوان «فرمانروای دو قاره و دو اقیانوس» (امیر البرِّین و البحرِین) شگفت‌زده شدم[13].

شیخ محمد ابوطالب زنجانی، قابل‌ترین و داناترین موللای ایرانی و منادی وحدت شیعه و سنی

ص ٢٧٤: کلاً، قابل‌ترینِ موللاهای ایرانی که با آن‌ها تماس پیدا کردم، شیخ محمد ابوطالب - مردی با اطلاعات بسیار وسیع مذهبی و سیاسی - بود. او به من گفت که بسیار کوشیده بود - تا آن زمان کاملاً بیهوده - با طرح پیش‌نهاداتی و یا دادن امتیازاتی، یک پلاتفورم مشترک الهیاتی [فقهی] پیدا کند که بر آن مبنا شیعه و سنی به‌توانند مسئولانه گردهم آمده با هم کار کنند. من [هم در این کتاب] شاید بیش از حد لزوم به این مساله پرداخته‌ام. ولی این مساله [اتحاد شیعه و سنی] سهم مهمی در افکار و سیاست ایران داشت و فکر می‌کنم هنوز هم دارد[14].

ابوطالب زنجانی، آزاداندیش‌ترین روحانی شیعه، در خط سلطان عبدالحمید و از طرف اتحاد اسلام کار می‌کرد

ص ٣٢٣: تعدادی از این‌ها [روحانیون شیعی ایرانی برجسته که با آن‌ها آشنایی داشتم] را معمولاً در خانه‌ی شمس‌الدین بیگ، سفیر سلطان عبدالحمید در تهران، گاهی اوقات نیز در خانه‌های دیگر دوستان ایرانی ملاقات می‌کردم. با این‌همه، کلاً آزاداندیش‌ترین روحانی [شیعی] ایرانی که در تهران برخورد کردم، شیخ محمد ابوطالب [زنجانی] بود که با وی بحث‌های متعددی در باره‌ی الهیات و سیاست ایران داشتم. به عقیده‌ی من، او در خط سلطان عبدالحمید و از طرف اتحاد اسلام کار می‌کرد. زیرا با این که خودش به واقع چندان بدان‌ها ایمان نه‌داشت، ولی متوجه شده بود که وجود شاهدی آشکار از هم‌بسته‌گی مسلمانان، قدرت و نفوذ منافع مسلمانان در سراسر جهان متمدن را تقویت خواهد کرد. با این هدف، شیخ محمد ابوطالب مدتی را در مکّه به سر برده بود. اما زیاد تحت تاثیر عقلانیت سیاسی مرجعیت آن قرار نه‌گرفته بود. او می‌گفت که به نظر می‌رسد آن‌ها ناتوان از آینده‌نگری و یا درک واقعیت‌ها، و سرگرم جزئیات - به مثابه‌ی حقایق تغییرناپذیر - هستند[15].

آقا ممقانی تورک، متولد آزربایجان، از خون کاملاً خالص ایرانی نه‌بود

ص ٣٢٢: [آقا محمدحسن ممقانی] از آن جایی که متولد آزربایجان بود، احتمالاً از خون کاملاً خالص ایرانی نه‌بود[16].

در شمال غرب ایران، اهالی به جز زبان تورکی، خیلی کم فارسی می‌دانند و یا اصلاً نه‌می‌دانند

صص ٣٣٧-٣٣٨: مملکتی که ما از داخلش می‌گذشتیم [قسمت جنوبی تورک‌ایلی]، از قزوین به بعد، برایم کاملاً تازه‌گی داشت ... ما پس از گذشتن از رودخانه‌ی قیزیل اؤزه‌ن، در جمال‌آباد به مملکتی نسبتاً مرتفع‌تر [قسمت آزربایجان تورک‌ایلی] رسیدیم و متوجه شدیم که به موازات پیشروی به شمال غرب، رعایا - به جز لهجه‌ای از تورکی که با زبانی که من خودم در استانبول فراگرفته بودم فرق بسیار داشت - خیلی کم فارسی می‌دانند و یا اصلاً هیچ نه‌می‌دانند[17]. 

تحریفات و اشتباهات دوکتور جواد شیخ‌الاسلامی مترجم فارسی کتاب 

جواد شیخ الاسلامی زنجانی (۱۳۰۰-۱۳۷۹) تاریخ‌نگار تورک اما ضد تورک، بخش‌های مربوط به ایران از دو جلد کتاب مذکور هاردینگ را ترجمه و با عنوان «خاطرات سیاسی هاردینگ»  منتشر کرده است. اما وی در ترجمه‌ی خود مرتکب اشتباهات چندی شده و با سائقه‌ی تورک‌ستیزی شدید تحریف‌های بسیار انجام داده و در مواردی مطالبی مهمل که در متن اصلی وجود نه‌دارند بدان اضافه کرده است (جواد شیخ الاسلامی دارای گرایشات پان‌ایرانیستی و تمایلات فاشیستی بر علیه زبان و هویت تورکی بود. او حتی به منظور نسل‌کشی زبانی تورکی در ایران نقشه‌ی راهی با جزئیات تهیه و منتشر کرده است[18]). با این وصف، ترجمه‌ی جواد شیخ الاسلامی به نام خاطرات سیاسی هاردینگ به هیچ وجه نه‌می‌باید به عنوان ماخذ و منبع و حتی یک ترجمه‌ی صحیح به‌کار رود.

١-حذف تورک: شیخ الاسلامی در جمله‌ی آتی کلمه‌ی «تورک» را به سبب آن که در معنی مثبت به کار رفته، حذف کرده است: شمس‌الدین بیگ، که بعداً به این منصب رسید، یک آقا - جنتلمن دوست‌داشتنی و مبادی آداب تورک بود.

٢-تبدیل تورکمان به تورکمن: شیخ اسلامی در جمله‌ای مربوط به آقامحمد خان، «تورکمان» (Turkoman) در متن اصلی را به صورت «ترکمن» ترجمه کرده که غلط است. زیرا تورکمن نام ملی اوغوزهای شرقی است، اما تورکمان نام زیرگروهی از اوغوزهای غربی می‌باشد.

٣- ترجمه‌ی اشتباه کیوسک به غرفه: شیخ‌الاسلامی در ترکیب (Yildiz Kiosk)، «کیوسک» انگلیسی را که در این جا معادل «کؤشک» (Köşk) تورکی و به معنی «قصر» است به اشتباه با معنی دیگر آن در زبان فارسی و به صورت «غرفه» ترجمه کرده است.

٤-افزودن تاتار و ترکمن و صحراگرد و ییلاق و قشلاق رفتن دائمی و ..: شیخ‌الاسلامی جمله‌ی زیر در ارتباط با علاقه‌مندی مظفرالدین شاه به سیاحت را با افزودن «تاتار و تورکمن و صحراگرد و ییلاق و قشلاق رفتن دائمی و سنت کهن ...» تبدیل به یک بند طولانی پان‌ایرانیستی که در متن اصلی وجود نه‌دارد کرده است.

ترجمه‌ی کلمه به کلمه‌ی متن اصلی: با این‌همه، پس از برگشتم به ایران دریافتم که عشق شاه به سیاحت توسط غرایض ایلیاتی موروثی چادرنشینان که سلسه‌ی وی از نسب آن‌ها بود، تحریک شده بود و او آرزو می‌کرد که جهان‌های نو را، اگر نه فتح، بلکه اقلاً سیاحت کند[19].

مهمل‌گویی شیخ‌الاسلامی به جای ترجمه، صص ٢١٣- ٢١٢: ولی به هر حال، چنان‌چه پس از برگشتم به ایران کشف کردم، عشق و علاقه‌ی مفرط شاه به مسافرت پس از دیدن فرنگستان نه تنها تسکین نیافته، بلکه تشدید هم شده بود. به طوری که اکنون جداً آرزو می‌کرد اگر فتح دنیا برایش میسر نیست، لااقل قسمت‌های جدیدی از آن دنیا را که تاکنون نه‌دیده است حتما به‌بیند. اجداد وی تاتاران چادرنشین، به عنوان فاتحان کشورگشا قدم به سرزمین‌های بکر و نادیده می‌گذاشتند و او اکنون می‌خواست همان عمل را به عنوان سیاح انجام دهد. غریزه‌ی حب جهان‌گردی تقریبا در خانواده‌اش موروثی بود. زیرا سلسله‌ی قاجار از اعقاب ترکمن‌های چادرنشین بودند که صحراگردی و ییلاق و قشلاق رفتن‌های دایمی برای آن‌ها به شکل سنتی کهن در آمده بود.

٥-تبدیل مسلمان به آزربایجانی: شیخ‌الاسلامی در راستای تورک‌ستیزی و آزربایجان‌گرایی پان‌ایرانیستی، کلمه‌ی «مسلمان» در جمله‌ی زیر را به «آزربایجانی» تغییر داده است. در حالی که اقلاً به جای «مسلمان بومی» [در تبریز] می‌توانست «تورک» را به‌کار ببرد، همان طور که در ادامه‌ی جمله نام «ارمنی» را بکار برده است:

ترجمه‌ی کلمه به کلمه‌ی متن اصلی: سربازان مسلمان بومی به سوی او آتش گشودند[20].

ترجمه‌ی مخدوش شیخ الاسلامی، ص ٢١٧: گروهان اصلی اعدام - مرکب از سربازان مسلمان آزربایجانی - بر روی پیکر به ستون بسته‌ی باب، آتش گشودند

٦- افزودن نژادهای اصیل و کهن پارسی: در این جمله شیخ‌الاسلامی کلمه‌ی «اصیل» را به نژاد اضافه کرده و پارسی را که هاردینگ به درستی و به معنی زرتشتیان استان فارس به کار برده، به نژاد پارسی تبدیل نموده است.

ترجمه‌ی کلمه به کلمه‌ی متن اصلی: آباده، نخستین شهر مهم شمال فارس و یا ایران حقیقی و زادگاه نژاد قدیمی فارسی‌ها و پارسی‌ها[21].

ترجمه‌ی مخدوش شیخ الاسلامی، ص ٢٢٥-آباده نخستین منطقه‌ی مهم و مسکونی ایالت فارس (واقع در شمال این ایالت)، ایران حقیقی که زادگاه نژادهای اصیل و کهن پارسی است تقریبا از همین نقطه شروع می‌شود و به سمت جنوب کشور گسترش می‌یابد.

٧- ترجمه‌ی خالصاً ایرانی و پارسی زرتشتی به پاک‌نژاد ایرانی: در این جمله شیخ الاسلامی با افزودن «پاک‌نژاد» و حذف پارسی زرتشتی، منظور هاردینگ را کاملاً تحریف کرده است. زیرا آن چه هاردینگ در این‌جا می‌گوید آن است که یزدگرد یک پارسی آتش‌پرست بر مذهب زرتشتی بود.

ترجمه‌ی کلمه به کلمه‌ی متن اصلی: همسرش دختر یزدگرد، آخرین شاه خالصاً ایرانی که خود یک پارسی و یا زرتشتی آتش‌پرست بود[22].

ترجمه‌ی مخدوش شیخ الاسلامی، ص ٢٣٠: همسرش که دختر یزدگرد پادشاه آتش‌پرست و پاک‌نژاد ایرانی بود.

٨-تبدیل روحانیون سنتی فارس به ایرانیان اصیل و حذف تاتاریا: در این بند شیخ‌الاسلامی «قاجار و صفوی و افشار و برچیدن مذهب شیعه از ایران ...» را افزوده، «روحانیون سنتی فارس» را به «ایرانیان اصیل» تبدیل نموده و کلمه‌ی کلیدی «تاتاریا» را حذف کرده است (برای معنی تاتاریا به زیرنویس ٢ مراجعه کنید). هم‌چنین در این بند «روحانیون پرشین» می‌بایست به صورت «روحانیون فارس» ترجمه شود، چرا که به شهادت کتاب هاردینگ هم، روحانیون فاضل تورک (ابوطالب زنجانی، محمد فاضل شربیانی، محمدحسن ممقانی، ...) طرف‌داران پروژه‌ی اتحاد اسلام سلطان عوثمان‌لی بودند و طبیعتاً هیچ دشمنی با تورکیت و تورک بودن قاجاریان نه‌داشتند.

ترجمه‌ی کلمه به کلمه‌ی متن اصلی: [فتح‌علی‌شاه] برخلاف سلف خود [آقا محمد خان] خواجه‌ی سفاک و نادان، تلاش کرد تا با روحانیت [شیعی] فارس که به قاجارها به چشم نژادی از غاصبان تاتار اجنبی می‌نگریستند مصالحه کند. در چشم هر [روحانی] سنتی فارس، قاجارها–شاید نه به اندازه‌ی نادر [شاه افشار] منفور که تلاش کرده بود سنی‌ها و شیعه‌ها را دوباره متحد کند - اما باز هم به عنوان اولاد توران یا تاتاریا، ملعون و مطرود شمرده می‌شدند[23].

ترجمه‌ی مخدوش شیخ الاسلامی، ص ١٥٦: بر خلاف آن خواجه‌ی سفاک و نادان، سعی جمیل به کار برد تا با روحانیون شیعی‌مذهب ایران، که خاندان قاجار را به چشم تاتاران اجنبی و غاصبان تاج و تخت صفوی می‌نگریستند، آشتی کند. نفرت روحانیون ایرانی از دودمان قاجار شاید به پای آن نفرتی که از نادر شاه داشتند نه‌می‌رسید. زیرا جهان‌گشای افشار خیلی تند رفته و کوشیده بود تا مذهب شیعه را از ایران برچیند و شیعیان و سنیان را زیر پرچمی واحد متحد کند. ولی باز هر چه بود قاجارها در چشم ایرانیان اصیل از اولاد و احفاد تورانیان و بنابراین بیگانه شمرده می‌شدند.

٩-جای‌گزینی شیعه با ایرانیان و افزودن قوم و طائفه‌ی قجر اجنبی‌تبار: در این بند شیخ الاسلامی با تغییر دادن «شیعیان» به «ایرانیان» و افزودن «طایفه‌ی قجر اجنبی‌تبار و قومی اجنبی» متنی پان‌ایرانیستی آفریده و مساله‌ی تعصب مذهبی در متن اصلی را به تعصب قومی صرف تبدیل کرده است.

ترجمه‌ی کلمه به کلمه‌ی متن اصلی: به لحاظ تئوریک آخرین امام نامرئی یا فقط به ندرت قابل رویت، رئیس یا تقریباً خلیفه‌ی اعتقاد شیعه است؛ و هرگونه دخالت در امور مذهبی یا دیگر مسائل روحانیت از طرف شاه - صرفاً فرزند توران و از نسب تاتار و بنابراین از اجداد سُنّی - توهین به مقدسات مذهبی تلقی می‌شود[24].

ترجمه‌ی مخدوش شیخ الاسلامی، صص ٢٣١-٢٣٢: از جنبه‌ی نظری امام دوازدهم شیعیان که نامرئی است یا به هر تقدیر خیلی به ندرت دیده می‌شود، در چشم پیروان پای‌گاه ریاست برین، یا به‌تر بگوئیم مقام خلافت را دارد و با بودن او شیعیان ایران هر نوع مداخله‌ای را که شاه مملکت در مسائل مذهبی و کارهای مربوط به روحانیت به‌کند، نوعی گستاخی و اهانت به مقدسات مذهبی خود تلقی می‌کنند. این گستاخی بالاخص موقعی تحمل‌ناپذیر است که دخالت‌کننده اجنبی‌تبار باشد و این همان وضعی است که شاهان سلسله‌ی کنونی دارند. زیرا طایفه‌ی قجر از اعقاب تورانیان هستند که نسبشان به تاتارهای سنی‌مذهب می‌رسد و در چشم ایرانیان قومی اجنبی شمرده می‌شوند.

١٠-افزودن آزربایجان و تورکی آزربایجانی و آزری: در این بند شیخ‌الاسلامی در راستای آزربایجان‌گرایی پان‌ا‌یرانیستی با افزودن «آزربایجان» و جعلیاتی مانند «تورکی آزربایجانی و لهجه‌ی آزری»، ... سعی کرده زبان تورکی را به تورکی آزربایجانی و لهجه‌ی آزری تبدیل، و شیوع زبان تورکی در شمال غرب کشور را به منطقه‌ی آزربایجان محدود کند.

ترجمه‌ی کلمه به کلمه‌ی متن اصلی، صص ٣٣٧-٣٣٨: مملکتی که ما از داخلش می‌گذشتیم [تورک‌ایلی]، از قزوین به بعد، برایم کاملاً تازه‌گی داشت ... ما پس از گذشتن از رودخانه‌ی قیزیل اؤزه‌ن، در جمال‌آباد به مملکتی نسبتاً مرتفع‌تر [آزربایجان] رسیدیم و متوجه شدیم که به موازات پیشروی به شمال غرب، رعایا- به جز لهجه‌ای از تورکی که با زبانی که من خودم در استانبول فراگرفته بودم فرق بسیار داشت - خیلی کم فارسی می‌دانند و یا اصلاً هیچ نه‌می‌دانند.[25]

ترجمه‌ی مخدوش شیخ الاسلامی، ص ٢٧٨: در بخشی از خاک ایران که مسیر ما از داخلش می‌گذشت، قسمت‌های مشرف بر جاده‌ی قزوین-آزربایجان کاملا برایم تازه‌گی داشت .... پس از عبور از رودخانه‌ی قزل اوزن به قریه‌ی جمال‌آباد که در سطحی نسبتا مرتفع‌تر قرار گرفته است رسیدیم. و به نسبتی که به نواحی شمال و شمال غربی کشور واقع در آزربایجان نزدیک‌تر می‌شدیم، بیش‌تر به این حقیقت پی می‌بردیم که دهقانان و روستاییان این مناطق خیلی کم به زبان فارسی آشنا هستند و اغلبشان اصلا نه‌می‌توانند به زبانی جز زبان تورکی آزربایجانی صحبت کنند. خود این لهجه‌ی آزری خیلی با آن زبان تورکی که من در دوران ماموریتم در استانبول فرا گرفته بودم فرق داشت.

ترجمه‌های غیر دقیق شیخ الاسلامی: ترجمه‌ی غیر دقیق ریش زیبا (fair beard) به ریش بلوطی؛ تجاوزات اوروپا (the encroachments of Europe) به نفوذ اوروپا؛ رعایا (peasantry) به دهقانان و روستائیان؛ ...

پایان

---

[1] Sir Arthur Henry Hardinge, A Diplomatist in the East, first published MCMXXVIII [1928] London, J. Cape Ltd.

https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.208448/page/n11

[2] تاتاریا و یا تاتاریه (Tartary, Latin: Tartaria) منطقه‌ای بسیار وسیع واقع در آسیا بین دریای خزر - کوه‌های اورال تا اقیانوس آرام شامل قفقاز، تورکستان (آسیای میانه)، شمال آسیا، آسیای داخلی، موغولستان؛ شرق آسیا، مانچوریا، سیبری و ... که در قرون ١٣-١٤ تحت حاکمیت چنگیز خان- مونقول‌ها- موغول‌ها- تاتارها- تورک‌ها قرار داشت.

[3] محیط طباطبائی، کتاب سید جمال‌الدین اسدآبادی و بیداری مشرق زمین. ص ٣٢٨

[4] George Percy Churchill, Acting Oriental Secretary of the British Legation. “Biographical Notices of Persian Statesmen and Notables”, George Percy Churchill, Government of India Foreign Department, 1906.

فرهنگ رجال قاجار نویسنده:جرج. پ. چرچیل مترجم:غلامحسین میرزا صالح

https://manuscripts.nls.uk/repositories/2/archival_objects/56423

به نقل از: محسن میرزایی. درنگی در احوالات سیدابوطالب زنجانی ، آزادی‌خواه دوراندیش

https://www.hamshahrionline.ir/news/235959/آزادیخواه-دوراندیش

[5] MUSTAFA ARMAĞAN. II. Abdülhamid’den İran’a sınır ötesi operasyon

http://www.abdulhamid.org/ii-abdulhamidden-irana-sinir-otesi-operasyonmustafa-armagan?fbclid=IwAR1Uqq4KHe4VzWGCuokBMyHHcJuSs2R786VMLFY2kMj6yAE7WzVKmG7AhMg

[6] Velhasıl, istemeye istemeye razı olmuşuz İran sınırının çizilmesine ama Osmanlı'nın içinde bir Azerbaycan ateşi yanık kalmıştır. Tebriz'dir tüten, Urmiye'dir, Selmas'tır, Evcan'dır. Sonraki antlaşmalar da tatmin etmez devlet ricalini. Derken Derviş Paşa adlı bir subay, sınır ötesindeki topraklarımızı belirleyen bir harita çizer ki, işte Sultan Abdülhamid bu harita üzerinde incelikli bir ameliyata girişecektir….. 1905 yılında Yıldız Sarayı'nda düğmeye basıldığını ve Osmanlı kuvvetlerinin sınırı kontrol altına almak bahanesiyle 50 km kadar İran topraklarına girdiklerini görürüz. "Nevâhi-i Şarkiye", yani Doğu Bucakları ismini verdikleri bu beldeler, Osmanlılar tarafından öz toprakları kabul ediliyor ve kanıt olarak da Derviş Paşa'nın haritası gösteriliyordu. Abdülhamid, İttihatçılar gibi kafasından iş yapan biri değildi. Çeşitli kaynaklardan bilgi akıyordu önüne; bölge halkının Nasirüddin Şah'tan memnun olmadığını görüyor ve fırsatı değerlendirmek için kolları sıvıyordu. Kendisine, 'Gel de bizi bu Şah'ın elinden kurtar Sultanım' tarzında mektup yazanlar arasında bazı nüfuzlu mollalar, hatta belki şaşıracaksınız ama İran'ın Baş müçtehidi bile vardı: Abdülhamid'i İran'a davet ediyordu açık açık.

وزیر مختار بریتانیا در ایران: روحانیت شیعه‌ی فارس از نادر شاه متنفر بود، قاجارها را فرزندان توران و تاتارهای غاصب تلقی می‌کرد

https://sozumuz1.blogspot.com/search?q=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8+%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C

[7] متن نامه‌ی مجتهد زنجانی به مظفرالدین‌شاه: «اول شخصی که افسوس استبداد و استعباد را داشت من بودم. گفتم عدالت، بی‌اشتراک سلطنت نه‌می‌شود، اگر می‌توانید اقدام کنید. بعد که جماعتی روانه‌ی قوم شدند، به خط خود به حضور ایشان عریضه نوشتم که تکلیف، آزادی‌ دادن رعیت و مشروطه‌ کردن سلطنت و تلگراف‌ کردن به جمیع مملکت دول است. من ابداً بدخواهی نه‌می‌کنم، بلکه این (اشتراط و مشروطه) را مایه‌ی شوکت سلطنت و شرف و عزت می‌دانم و منافعی که سلاطین بزرگ اوروپا برده‌اند اعلی‌حضرت همایونی خواهند برد».

محسن میرزایی. درنگی در احوالات سیدابوطالب زنجانی ، آزادی‌خواه دوراندیش

https://www.hamshahrionline.ir/news/235959/آزادیخواه-دوراندیش

[8] مجله‌ی یادگار، شماره‌ی هشتم. احوال بزرگان، مرحوم میرزا ابوطالب موسوی زنجانی. به قلم آقای سید کاظم موسوی میرزائی. ص ٤٢

[9] Page 258- An able and ferocious eunuch of Turkoman race, known since his mutilation as Aga Mohammed Khan, detached from the rest of Persia his own province of Mazenderan, on the southern shore of the Caspian Sea, and at the head of his Kajar tribesmen and other mercenary nomads, subjugated the greater part of the ancient kingdom as far south as Kerman

[10] Page 259-[Fath Ali Shah] Unlike his predecessor [Aga Mohammed Khan], the savage and ignorant eunuch King, he endeavored to conciliate the Persian clergy, which regarded the Kajars as a race of foreign Tartar usurpers, not perhaps quite as hateful as Nadir [Shah Afshar] who had attempted to reunite Sunnis and the Shiahs, but nevertheless accursed as children of Turan or Tartary in the eyes of every orthodox Persian [clergy].

[11] Pages 308-309- Theoretically the invisible, or only rarely visible, last Imam is the head or rather Caliph of the Shiah faith, and any interference with religious or other ecclesiastical matters on the part of Shah, a mere child of Turan, sprung from Tartar, and therefore Sunni ancestors, would be deemed a piece of sacrilegious blasphemy.

[12] Pages 272-273-The diplomatic body at Tehran was presided over, as its dean, by the Turkish Ambassador, for the only Embassy was that of the Sublime Porte. Shemseddin Bey, who then filled it, was an amiable and polished Turkish gentleman. Nor his name The Sun of Religion a misnomer, for he possessed pleasant manners and a considerable learning in Mohammedan theology and law. He belonged to a secret confraternity of dervishes, I think the Bektashis, cultivated a long fair beard, and was profoundly interested in the metaphysical theology of Islam, which he used to explain and discuss with me at considerable length. He was himself, really, I think a Sufi… these curious speculations facilitated his intercourse with the more learned members of the Persian clergy, some of whom I often met and talked with at his house. I imagine, indeed, that he was chosen for this very purpose by Sultan Abdul Hamid II, as an agent in the Pan Islamic propaganda, whose headquarters were at Yildiz Kiosk [Yıldız Köşk]. Its aim was undoubtedly to unite Sunni and Shiah Islam in a common resistance to the encroachments of Europe, both in the Balkan Peninsula, in Northern Africa, in Egypt, in Arabia, and in the Persian and remoter Tartar East.

[13] Page 274-I remember myself going with the Turkish Ambassador to hear a great Tehran Mullah preach during the Moharram and being surprised at the fulsome eulogies which he heaped upon the Sultan of Turkey and on the sacred character of the latter as “Lord of the two Continents and Seas“ (el barrein wa el bahrein).

[14] Page 274-On the whole, the ablest of the Persian Mullahs with whom I came in contact was a certain Sheikh Mohammed Abu Taleb, a man of very broad religious and political opinions, and he told me that he had endeavored, so far completely in vain, to suggest, or make concessions, in order to discover a common theological platform on which Shiah and Sunni could conscientiously meet and work together. I have touched on this question at perhaps unnecessary length, but it played – and I think still continues to do so- an important part in Persian politics and thought.

[15] Page 323-Some of these [the leading Persian clergy of my acquaintance] I used to meet at the house of Shemseddin Bey, Sultan Abdul Hamid’s Ambassador at Tehran, and sometimes at those of other Persian friends. On the whole, however, the most liberal minded of the Persian ecclesiastics whom I met at Tehran was a certain Sheikh Mohammed Abu Taleb, with whom I had frequent conversations upon Persian theology and politics. He had, I think, worked on the lines of Sultan Abdul Hamid on behalf of Islamic Reunion, for; although he did not himself really much believe in them, he realized that some clear evidence of Mohammedan solidarity would strengthen the authority and influence of Mohammedan interests throughout the whole civilized world. With this object he had spent some time at mecca, but had not been favorably impressed by the political wisdom of its doctors. They seemed, he said, unable to look ahead or grasp facts, and to squabble about trifles as if they were unchangeable realities.

[16] Page 322-[Agha Memakani] born as he was in Azerbaijan, he was probably not of entirely pure Persian blood…

[17] Pages 337-338-the country across which we rode was, from Kazvin onwards, quite new to me … we reached a somewhat hillier country at Jamalabad, after crossing the Kizil Uzun River, and noted as we passed on northwest that the peasantry spoke little or no Persian, but a dialect of Turkish very different from the language which I had myself learned at Stambul.

[18] برای آشنائی با ذهنیت و موضع جواد شیخ الاسلامی در رابطه با زبان تورکی:

سرنوشت آتی زبان فارسی در ایران. سیدجواد میری منیق

https://engare.net/سرنوشت-آتی-زبان-فارسی-در-ایران/

دکتر جواد شیخ‌الاسلامی و زبان تورکی

http://turk1359.blogfa.com/post/401/دکتر-جواد-شیخ%E2%80%8Cالاسلامی-و-زبان-ترکی

زبان فارسی نشان والای قومیت ایرانی

http://seyedjavadmiri.blog.ir/1397/09/01/زبان-فارسی-نشان-والای-قومیت-ایرانی

بازخوانی رویکرد “علمی” و “برنامه ریزی صحیح” استاد جواد شیخ الاسلامی برای جلوگیری از گسترش نامطلوب زبان تورکی در ایران

http://chistiha.com/?p=8241

[19] Page 296-The shah’s love of travel, however, so I found on my return to Persia, had been stimulated by the hereditary nomadic instincts of the tent-dwellers from whom his dynasty had sprung, and he longed, if not to conquer, at least to explore new worlds

[20] Page 298- the local Moslem soldiers fired at him

[21] Page – Abadeh, the first important town of Northern “Fars”, the “Persia Proper”, and the birthplace of the old race of Farsis or Parsees.

[22] Page 307-308-His wife the daughter of the last purely Persian monarch Yezdigird, who was himself a Parsee or Zoroastrian Fire-worshipper

[23] متن اصلی انگلیسی در زیرنویس ٧

[24] متن اصلی انگلیسی در زیرنویس ٨

[25] متن اصلی انگلیسی در زیرنویس ١٤