باند موزیک نظامی «مهتر» (گؤرکه‌م‌لی بؤلوک) یئنی‌چئری، و اجرای مارش نظامی «جدّین ده‌ده‌ن، ائی تورک ملّتی» توسط گروه کوْر ارتش سرخ

باند موزیک نظامی «مهتر» (گؤرکه‌م‌لی بؤلوک) یئنی‌چئری، و اجرای مارش نظامی «جدّین ده‌ده‌ن، ائی تورک ملّتی» توسط گروه کوْر ارتش سرخ 

مئهران باهارلی

قێزێل اوْردوُ اوْروُ، عوثمان‌لی یئنی‌چئری سۆکۆی تاخێمێ‌نێن «جدّین ده‌ده‌ن، ائی تورک ملّتی-١٩١١» سۆیێرێ‌نێ ائدیم‌له‌ییر.

Qızıl Ordu Oru, Osmanlı Yéniçeri Süküy Taxımının “Ceddin Deden, Éy Türk Milleti-1911” Süyırını Édimleyir.[1]

گروه کوْر ارتش سرخ، مارش باند موزیک نظامی یئنی‌چری‌های عوثمان‌لی (مهتر و مهترخانه) «جدّین ده‌ده‌ن ائی تورک ملّتی-١٩١١» را ایفا می‌کند.

جدّین ده‌ده‌ن، نسلین بابان

جدّین ده‌ده‌ن، نسلین بابان

جدّین ده‌ده‌ن، نسلین بابان

اه‌ن[2] قارامان[3] تورک ملّتی

اوردولارین، په‌ک چوخ زامان

وئرمیشدی‌له‌ر دونیایا شان

اوردولارین، په‌ک چوخ زامان

وئرمیشدی‌له‌ر دونیایا شان

تورک ملّتی، تورک ملّتی

تورک ملّتی، تورک ملّتی

عشق ایله سئو ملّیّتی

قهر ائت وطن دوشمه‌نی‌نی[4]

چه‌کسین او ملعون ذلّتی

قهر ائت وطن دوشمه‌نی‌نی

چه‌کسین او ملعون ذلّتی

CEDDİN DEDEN, NESLİN BABAN

Ceddin deden, neslin baban

Ceddin deden, neslin baban

En karaman Türk milleti

Orduların, pek çok zaman

Vermiştiler dünyaya şan

Orduların, pek çok zaman

Vermiştiler dünyaya şan

Türk milleti, Türk milleti

Türk milleti, Türk milleti

Aşk ile sev milliyeti

Kahret vatan düşmanını

Çeksin o mel'un zilleti

Kahret vatan düşmenini

Çeksin o mel'un zilleti

١- در کتیبه‌های اورخون قرن هشتم، اسامی تورکی سازهای منفرد ذکر شده‌اند. اما تاریخ موزیک نظامی تورک مشخصا از دوران هون‌ها و سپس گؤک‌تورک‌ها آغاز می‌شود. باندهای موزیک نظامی در تورکی قدیم «توغ کوبورگه» (توُغ Tuğ: عَلَمی ساخته شده از دم اسب؛ کۆبورگهKübürge : داوول – طبل – دوهول بسیار بزرگ) نامیده می‌شدند، در روزهای مخصوص مانند اعیاد و یا ورود مقامات به شهرها و یا در سفرهای جنگی ایشان به اجرای موسیقی می‌پرداختند. موزیک نظامی تورک بعدها توسط امپراتوری‌های سلجوقی کبیر و خوارزمشاهی و موغول متکامل و به همراه تورک‌ها ‌- موغول‌ها به ناحیه‌ی وسیعی از چین تا سرزمین‌های عربی و اوروپا منتقل شد. در آناتولی اولین «طلب و علم خاصه» توسط سلطان سلجوقی علاء‌الدین کی‌قباد سوم به عنوان هدیه به همراه نامه‌ای که به دولت تازه تاسیس عوثمان‌لی تحنیت می‌گوید فرستاده شده است.

٢- کلمه‌ی تاجیکی – دری - فارسی مهتر به معنای بزرگ‌تر، در دولت‌های تورک مخصوصا امپراتوری عوثمان‌لی به یک عنوان رسمی و دولتی تبدیل شده است. این عنوان در آغاز به معنی مقام عالی‌رتبه و رئیس مسن و مجرب موسسه‌ها و تشکیلات دولتی، معادل باشقان و باش‌چی بود و با موسیقی ارتباطی نه‌داشت. مانند عنوان «مهتر خیمه» که به معنی شخصی بود که مسئولیت دوختن چادرهای سلطنتی، برپاکردن اوتاق‌های سلاطین، ... را بر عهده داشت. بعدها در فرهنگ سیاسی و اداری و نظامی عوثمان‌لی، تمام معانی و کاربردهای مهتر که نامربوط به موسیقی بودند متروک، و این کلمه منحصرا معنی بؤلوک و یا گروهی نخبه از نوازنده‌گان موسیقی نظامی عوثمان‌لی را کسب کرد.

۳-بؤلوک‌های مهتر در ساختار اوردوی عوثمان‌لی، باند موزیک نظامی یئنی‌چری‌ها شمرده می‌شدند و ماموریت داشتند در روتین‌های روزانه و شخصی سلطان، از جمله  هر روز بعد از نماز عصر، برای او اجرای موسیقی به‌کنند[5]. بؤلوک‌های مهتر در مراسم تصدیق انتصاب مقامات رسمی، قبول سفرای خارجی، اعطای سانجاق (لوای) جدید به ساناجاق بیگی منصوب شده، نیز در سفرهای جنگی، مارش هجوم مهتر را اجرا می کردند. آلات موسیقی مهترها شامل سورنای (زورنا)، قارانای، دودوک، داوول، چاغانا (چگانه)، بورو، کوس، چوگان، قودوم، نفیر، ناقارا (نقاره)، زیل، ... بود. در این دوره محل ثابتی که بؤلوک‌های مهتر در آن‌جا اجرای موسیقی می‌کردند و بعضا خود بؤلوک‌های مهتر «مهترخانه» نامیده می‌شدند. فرمانده‌ی بؤلوک‌های مهتر «مهترباشی آغا» نام داشت. او وابسته به یک مقام دولتی با نام «امیر عالم» و وظیفه‌ی اصلی‌اش طراحی حرکت‌های موزون افراد بؤلوک مهتر به هنگام اجرای قطعات و راهپیمایی و تعیین مارش‌های آن‌ها بود.

٤-باند موزیک نظامی دولت‌های تورک پیش از اسلام «توغ کوبورگه»، «عَلَم و طبل‌» دولت‌های تورک دوره‌ی اسلامی، و «مهتر» امپراتوری عوثمان‌لی سمبول حاکمیت و اقتدار خاقان و یا مقامی که باند موزیک نظامی به او تعلق داشت بود و هنگامی که می‌نواخت، این اجرا، عملا و دقیقا به معنی اعلام عظمت و احتشام مطلق خاقان آن‌ها بود. به همین سبب اندازه‌ی باند موزیک نظامی تناسب مستقیم با رتبه و مقام مربوطه داشت. در دولت‌های تورک دوره‌ی اسلامی بزرگ‌ترین باند موسیقی نظامی با نام «طبل و عَلَم خاصّه  و یا «نوبت» به شخص خاقان و امپراتور تورک متعلق و مرکب از «نُه – ٩» عدد از هر نوع آلت موسیقی بود. عدد دوققوز – توقوز - تغز (نُه – ٩) و مضرب‌های آن (٩٠، ٩٩، ...) در فرهنگ ملل تورکیک و مونقولیک و دیگر ملل آلتاییک (مانچو - تونگوس، چینی، ...) اعدادی مقدس و مبارک و خوش‌یُمْن، و سمبول کمال مطلق و بی نقصی محض، کامل و مکمل شدن، اوج و حد نهائی هر خصلت و صفت است[6]. در امپراتوری عوثمان‌لی هم بزرگی و کوچکی بؤلوک‌های مهتر بر اساس تعداد آلات موسیقی هر بؤلوک تعیین می‌شد.

٥- در امپراتوری عوثمان‌لی، «مهتر» باند موزیک نظامی یئنی‌چری‌ها اعلاء‌ترین سمبول قدرت سلطان و نیروی در هم کوبنده‌ی اوردوی او در جنگ‌های روانی بود. عمل‌کرد اصلی «مهتر» در این دوره هم مانند عمل‌کرد «توغ کوبورگه» دوره‌ی قبل از اسلام، و «عَلَم و طبل‌» دوره‌ی اسلامی، در سفرهای جنگی عبارت بود از بالا بردن روحیه‌ی عساکر عوثمان‌لی، و ایجاد رعب و وحشت مطلق و غیر قابل تصور در میان اوردوی دشمن در میدان جنگ. به همین سبب ضرورت داشت که مهتر از همه جهت، حجم، حضور و اندازه دارای عظمت و احتشام باشد. در این استقامت بؤلوک مهتر از طبل‌های غول‌آسا موسوم به «کوس» که بر شترها و حتی فیل‌ها حمل می‌شد و زورناها که دارای صدایی بسیار تیز و آزاردهنده بودند استفاده می‌کرد. هدف آن بود که مجموعه‌ای آن چنان کَر کننده از صدا مانند غرش رعد و برق آسمانی و فشار روانی ایجاد شود که حتی قبل از آغاز قتال و نبرد اصلی، شکست محتوم و بیچاره‌گی دشمن را القاء کند، فرماندهی اوردوی دشمن را به لحاظ روانی و روحیه در هم به‌کوبد و میدان جنگ را برای عساکر دشمن به عرصه‌ی هرج‌ومرج، آشفته‌گی، نابه‌سامانی و آشوب (Fog of War Chaos of the Battlefield,) مبدل کند.  

٦- ترجمه‌ی لفظی کلمه‌ی تاجیکی – دری – فارسی مهتر به تورکی، اولوراق، بؤیوک‌راق، یئکه‌راق، اه‌ن اولو، اه‌ن بؤیوک، اه‌ن یئکه، به‌رک یئکه، په‌ک اولو، لاپ اوستون، لاپ یوکسه‌ک و ... است. این کلمه در حیطه‌ی عوثمان‌لی، به سبب سمبول اعلای عظمت و احتشام و شکوه سلطان بودن، معنای مجازی و ثانویه‌ی محتشم و معظم و باشکوه را کسب کرده است. در این معنی دقیق‌ترین معادل کلمه‌ی «مهتر» در زبان تورکی گؤرکه‌مGörkem  (از مصدر گؤروکمه‌ک: گؤروک + ه‌م) و بهترین معادل باند «مهتران» در تورکی «گؤرکه‌م‌لی بؤلوکGörkemli Bölük » است.  

٧-موزیک نظامی «مهتر» یئنی چئری - امپراتوری عوثمان‌لی از چند جهت مهم است:

-«مهتر» یئنی چئری پدیده‌ای بالکل دارای خاست‌گاه تورک، ادامه‌ی سنت قدیمی و پیوسته‌ی موسیقی نظامی دولت‌های تورک پیش از اسلام «توغ کوبورگه» و «عَلَم و طبل‌» دولت‌های تورک دوره‌ی اسلامی در امپراتوری عوثمان‌لی است.

-«مهتر» قدیمی‌ترین و اولین گروه‌ موسیقی نظامی رژه رونده (Marching Military Bands) در جهان است. مفهوم باند موزیک راه‌پیمایی و مارش نظامی آن گونه که امروز در سراسر جهان رایج است و مورد استفاده قرار می‌گیرد، در قرن شانزدهم از امپراتوری عوثمان‌لی اخذ و اقتباس شده است.

-موزیک نظامی «مهتر» یئنی چئری - امپراتوری عوثمان‌لی بر موسیقی کلاسیک اوروپایی، فرهنگ موسیقی غربی و از آن طریق بر موزیک مودرن جهانی تاثیرات قابل ملاحظه‌ای داشته است. آهنگ‌سازان اوروپایی بسیاری مانند جوزف هایدن (Joseph Haydn)، وولفگانگ آمادئوس موتزارت (Wolfgang Amadeus Mozart) و لودویگ فون بتهوون (Ludwig van Beethoven) آهنگ‌ها و قطعات موزیک متعددی الهام گرفته و یا به تقلید از موسیقی نظامی «مهتر» یئنی چئری - امپراتوری عوثمان‌لی نوشته‌اند.

-فرهنگ موزیک نظامی دولت‌های تورک – موغول حاکم بر ایران امروزی قبل از دوره‌ی تورکمانی (قاراقویون‌لو، آغ‌قویون‌لو، قیزیل‌باش، افشار، قاجار)، عینا همان فرهنگ موزیک نظامی تورک دوره‌ی غزنوی، سلجوقی، خوارزم‌شاهی، موغول کبیر، ایل‌خان‌لی و جالاییرلی و ... بود. فرهنگ موزیک نظامی فرهنگ موزیک نظامی دولت‌های تورکمان، و مفاهیم موسیقیایی نظامی آن‌ها از قبیل چاووش، نقاره‌چی‌، نقاره‌خانه، و نیز نوع و نام‌های آلات موسیقی، و سرودها و مارش‌ها و دعاهای نظامی تورکی آن‌ها، علاوتا در ارتباط متقابل و تاثیرپذیری شدید و گرته‌برداری از موسیقی نظامی عوثمان‌لی و تشکیلات باند موزیک مهتر است.

برای مطالعه‌ی بیشتر:

سه سلام-سرود نظامی تورکی از اوردوی دولت تورک افشاری

http://sozumuz1.blogspot.com/2019/06/blog-post_5.html

کوی (موسيقی)، يير (آواز)، بييی (رقص)، قوشوق (شعر)، باغدا (تصنيف)، های (آهنگ)....

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/03/blog-post_30.html

چند کلمه‌ی تورکی در باره‌ی موسیقی و فرهنگ موسیقیائی

اوْرOr : گروه کور، خورو

سۆکۆیSüküy : موسیقی نظامی

سۆیێرSüyır : مارش نظامی

ائدیم‌له‌‌مه‌کÉdimlemek : ایفاء، اجرا کردن

کۆی تاخێمKüy taxım : باندو، گروه موسیقی

 

آداب، تربیت: گؤرگو Görgü

آکورد کردن: کؤک‌له‌مه‌ک Köklemek

آکورد: کؤک Kök

آکوستیک: یانقی بیلیم Yanqı bilim، سس داغیلیم Ses dağılım

آلت موسیقی آشیق‌ها: سازSaz

آلت موسیقی، ابزار: چالقی Çalqı، چالینجاق Çalıncaq

آلگرو: قیبراق Qıbraq

آهنگ فولکلوریک: تورکو Türkü

آهنگ موسیقی: ییرلامYırlam

آهنگ: اویوم Uyum

آهنگ‌ساز: باغدار Bağdar

آهنگ‌سازی: باغداما Bağdama

آهنگ‌های لیریک بزرگ، آهنگ مودرن: آشولا Aşula

آوا: بانگ Bañ، بان Ban (بان‌لاماق Banlamaq، بان بان‌لاماق Ban banlamaq)

آواز خواندن: ییرلاماق Yırlamaq، ییراماق Yıramaq، اؤتمه‌ک Ötmek (با صدای زیر)، های‌لاماق Haylamaq (از حنجره)

آواز: ییر Yır

آوازخوان: ییراغوYırağu ، ییراوYırav ، ییرچیYırçı ، ییرلاییجیYırlayıcı ، ییرار Yırar

آوازخوانی: ییرلاییش Yırlayış

اجرا کردن: ائدیمله‌مه‌کÉdilmek

ادبی: گؤرکول Görkül

ادبیات غرب: باتی گؤرک‌سؤزو Batı Görksözü

ادبیات کلاسیک: کؤک‌له‌شیک گؤرک‌سؤز Kökleşik Görksöz

ادبیات: گؤرک‌سؤز Görksöz

ادیب برجسته: سئچگین گؤرکول‌چو Séçgin Görkülçü

ادیب: گؤرکول‌چو Görkülçü

ارتجالی: دوغاچ‌لاما Doğaçlama

استتیزم: گؤرک Görk

استتیک، زیبا: گؤرک‌لو Görklü

انسترومانتاسیون: چالقی‌لاما Çalqılama، چالقی بیلیم Çalqıbilim

انسترومانتال: چالقی‌سال Çalqısal

اوپرا: ییراماج Yıramac (-ماج mac و یا –پاچ paç پسوند بازی-نمایش است، کوتاه و محرف پسوند ماجا maca)

اورکستر مجلسی: اودا کویه‌شگه‌سی Oda küyeşgesi

اورکستر: کویه‌شگه Küyeşge

ایفا کردن: ائدیم‌له‌مه‌کÉdimlemek

ایفاچی: ائدیم‌له‌ییجیÉdimleyici

بازی‌گر تئاتر: یانسیدار Yansıdar

بالرین: تالپی‌چی Talpıçı، تالپار Talpar

باله: تالپی Talpı

باندو: کوی تاخیمKüy taxım

بلندگو: سس ایریلده‌ر Ses irilder

بوزلاق Bozlaq: نوعی اوزون هاوا

پارچه‌ی موسیقی: تیکه Tike

پانتومیم: تومپاج Tumpaç (-ماج mac و یا –پاچ paç پسوند بازی-نمایش است)، توم اویون Tumoyun، توم گؤسته‌ری‌سی Tum gösterisi (از مصدر تومماق Tummaq)

پرده‌ی موسیقی: کؤک Kök

پوئما: قوشاق Qoşaq

تار (ساز): تئل‌لی Télli

تراژدی: بوزلاما Bozlama

ترانه: های Hay، ییرلامYırlam

ترانه‌خوانی: های‌لاما Haylama

تصنیف کردن: باغداماق Bağdamaq

تصنیف: باغدا Bağda

تغنی: ییرلاییش Yırlayış

تفریح کردن: ائیله‌نمه‌ک Éylenmek

تفریح، سرگرمی: ائیله‌نجه Éylence

تک‌نوازی: تک کوی‌لو Tekküylü

تمپو: دیزه‌م Dizem

تمدن: اویقارلیق Uyqarlıq

تون، لحن: تینی Tını

تئاتر: یانسیماج Yansımac (-ماج mac و یا –پاچ paç پسوند بازی-نمایش است)، یانسیل Yansıl

جشن و ضیافت همراه با آواز و غریو و موسیقی: سور Sur

چندنوازی: چوخ کوی‌لو Çoxküylü

خواندن: ییرلاماق

خواننده: ییراغوYırağu ، ییراوYırav ، ییرچیYırçı ، ییرلاییجیYırlayıcı ، ییرار Yırar، های‌چی Hayçı، های‌لار Haylar

دراکه: آنلاق Anlaq، قاناجاق Qanacaq

دوتار: قوشاتئل‌لی Qoşatélli

دوئت: ایکیل İkil

رسیتال: کوی‌له‌تی Küyleti

رقاص: بییی‌چی Biyiçi، بییه‌ر Biyer

رقص: بییی Biyi

رقصیدن: بیییمه‌ک Biyimek، بییی‌له‌مه‌ک Biylemek، بیییشمه‌ک Biyişmek (با هم رقصیدن)

رول، نقش (بازیگری): اوینام Oynam

ریتم: تارتیم Tartım

زیبائی‌شناسی: گؤرک‌بیلیم Görkbilim

ژانر ادبی: گؤرکول چئشین Görkül çéşin

ژانر: چئشین Çéşin

ساز آشیقی-باخشی: قوپوز Qopuz، چؤگور Çögür

ساز بادی نظامی: بورو Boru (بورقو Burqu) (کوراوغلو بوروسو، عوثمانلی بوروسو)

ساز بادی: پوف‌له‌مه‌لی Püflemeli، اؤتدورمه‌لی Ötdürmeli

سبک، اسلوب، طرز: بیچه‌م Biçem

سراینده: قوشان Qoşan

سرود دینی، الهی: تانری‌دام Tanrıdam

سرود ملی: اولوسال آییتیم Ulusal ayıtım

سرود: آییتیم Ayıtım

سرودن: قوشماق Qoşmaq

سروده: قوشقو Qoşqu

سه تار: اوچ تئل‌لی Üçtélli

سوپرانو: اؤته‌ر Öter

سولیست: ییراوYırav ، ییراغو Yırağu

شاعر: قوشار Qoşar، قوشوق‌چو Qoşuqçu

شاعرانه: قوشارجا Qoşarca

شعر تورکی (نوعی قالب شعر آشیقی): قوشما Qoşma

شعر معاصر: دیزه‌له‌ک Dizelek

شعر: قوشوق Qoşuq

شعرگونه: قوشاریمتیل Qoşarımtıl، قوشارسی Qoşarsı

شعرواژه: سیجیر Sicir، سیجیرله‌مه Sicirleme (صورت اولیه‌ی ادبی که نه هنوز به مفهوم امروزی شعر و نه به مفهوم امروزی نثر است).

صدا (معادل Sound): سس Ses

صدا (واضح و روشن): آوارد Avard

صدای جان‌داران (معادل Voice): اؤتوم Ötüm

صنایع ظریفه: اینجه اوزلوق‌لار İnce Uzluqlar

عمل (موسیقی): ایشİş

غزل: سئوگی قوشوقSévgi qoşuq

فراخوان: آواوا Avava (در اصل صدای فراخوان جهت جمع شدن برای بازی پس از برداشت خرمن)

فرهنگ: اکینج Ekinc

فستیوال موسیقی: کوی سورو Küy sürü

فستیوال: سور Sür، سورول Sürül

قطعه (موسیقی): تیکهTike

قطعه‌ی آوازی: ییرال تیکه Yıral tike

قطعه‌ی سازی: چالقی‌سال تیکه Çalqısal tike

قطعه‌ی موسیقی: تیکه Tike

کار (موسیقی): ایشİş

کلید: آچار Açar

کور خوانی: اورلام Orlama، اورلاشی Orlaşı

کور، خورو: اور Or

کومدی موزیکال: کویه‌ل گولدورو Küyel güldürü

کونسرت: کوی‌له‌شی Küyleşi، کویه‌نتی Küyenti

کونسرواتوار، دانشکده‌ی موسیقی: کوی یورت Küyyurd

گفته: قوشوقQoşuq  (عروض)، قوشقوQoşqu  (هجایی)، قوشماQoşma  (عاشقانه)، سیجیرSicir  (شعرواره)

گوینده: ییراغو Yırağu، ییراو Yırav، ییرچی Yırçı، ییرلاییجی Yırlayıcı

مارش: سوییری Süyırı

مجموعه: جؤنگCöng

مدنیت: اویقارلیق Uyqarlıq

مسابقه‌ی آهنگ و ترانه: هاییم Hayım

مسابقه‌ی بین آشیق‌ها: آییتیشما  Ayıtışma

مشاعره: آییتیش Ayıtış

مصراع: دیزه Dize

معرفت: ارده‌م Erdem

مغنی: ییراغوYırağu ، ییراوYırav ، ییرچیYırçı ، ییرلاییجیYırlayıcı ، ییرار Yırar

مقام (در موسیقی): اورنام Ornam

مقام (دولتی، اجتماعی): قونام Qonam

ملودی: ازگی Ezgi

منظومه: قوشاق Qoşaq

مهتر (باند موسیقی نظامی): گؤرکه‌م‌لی بؤلوکGörkemli bölük

موزیسین: کوی‌چو Küyçü، کویه‌مه‌ن Küyemen

موزیک راک: ساللار کوی Sallar Küy

موزیکال: کویه‌ل Küyel

موسیقی اجرا کردن: کویه‌مه‌ک Küyemek، کوی‌له‌مه‌ک Küylemek

موسیقی آیینی: تؤره‌سه‌ل کوی Töresel küy

موسیقی بی کلام، انسترومنتال: چالقی‌سال کوی Çalqısal küy

موسیقی پاپ: ائلگون کوی Élgün Küy

موسیقی سنتی: گله‌نه‌ک‌سه‌ل کوی Geleneksel Küy

موسیقی علمی: بیلیم‌سه‌ل کوی Bilimsel Küy

موسیقی فولکلوریک: بودون کوی Budun Küy

موسیقی کلاسیک: کؤک‌له‌شیک کوی Kökleşik Küy

موسیقی محلی: یئره‌ل کوی Yérel Küy

موسیقی معاصر: چاغ‌داش کوی Çağdaş Küy

موسیقی مقامی: اورنام کوی Ornam Küy

موسیقی مودرن: یئنی‌جیل کوی Yénicil Küy

موسیقی نظامی: سوکوی Sü Küy

موسیقی، موزیک: کوی Küy

موسیقیائی: کوی‌سه‌ل Küysel

موسیقی‌دان: کویه‌ر Küyer

موسیقی‌شناسی: کوی بیلیمی Küybilimi

میم: توم Tum (از مصدر تومماق Tummaq)

میمیست: توم‌چو Tumçu

ندا (امداد و دادخواهی): هارای Haray

ندا: بانگBang, Ban  (تورکی است)

ندای بلند: گوربانگGürbang  (گور: شدید، قوی. گوربانگ به صورت گلبانگ به فارسی وارد شده است)

نغمه: ازگیEzgi

نقرات: ییرلاشیم Yırlaşım، ییرلاشی Yırlaşı، هاییرما Hayırma

نمایش ایمائی: تومپاج Tumpaç (-ماج mac و یا –پاچ paç پسوند بازی-نمایش است)، توم اویون Tumoyun، توم گؤسته‌ریسی Tum gösterisi (از مصدر تومماق Tummaq)

نواختن آلت موسیقی (بادی): اؤتدورمه‌ک Ötdürmek

نواختن آلت موسیقی: چالماق Çalmaq

نواختن سازهای بادی نظامی: آغراتماق Ağratmaq، آغریلماق Ağrılmaq

نواختن موسیقی (خودمانی، غیر فورمال): کوی‌له‌نتی Küylenti

نواختن: کوی‌له‌مه‌کKüylemek

نوازنده: چالقی‌چی Çalqıçı

نوازنده‌ی ساز آشیقی (بدون آواز) : قوپوزچو Qopuzçü، چؤگورچو Çögürçü

نوبه: سیرالیSıralı

نوشته‌ی ادبی: گؤرکول یازی Görkül yazı

هم‌خوانی: اورلاما Orlama، اورلاشما Orlaşma، ییراشما Yıraşma

هم‌نوازی کردن: کویه‌شمه‌ک Küyeşmek

هم‌نوازی، گروه‌نوازی: کویه‌شیم Küyeşim، کوی‌له‌شمه Küyleşme، کوی‌له‌شیم Küyleşim

هنر: اوزلوق Uzluq

هنرپیشه: اوینامان Oynaman

هنرکده: اوزلوق یورت Uzluqyurd

هنرمند: اوزلو Uzlu، اوزمانج Uzmanc

هنرمندانه: اوزلوجا Uzluca

هنرهای زیبا: گؤزه‌ل اوزلوق‌لار Gözel uzluqlar، گؤرک‌لو اوزلوق‌لار Görklü uzluqlar

هنری: اوزلوق‌سال Uzluqsal

ووکال: ییرال Yıral، ییرسال Yırsal

ووکالیست: ییرامان Yıraman

---

[1] «Ceddin Deden» Турецкий марш 1911 года (feat. Николай Кириллов)

https://www.youtube.com/watch?v=uTCNcP5UVoU

Музыка и стихи Али Риза Бея (Ali Riza BEY)

Академический ансамбль песни и пляски Российской Армии имени А.В.Александрова,  feat. Николай Кириллов / Red Army Choir

Турция, Стамбул Концертный зал Джемал Решит Рей (Cemal Reşit Rey Concert Hall) 4 апреля 2017 г.

[2] بیر سیرا یوروم‌لاردا «اه‌نEn » یئری‌نه «هه‌پHep »، و «ائیÉy » قول‌لانیلیر.

[3] تورکییه‌ده قاهرامانKahraman  اولاراق یازیلیر. اویسا فارس‌جا قاهرامان –قهرمان کلیمه‌سی‌نین کؤکه‌نی تورک‌جه قارامانQaraman  کلیمه‌سی‌دیر: ۱-جسور، نه‌ترس، بی‌باک ۲- سخت، صلب، شدید، محکم ۳- عظیم، معظم، عظیم الجثه، کلان، درشت اندام، بزرگ، تنومند، قدرت‌مند ‌٤-نگهبان، مراقب ٦-شوم، بی‌رحم، آنچه با بی رحمی خود باعث عزا می‌شود، مجازا ماتم، ...

[4] بو کلیمه تورکییه‌ده دوشمان Düşman اولاراق یازیلیر. آنجاق تورک‌جه‌نین سه‌س‌لی اویوم قورال‌لارینا گؤره خالق دیلینده‌کی دوشمه‌نDüşmen  سؤیله‌نیشی داها دوغرودور.

[5] Ottoman military band

https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_military_band

William Lichtenwanger. The Military Music of the Ottoman Turks

http://7buruk.blogspot.com/2010/03/military-music-of-ottoman-turks.html

Osmanlı'da Mehter ve Mehter Marşı

https://www.neoldu.com/osmanli‌da-mehter-1234h.htm

[6] دوْقوُزات - هدیه‌های نه‌گانه‌ی نادر شاه افشار به سلطان محمود اول عوثمان‌لی طبق اوسطوره‌ها و سنت مقدس شمردن عدد نُه-٩ توسط تورک‌ها و موغول‌ها و دیگر ملل آلتاییک (مانچو - تونگوس، چینی، ...)

https://sozumuz1.blogspot.com/2021/12/blog-post_25.html