اسلام مردمی آوراسیایی در مقابل اسلام تشریعی فقاهتی
مئهران باهارلی
مسالهای که شما با دوگانهی «اسلام ظاهرگرای تشریعی» ـ «اسلام معناگرای عرفانی» بدان اشاره کردهاید همیشه در طول تاریخ وجود داشته است. دو اصطلاح «اسلام متشرعه» و «اسلام متصوفه» یکی از محصولات آن است.
بسیاری از متولیان و مدعیان اسلام از همان آغاز متوجه عدم تطابق درک تشریعی صلب از اسلام با واقعیات و نیازها و مصالح حیات عملی جوامع انسانی شده، و به نوعی به اصلاح و به روز کردن – تجدد - آن تحت نام حرکت از صورت به حقیقت، از ظاهر به باطن و از تشرع به تصوف و .... تلاش کردهاند.
اما از آن جائی که متشرعین به دلائل گوناگون - از جمله قابلیت استفاده و سوء استفاده از حمایت عوام - همیشه در معادلات قدرت دست بالا را داشتهاند و اغلب هم کوچکترین انعطافی در به روز کردن تلقیشان از دین نشان ندادهاند، تلاشهای متجددین، ناکام مانده و هرگز تبدیل به خط اساسی – جریان اصلی اسلامی و تفکر اسلام متجدد، پروتستانیسم اسلامی، .... مانند آنچه در عیسویت و موسویت رخ داد نشده، و حاشیهای مانده است.
اؤودوÖvdü -اؤودولهرÖvdüler ، اؤتونجلهÖtüncle -اؤتونویلهÖtünüyle
معادل تورکی تشکّر-سپاس و لطفاً-خواهش
مئهران باهارلی
فارسزدهگی و عربمآبی، در بسیاری از عرصهها مانند عرصهی اعتقادی و موقعیت اجتماعی زنان و .... ضربات جبرانناپذیری به فرهنگ تورک وارد نموده است. اما بیشترین این ضربه در عرصهی زبانی و واژهگانی است. به گونهای که امروزه در بسیاری از حیطهها مخصوصا واژهگان و اصطلاحات آداب معاشرت و تحیت و سلام و ....، تقریباً همهی کلماتی که از سوی تورکها و دیگر ملل تورکیک (قازاق، تاتار، تورکمن، اویقور، اوزبیک، ...) به کار برده میشوند فارسی و عربی هستند.
دو مورد بنیادین از مفاهیم آداب معاشرت و اتیکت، «تشکّر – سپاس» و «لطفاً –خواهش» است. در صورتی که در زبان و لهجهها و متون تورکی قدیم واژهگان و تعابیری برای ادای این مفاهیم وجود دارند، اما به دلیل همان فارسزدهگی و عربمآبی (و تاثیر مخرب زبان و ادبیات فارسی، رسمی نبودن زبان تورکی، نبود دولت-ملت تورک، ...)، تمایل عمومی به عدم کاربرد کلمات و اصطلاحات تورکی و به جای آنها کاربرد کلمات فارسی و عربی تشکر و سپاس و لطفا و خواهش و ممنون و ... بوده است. به حدی که باعث گشته پانایرانیستها مدعی شوند تورکها و زبان تورکی ناآشنا و بیگانه با مفاهیم تشکر و خواهش و ... هستند.
در
زیر به معادلهای تورکی دو مفهوم «تشکر – سپاس» و «لطفاً –خواهش» اشاره کردهام:
اشعار تورکی عبدالرزاق سلماسی در نشریهی اجتهاد استانبول-١٩١٤
اویانیقکهن، هر شئیله غملهنیریز
مئهران باهارلی
در این نوشته نمونهای از اشعار تورکی «میرزا عبدالرزاق سلماس» (بعدها پیامِ یار، پیامیار)، از شخصیتهای تورک نیمهی اول قرن بیستم و از سیاسیون، مطبوعاتیان، ادبا و محررین سلماس را آوردهام. این اشعار ترجمهی چند رباعی عمر خیام شاعر مشهور و فیلسوف برجستهی تاجیک به تورکی است که در نشریهی «اجتهاد» چاپ استانبول منتشر شدهاند (نومئرو ١٠٤، ١ ماییس ١٣٣٠ [١٤ ماه مه ١٩١٤]، بئشینجی سنه، ادارهخانه: استانبول، چاغالاوغلو، «اجتهاد» دائرهسینده، مطبعهی خیریه و شرکاسی)
نطق تورکی شیخ حاجی اسدالله افندی ممقانی نووامبر ١٩١٠ و جایگاه او در
نواندیشی دینی تورک
مئهران باهارلی
در زیر متن یک سخنرانی به زبان تورکی از «شیخ حاجی اسدالله افندی ممقانی» از رهبران تورک در مراحل آغازین حرکت مشروطیت ایران را آوردهام. وی این نطق را در یک کونفرانس منعقد شده در استانبول در اعتراض به اولتیماتوم ١٦ اوکتوبر ١٩١٠ بریتانیا به دولت قاجار ایراد کرده است[1]. به تاکید ناشر آن نشریهی صراط المستقیم استانبول، به سبب اهمیت موضوع، این متن نقل کلمه به کلمهی سخنرانی شیخ حاجی اسدالله افندی ممقانی است («مسالهنین اهمّیتِ فوق العادهسینه مبنی، بوتون نطقلار عیناً ضبط اولوناراق، بر وجهِ آتی سیراسییلا درج اولوندو»)[2].
شیخ حاجی اسدالله افندی ممقانی یک مجتهد شیعی تورک؛ از اعضای موثر «انجمن سعادت ایرانیان »در استانبول؛ رابط مجتهدین و خادمین دینی (روحانیون) شیعی مستقر در نجف با ایرانیان مقیم استانبول، تبریز، اوروپا و قفقاز-روسیه؛ شیخ الاسلام شیعیان منصوب شده از سوی سلطان عثمانلی؛ همبند جمعیت اتحاد و ترقی عثمانلی بود. وی در زمرهی نسل اول نواندیشان دینی تورک در دوران مودرن، مدافع جدی لائیسیسم و جدائی دولت از دین، و ضرورت عدم دخالت مطلق خادمان دین (روحانیت) در امور دولتی و عرفی است.
بخش نخست این نقل، (قونفئرانس) مقدمهی نشریهی صراط المستقیم استانبول؛ بخش دوم آن (قارابیگین نطقو) تقدیم شیخ حاجی اسدالله افندی ممقانی از سوی دکتر قارا بیگ، مدیر کونفرانس و از منسوبین جمعیت اتحاد و ترقی؛ و بخش سوم (شیخ حاجی اسدالله افهندینین نطقو) متن سخنرانی تورکی شیخ حاجی اسدالله افندی ممقانی است. چند توضیح پس از نقل متن تورکی سخنرانی، از آن من است.
جمهوریتخواهی فارسی و مسالهی ملی در ایران
نگاهی به طرح پیشنهادی و. انصاری-س. مددی
٢٠٠٩
اخیرا
در نشریات اینترنتی فارسی، بحثهای گستردهای در مورد جنبش جمهوریخواهی منعکس میشود.
یکی از اینها طرح پیشنهادی سیروس مددی و وهاب انصاری (با ملیت تباری تورک) در
رابطه با بیانیهی اتحاد جمهوریخواهان است.
http://jomhouri.com/a/03art/000698.php
نوشتهی زیر با پرداختن به مواردی از این طرح پیشنهادی، غیرمستقیم جوانبی از جنبش جمهوریخواهی خلق فارس را بررسی میکند.
٭ اعلام زبانهای سراسری تورکی و فارسی توامان به عنوان دو زبان
رسمی دولت مرکزی ایران و به رسمیت شناختن زبانهای ملی دیگر مانند عربی، لوری، کوردی،
بلوچی، تورکمنی و ...در مناطق خود؛
٭ بازسازی دولت ایران متشکل از دولتهای فدرال ملی بر اساس مرزهای زبانی-اتنیکی آغاز قرن بیستم، بویژه در مناطقی که خلق تورک به طور پیوسته و متراکم در آنها ساکن است، و مشخصا در شمال غرب کشور (تورکایلی-آزربایجان اتنیک)؛
همچنین گنجاندن اصول زیر در قانون اساسی:
٭ کشور ایران کشوری کثیرالمله متشکل از ملتهای با حقوق برابر تورک،
فارس، عرب، کورد، لور، تورکمن، بلوچ، گیلک، مازنی و دیگر گروههای ملی میباشد؛
٭ رئیس جمهور، روسای قوای سهگانه، وزراء، رئیس مجلس، فرماندهان نیروهای
مسلح میبایست با تمهیدات قانونی به طور سهمیهای و یا ادواری از میان ملتهای ایرانی
انتخاب شوند؛
٭ مسئولین درجه اول کشور همه میبایست، علاوه بر زبان مادری
خود، دارای سواد خواندن و نوشتن به دو زبان عمدهی رایج در ایران، یعنی تورکی و
فارسی باشند؛
٭ همهی شهروندان ایران موظف به یادگیری یک زبان ایرانی به جز زبان مادری خود نیز میباشند. دولت مرکزی موظف به آماده نمودن مقدمات، ضمانتها، شرایط و امکانات لازم برای اجرای این اصل است؛
حداقل سطح خواستهای سیاسی خلق تورک در ایران است».
بزرگداشت مصطفی کمال پاشا آتاتورک در «تورکلهر مهچیتی»- مسجد تورکهای
تهران
مئهران باهارلی
در این نوشته دو خبر کوتاه را از روزنامههای چاپ استانبول، پایتخت امپراتوری عوثمانلی آوردهام. در خبر نخست مربوط به سال ١٩٢٢ گفته میشود مردم و بازاریان تهران در مسجد تورکها - تورکلهر مهچیتی (مسجد عبدالحسین) جمع شده و پس از خواندن بیانیهای حاوی احساساتشان ناشی از پیروزیها و ظفر «اوردوی تورک و اسلام» (عوثمانلی)، در طی مراسمی عکس «مصطفی کمال پاشا» (آتاتورک بعدی) مزین به دستههای گل را در میان مسجد جای داده و تا آخر شب به ابراز شادمانی و شکران پرداختهاند. در خبر دوم که مربوط به سال ١٩١٥ و به نوعی روشنگر زمینهی خبر اول است به سابقهی فعالیتهای «شیخ الرئیس ابوالحسن قاجار تبریزی» که نقش مهمی در ایجاد احساسات و نگرش مثبت نسبت به اوردوی تورک و اسلام و خلافت عوثمانلی و «نهضت اتحاد اسلام» در ایران و جهان تشیع داشت، و گرامیداشت وی از سوی «جمعیت اتحاد و ترقی» اشاره میشود.
در زیر نخست متن تورکی – با الفبای فونتیک مودرن تورکی - و ترجمهی فارسی این دو خبر کوتاه را آورده و سپس چند توضیح را در بارهی تورکلهر مهچیتی-مسجد تورکها و نهضت اتحاد اسلام دادهام.
غلامرضا حسنی زورگاوالی (Zürgavalı) و باقیروف
مئهران باهارلی
خلاصه
حزب دموکرات کوردستان یک روز پس از انقلاب در ٢٣ بهمن ١٣٥٧ به دستور عبدالرحمن قاسملو که تا آن زمان در بغداد و مهمان حزب بعث عراق بود، به شهربانی و ژاندارمری ساووجبولاغ (مهاباد) حمله کرده، آنها را خلع سلاح نمود. یک هفته بعد در ٣٠ بهمن به پادگان ساووجبولاغ (مهاباد) حمله و تمام سلاحها و مهمات آن شامل اسلحههای سنگین را غارت کرد. پس از آن تروریستها و فاشیستهای کورد با سلاحها و مهمات غارتی، شروع به تهاجم به شهرها و روستاهای تورک در آزربایجان غربی کردند. در فروردین ١٣٥٨ آنها یک تظاهرات و تجمع مسلحانه با شرکت چندین هزار تروریست مسلح در شهر استراتژیک سولدوز (نقده)، شهری با اکثریت جمعیتی تورک کردند. هدف قاسملو ایجاد درگیری و خونریزی، وضعیت و جوّ جنگی، تدهیش و فراری دادن اهالی تورک و سپس اشغال شهر سولدوز بود. در روزهای نخستین تهاجمات تروریستهای کورد به شهرها و روستاهای تورک، دولت مرکزی و نیروهای امنیتی آن از هم پاشیده، و مردم تورک غیر مسلح و بیدفاع، بدون هر گونه تشکیلات سیاسی در مقابل نیروهای مهاجم کورد تا به دندان مسلح و به خوبی متشکل، به حال خود رها شده بودند. در این عدم توازن بین قدرت بازیگران، تنها نیرویی که به دفاع از شهرها و روستاهای تورک برخاست، خود مردم تورک بودند. آنها در گروههای پارتیزانی کوچک خودجوش گرد آمدند، مسلح شدند و بنا به غریزهی صیانت نفس و حب وطن به نبرد با گروههای تروریست و فاشیست کورد پرداختند. در راس یکی از این گروههای پارتیزانی مردمی که به دفاع مسلحانه از شهرها و مردم تورک در برابر تروریستها و فاشیستهای کورد پرداختند حجت الاسلام غلامرضا حسنی زورگآوالی از اورمو قرار داشت. وی مردم تورک را به مسلح شدن و دفاع مسلحانه از خود و سرزمینشان تشویق و تهییج کرد. او در سولدوز به قوای پارتیزانی حاج عظیم معبودی و مراد قطاری دو رهبر مردمی تورک که در مقابل تروریستها و فاشیستهای کورد حزب دموکرات کوردستان و گروههای کورد عراقی مسلح که برای کومک به آنها به منظور اشغال کردن سولدوز آمده بودند مقاومت میکردند پیوست. حسنی علاوه بر نجات سولدوز موفق شد تهاجم تروریستها و فاشیستهای حزب دموکرات کوردستان به شهر اورمو را دفع و از اشغال آن توسط ایشان که تا دانشگاه اورمو در انتهای خیابان دانشکده پیش آمده بودند جلوگیری کند.
Özet
Devrimden bir gün sonra, 12 Şubat 1979 tarihinde, o sırada Irak Baas Partisi'nin konuğu olarak Bağdat'ta bulunan Abdurrahman Kasemlu'nun emriyle, Kürdistan Demokrat Partisi; Batı Azerbaycan eyaletindeki Savucbulaq (Mahabad) şehrinin polis ve jandarma güçlerine bir saldırı düzenleyerek, onları başarıyla silahsızlandırdı. Bir hafta sonra, 19 Şubat'ta ise Savucbulaq (Mahabad) garnizonuna saldırarak, ağır silahlar da dahil olmak üzere buradaki tüm silah ve mühimmata el koydu. Bunun ardından, Kürt teröristler ve faşistler, yağmaladıkları silah ve mühimmatı kullanarak Türk şehirlerine ve köylerine saldırmaya ve Türk sakinleri katletmeye başladılar. Nisan 1979'da, binlerce silahlı Kürt terorist Batı Azerbaycan'da, çoğunluğu Türk nüfustan oluşan stratejik Sulduz (Neqede) şehrinde bir silahlı gösteri düzenlediler. Kasemlu'nun amacı; çatışma, kan dökülmesi ve savaş ortamı yaratarak Sulduz'un Türk sakinlerini korkutup kaçırmak ve ardından bu Türk şehri işgal etmekti. Kürt teröristlerin Türk şehir ve köylerine saldırdıkları ilk günlerde, merkezi yönetim ve güvenlik güçleri tamamen çökmüş, silahsız, savunmasız ve herhangi bir siyasi örgütten yoksun olan Türk halkı ise iyi silahlanmış ve iyi örgütlenmiş Kürt işgalci güçlerine karşı, kendi başının çaresine bakmaya terk edilmişti. İki taraf arasındaki bu güç dengesizliği ortamında, Türk şehir ve köylerini savunmak üzere ayağa kalkan tek güç, bizzat Türk halkının kendisiydi. Türk ahali, küçük ve kendiliğinden oluşan partizan gruplar halinde bir araya geldiler, silahlandılar ve hayatta kalma içgüdüsü ile vatanseverlik duygusunun sevk etmesiyle, Kürt terörist ve faşist gruplara karşı savaştılar. Türkili’nin şehirlerini ve halkını Kürt terörist ve faşistlere karşı savunan bu halk partizan gruplarından birine, Türk şehri Urmu’dan (Urmiye) Hiccetü’l-İslam Gulamrıza Heseni Zürgavalı önderlik etti. O; Türk halkını silahlanmaya ve vatanlarını savunmaya teşvik edip yönlendirdi. Önderlik ettiği Türk partizanlarla Sulduz’da, iki sevilen yerel Türk lider Hac Ezim Me’budi ve Murad Katari’nin partizan kuvvetlerine katıldı. Bu ikili; Kürt teröristlere, Kürdistan Demokrat Partisi mensubu faşistlere ve Sulduz'u işgal etme girişimlerinde onlara destek olmak üzere bölgeye gelmiş silahlı Iraklı Kürt gruplarına karşı direniş gösteriyordu. Heseni, Sulduz'u kurtarmanın yanı sıra; Kürdistan Demokrat Partisi'nin terörist ve faşist unsurlarının Türk Urmu şehrine yönelik işgal girişimini püskürtmeyi de başardı. Kürt teröristler, Dâneşkede (Fakülte) Caddesi'nin sonundaki Urmu Üniversitesi'ne kadar ilerlemiş olsalar da, Heseni onların şehri işgal etmelerine engel oldu.
Abstract
One
day after the revolution on February 12, 1979, The Kurdistan Democratic Party, under
the orders of Abdolrahman Qasemlou, who was in Baghdad as a guest of the Iraqi
Baath Party at the time, launched an attack on the police and gendarmerie of
Savujbulagh (Mahabad) city in West Azerbaijan province and successfully disarmed
them. A week later, on the February 19, they attacked the Savujbulagh (Mahabad)
garrison and seized of all its weapons and ammunition, including heavy weapons. Afterwards, Kurdish terrorists and fascists started attacking
Turkish cities and villages, massacring Turkish residents using looted weapons
and ammunition. In April 1979, they organized an armed demonstration in the
strategic city of Sulduz (Neqede) in West Azerbaijan, which had a majority
Turkish population, with thousands of armed participants. Ghasemlou's objective
was to incite conflict and bloodshed, create a warlike atmosphere, and ultimately
scare away the Turkish residents of Sulduz in order to occupy the city. In
the early days of the Kurdish terrorist attacks on Turkish cities and villages,
the central government and its security forces had collapsed. The Turkish
people, unarmed and defenseless, without any political organization, were left
to fend for themselves against the well-armed and well-organized Kurdish
invading forces. In this imbalance of power between the two sides, the only
force that rose to defend Turkish cities and villages was the Turkish people
themselves. They gathered in small,
spontaneous groups, armed themselves, and, driven by the instinct of
self-preservation and patriotism, fought against Kurdish terrorist and fascist
groups. Leading of one of these popular groups that defended the cities and
people of Türkili against the Kurdish terrorists and fascists was Hüccet-ül-islam
Qulamriza Heseni Zürgavalı from the Turkish city Urmu (Urmia). He encouraged
and incited the Turkish people to arm themselves and defend their homeland. In
Sulduz, he joined the partisan forces of Hac Ezim Me’bûdî and Murad Qatarî, who
were two popular local Turkish leaders. The
two were resisting the Kurdish terrorists and fascists from the Kurdistan
Democratic Party, as well as armed Iraqi Kurdish groups who had come to help
them in occupying Sulduz. In addition to saving Sulduz, Heseni also managed to
repel the invasion of the Kurdistan Democratic Party’s scoundrels, terrorists,
and fascists into the city of Urmu. He prevented them from occupying the city, as
they had advanced as far as Urmu University at the end of Dâneşkede (Faculty)
Street.
مقاومت در مقابل توسعهطلبی گروههای اولتراناسیونالیست، مسلح - تروریستی، توسعهطلب و فاشیست کورد خدمت به خلق تورک و منطقه است.
۱-در دویست سال گذشته در غرب آزربایجان، هر گاه که دولت مرکزی و یا سیستم دفاعی تورکان تضعیف شده است، اشقیاء و گروههای تروریستی و توسعهطلب کورد از فرصت سوء استفاده کرده و به شهرها و روستاهای تورک و در راس آنها اورمو (اورمیه)، سولدوز (سلدوز)، سالماس (سلماس)، قوشاچای (میاندوآب)، تیکان تهپه (تکاب)، و ... هجوم آورده، مردم بیدفاع تورک این مناطق را غارت و قتل عام کردهاند. هدف ثابت گروههای فاشیستی کورد از این تهاجمات و کشتارها، تغییر دموگرافی قومی جمعیت با کشتن اهالی تورک، ارعاب و فراری دادن بقیه السیف، و اشغال شهرها و روستاهای تورک بوده است.
پس از وقوع انقلاب اسلامی ایران هم این سناریو تکرار شد. تروریستهای کورد حزب توسعهطلب دموکرات کوردستان درست یک روز پس از انقلاب در ٢٣ بهمن به دستور عبدالرحمن قاسملو که تا آن زمان در بغداد و مهمان حزب بعث عراق بود، به شهربانی و ژاندارمری ساووجبولاغ (مهاباد) حمله کرده، آنها را خلع سلاح نمودند. یک هفته بعد در ٣٠ بهمن به پادگان ساووجبولاغ (مهاباد) حمله کرده تمام سلاحها و مهمات آن شامل اسلحههای سنگین را غارت نمودند. پس از آن با سلاحها و مهمات غارتی، شروع به تهاجم به شهرها و روستاهای تورک کردند. در فروردین ١٣٥٨ به امر قاسملو تروریستها و فاشیستهای کورد اقدام به تظاهرات و تجمع مسلحانه با شرکت چندین هزار فرد مسلح در سولدوز نقده، شهری با اکثریت جمعیتی تورک کردند. مردم تورک شهر، قبلا با صدور بیانیهها و ارسال عریضههای متعدد به برگزاری این تجمع اعتراض کرده، خواستار لغو آن شده بودند. اما قاسملو مصرّ بود. زیرا هدف وی ایجاد درگیری و خونریزی، ایجاد وضعیت و جوّ جنگی و در نتیجه تدهیش و فراری دادن اهالی تورک شهر استراتژیک نقده که همه بی سلاح بودند و سپس اشغال شهر، و نیز مظلومنمایی به منظور جلب حمایت هر چه بیشتر حامیان خود دولتهای امپریالیستی و صلیبی اوروپایی و غربی به رهبری فرانسه و .... بود.
به
روایت چمران: «احزاب چپ در تاریخ ٣١ فروردین ٥٨ نیروهای مسلح خود را به نقده
(سولدوز) میبرند، شهری که از بیست هزار نفر جمعیت آن، تقریباً ١٥ هزار نفر
تورکاند، و معلوم است که از قدیم بین کورد و تورک حساسیت وجود دارد. در وسط
این شهر تورکنشین، بیست هزار کورد از نقاط مختلف جمع شده و دست به تظاهرات
میزنند که ده هزار نفر آنها مسلح بودند. چه کسی میتواند چنین عملی را توجیه
کند؟ راستی چه دلیلی داشت که احزاب در نقدهی تورکزبان، زور و بازو نشان
دهند و همهی قدرت نظامی خود را در آنجا تجهیز کنند؟ جواب روشن است و آن این که
میخواستند مسلحانه بر نقده نیز مسلط شوند. زیرا نقده دروازهی آزربایجان است و
برای وصول به اوشنویه [اوشنو] و جلدیان و پیرانشهر [خانا] حیاتی است. .... و برای
نفوذ به آزربایجان سیطره بر نقده ضروری بود. لذا مسلحانه وارد نقده شدند و
قدرتنمایی کردند. میخواستند هر نفسکِشی را خفه کنند و خلاصه نقده را مثل شهرهای
دیگر زیر سلطهی خود در آورند. ولی حساسیت موجود در نقده به انفجار بدل شد، زد و
خورد در گرفت، خونها ریخته شد، جنایتها صورت گرفت، خانهها به غارت رفت و یا بهسوخت،
به عصمت دختران و زنان تجاوز گردید و روستاهای زیادی در اطراف نقده مورد هجوم و
کشتار قرار رفت. تا پس از چهار روز خونریزی، دولت فرمان داد که ارتش از اورمیه به
حرکت در آید و به سوی نقده بهرود و محاصرهکنندهگان کورد را متفرق نماید. ارتش
نیز تا مثلث نقده پیش رفت و محاصرهکنندهگان عقب نشستند. ...».
