یاشاسین تورک جوانلاری!
خطابهی تورکی نشریهی فریاد اورمو (اورمیه) - ١٩٠٧ خطاب به جوانان تورک
«شما تورک هستید. خونی که در رگهای شما جاری است خون تورک است. پدران شما که تورک بودند، با رفتارهای مردانه و شجاعانهشان خود را به جهان شناسانده و شان و شهرت ابدی برای قوم تورک کسب کردهاند»
مئهران باهارلی
خلاصه:
در شمارهی نهم نشریهی فریاد چاپ اورمو (اورمیه) - ١٩٠٧، یک سال پس از امضای فرمان مشروطیت و ١٨ سال پیش از تاسیس سلسلهی پهلوی، یک خطابهی تورکی خطاب به جوانان تورک منتشر شده است. این خطابه، "هویت ملی" مردم ما را "تورک" مینامد و میگوید: "شما تورک هستید و خون جاری در رگهای شما خون تورک است. پدران تورک شما با رفتارهای مردانه و شجاعانهشان خود را به جهان شناسانده و شان و شهرت ابدی برای قوم تورک کسب کردهاند". خطابه یگانهگی ملی خلق تورک در دو سوی ارس را یادآوری کرده؛ این دو را یک قوم، از یک تبار، همدین و فرزندان یک خانواده مینامد و به جوانان تورک توصیه میکند برای احقاق حقوق زبانی، فرهنگی و سیاسی تورک، از تورکان قفقاز متابعت کرده خود را با آن هماهنگ سازند. در آخر میگوید که تورکها نهمیباید از جاننثاری در راه وطن و به خاطر ملت خود، سستی کرده و یا بهترسند. این خطابهی تورکی منحصر به فرد، از جنبههای متعدد یک سند تاریخی فوقالعاده مهم است. از جمله تاریخ تشکل شعور ملی تورک در ایران، تورکایلی و غرب آن به مرکزیت اورمو (اورمیه)؛ روند ملتشوندهگی خلق تورک؛ روابط زبانی، ادبی، فرهنگی و سیاسی تورکان تورکایلی با عوثمانلی و قفقاز؛ نثر تورکی و تورکینویسی؛ تاریخ مطبوعات تورک در تورکایلی و ایران؛ تاثیرپذیری محیط ادبی و سیاسی تورکایلی به ویژه غرب آن به مرکزیت اورمو (اورمیه) از محیط فرهنگی و ادبی و سیاسی عوثمانلی؛ و ... در دهههای آخر قرن نوزده و دهههای اول قرن بیستم نواحی غربی آزربایجان به مرکزیت اورمو - سالماس، کانون تشکل هویت ملی تورک و زادگاه تورکگرائی مودرن و دموکراتیک، و تورکگرائی سیاسی و تلاش برای بازیابی، بازشناسی و بازنمایی تاریخ و فرهنگ ملی تورک در میان نخبهگان، روشنفکران، دولتمردان، روحانیون و نظامیون تورک در غرب آزربایجان مخصوصا اورمو بسیار شایع و ریشهدار بود. این خطابه با شعار «زنده باد جوانان تورک» خاتمه مییابد. در آن ملیت مردم، «تورک» به معنی مودرن است و نامی از «ملت ایران» برده نهمیشود. تاکید به تبار تورک و تاریخ تورک و «قوم تورک» در این نوشته دارای اهمیت دو چندان است. زیرا آن دوره، جنبش مشروطیت دارای ایدئولوژی نژادپرستی آریایی و پانایرانیسم ضد تورک بود، تورک را نژادی پست میدید و در صدد ساقط کردن دولت تورک قاجار بود. در تضاد با غرب آزربایجان، در ادبیات سیاسی شرق و مرکز آزربایجان ملت صرفا به معنی «ملت ایران» بود و مفهوم «ملت تورک» انکار میشد. خطابهها و اعلامیههای رهبران مشروطیت در تبریز همواره به فارسی بود، همیشه با نام «ملت ایران» آغاز میشد و با درود بر «ملت ایران» پایان مییافت. زبان این خطابه و دیگر متون تورکی نشریهی فریاد، تورکی مشترک و بسیط است که در نیمهی دوم قرن نوزده و دهههای اول قرن بیستم زبان ادبی و نوشتاری در سراسر تورکایلی، قفقاز و ایران بود. تورکی مشترک و بسیط در اصل همان تورکی عوثمانلی - استانبولی (شاخهی غربی اوغوز غربی) بود که بعضی از کلمات و عبارات فارسی و عربی آن با کلمات تورکی بومی و محلی لهجهی تورکمانی (شاخهی شرقی اوغوز غربی) جایگزین میشد. در این خطابه ابیات تورکی ادبا و ضربالمثلهای عوثمانلی، به عنوان ادبیات خودی گنجانده شده است. در این خطابه آزربایجان به معنی صحیح آن، یعنی نام قسمتی از وطن خلق تورک بهکار رفته است، نه به صوت "گلوسونیم" - نام زبان، "اتنونیم" - نام گروه ملی، و "پاترونیم" - نام وطن. یکی نمودن این سه مفهوم متفاوت و آزربایجان نامیدن تمامیتخواهانهی هر سهی آنها، دسیسهی ضد تورک و استعماری روسیه در دورهی استالین برای ریشهکن کردن هویت ملی تورک از قفقاز و شمال غرب ایران بود.
Özet
1907 yılında — Meşrutiyet Fermanı'nın imzalanmasından bir yıl sonra ve Pehlevi Hanedanı'nın kuruluşundan 18 yıl önce — Urmu'da (Urmiye) yayımlanan *Feryad* gazetesinin dokuzuncu sayısında, Türk gençliğine hitaben Türkçe bir nutuk yayımlanmıştır. Bu nutuk, halkımızın milli kimliğini "Türk" olarak tanımlamakta ve şöyle demektedir: "Siz Türksünüz; damarlarınızda akan kan, Türk kanıdır. Türk atalarınız, yiğitçe ve cesurca davranışlarıyla kendilerini dünyaya tanıtmışlar; Türk milletine ebedi şeref ve şöhret kazandırmışlardır." Nutuk, Aras Nehri'nin her iki yakasında yaşayan Türk halkının ulusal birliğini vurgulamaktadır. Bu halkı; aynı soydan ve aynı dinden gelen, aynı aileye mensup, tek bir halk olarak nitelendirmektedir. Türk gençliğine; Türk halkının dilsel, kültürel ve siyasi haklarını elde edebilmek adına, Kafkas Türklerini örnek almalarını ve onlarla eşgüdüm içinde hareket etmelerini öğütlemektedir. Son olarak nutuk; Türklerin, vatanları ve milletleri uğruna canlarını feda etmekten ne gözlerinin korkması ne de bu konuda tereddüt etmeleri gerektiğini ifade etmektedir. Bu eşsiz Türkçe hitabet; merkezinde Urmu’nun (Urmiye) yer aldığı Türkili ve İran coğrafyasında Türk milli bilincinin oluşum tarihi; Türk halkının ulus inşası süreci; Türkili Türklerinin Osmanlı İmparatorluğu ve Kafkasya ile olan dilsel, edebi, kültürel ve siyasi ilişkileri; Türkçe nesrin gelişimi; Türkili ve İran’daki Türk basınının tarihi; ve Osmanlı kültürel, edebi ve siyasi ortamının Türkili üzerindeki — özellikle de bu bölgenin batı kesiminin merkezi konumundaki Urmu (Urmiye) üzerindeki — etkisi dâhil olmak üzere, pek çok açıdan son derece önemli bir tarihi belgedir. On dokuzuncu yüzyılın son ve yirminci yüzyılın ilk on yıllarında, merkezi Urmu - Salmas olan Azerbaycan’ın batı bölgeleri; Türk ulusal kimliğinin oluşumu açısından önemli bir merkez ve modern, demokratik Türkçülüğün doğuş yeri işlevi görmüştür. Siyasi Türkçülük — Türklerin tarihini ve ulusal kültürünü yeniden keşfetme, tanıma ve temsil etme çabalarıyla birlikte — Azerbaycan’ın batısındaki; özellikle de Urmu - Salmas bölgesindeki Türk seçkinleri, aydınları, devlet adamları, din adamları ve askerî şahsiyetleri arasında yaygın ve köklü bir biçimde yerleşmişti. Bu nutuk, “Yaşasın Türk gençliği” sloganıyla sona ermektedir. Nutukta, halkın milliyeti modern anlamıyla “Türk” olarak tanımlanmakta ve “İran milleti” terimine yer verilmemektedir. Bu nutukta Türk kökenine, Türklerin tarihine ve “Türk etnisitesine” yapılan vurgu özellikle dikkat çekicidir. Bunun nedeni; Meşrutiyet Hareketi’nin, Türklerin aşağı bir ırk olarak görüldüğü ve Kacar Türk devletinin devrilmesinin hedeflendiği, Aryan ırkçılığına ve Türk karşıtı Pan-İranizm ideolojisine sahip olmasıdır. O dönemde, Batı Azerbaycan’ın tersine, Doğu ve Orta Azerbaycan’ın siyasi literatüründe “millet” sözcüğü yalnızca “İran milleti”ni ifade etmekte; “Türk milleti” kavramı ise reddedilmekteydi. Tebriz’deki Meşrutiyetçi liderlerin konuşmaları ve bildirileri hep Farsça olup, daima “İran milleti” ifadesiyle başlamakta ve “İran milleti”ne yönelik bir selamlamayla son bulmaktaydı. Bu konuşmanın ve *Feryad* dergisindeki diğer Türkçe metinlerin dili; on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısı ile yirminci yüzyılın ilk on yılları boyunca Türkili, Kafkasya ve İran'ın geri kalanında edebî ve yazı dili olarak kullanılan "Ortak ve Sade Türkçe"dir. Ortak ve Sade Türkçe, özünde, bazı Farsça ve Arapça kelime ve ifadelerin, Türkman lehçesinden (Batı Oğuzca’nın Doğu Kolu) alınan öz ve yerel Türkçe kelimelerle değiştirildiği Osmanlı - İstanbul Türkçesidir (Batı Oğuzca’nın Batı Kolu). Bu konuşma, Osmanlı - İstanbul edebiyatçılarının Türkçe atasözlerini ve dizelerini, kendi edebiyatının bir parçası olarak bünyesinde barındırmaktadır. Bu konuşmada Azerbaycan, gerçek anlamıyla — yani bir "glossonim" (dil adı), "etnonim" (ulusal grup adı) veya "patronim" (anavatan adı) olarak değil - sadece Türk halkının anavatanının bir parçası olarak kullanılmaktadır. Bu üç farklı kavramın birbirine karıştırılması ve hepsinin toptancı bir yaklaşımla "Azerbaycan" olarak adlandırılması; Stalinist Rusya'nın, Türk ulusal kimliğini Güney Kafkasya ve Kuzeybatı İran'dan silip atmayı hedefleyen, Türk karşıtı ve sömürgeci bir tertibiydi.
Abstract
In
the ninth issue of the Feryad periodical, published in Urmu (Urmia) in 1907—one
year after the signing of the Constitutional Decree and 18 years before the
establishment of the Pahlavi dynasty—a speech in Turkish addressed to Turkish
youth was published. This speech identifies the national identity of our people
as "Turks" and states: "You are Turks, and the blood flowing in
your veins is Turkish blood. Your Turkish forefathers have made themselves
known to the world through their manly and courageous conduct and have earned
eternal honor and fame for the Turkish people." The
speech emphasizes the national unity of the Turkish people on both sides of the
Aras River. It describes them as one people, sharing the same ancestry, the
same religion, and belonging to the same family. It advises Turkish youth to
follow the example of the Caucasus Turks and coordinate with them in order to
achieve the linguistic, cultural, and political rights of the Turkish people.
Finally, it states that Turks should neither be discouraged nor fear
sacrificing their lives for the sake of their homeland and nation. This unique Turkish oration is an extremely important
historical document in many respects, including the history of the formation of
Turkish national consciousness in Iran and Turkili with Urmu (Urmia) as its
center; the nation-building process of the Turkish people; the linguistic,
literary, cultural, and political relations of the Turks of Turkili with the
Ottoman Empire and the Caucasus; the development of Turkish prose; the history
of the Turkish press in Turkili and Iran; and the influence of the Ottoman
cultural, literary, and political environment on Turkili, particularly in the Urmu
(Urmia) as the center of its western part. In the last decades of the
nineteenth century and the first decades of the twentieth century, the western
regions of Azerbaijan, centered on Urmu–Salmas, served as a major center for
the formation of Turkish national identity and the birthplace of modern,
democratic political Turkism. Political Turkism, along with efforts to recover,
recognize, and represent the history and national culture of the Turks, was
widespread and deeply rooted among the Turkish elites, intellectuals,
statesmen, clergy, and military figures of western Azerbaijan, particularly in
the Urmu–Salmas region. This speech ends with the slogan, “Long live the Turkish youth.” In the
speech, the nationality of the people is identified as “Turk” in the modern
sense, and the term “Iranian nation” is not mentioned. The emphasis on Turkish
descent, the history of the Turks, and “Turkish ethnicity” in this speech is
especially significant. This is because the Constitutional Movement had an Aryan
racism and anti-Turkish pan-Iranism ideology, in which Turks were regarded as
an inferior race and, sought to overthrow the Qajar Turkish state. At that
time, contrary to Western Azerbaijan, in the political literature of East and
Central Azerbaijan, the word "nation" referred simply to the
"Iranian nation", and the concept of the "Turkish nation"
was denied. The speeches and declarations of the Constitutionalist leaders in
Tabriz always began with the phrase "Iranian nation" and ended with a
greeting to the "Iranian nation". The
language of this speech and other Turkish texts in the Feryad periodical is
Common and Simple Turkish, which was the literary and written language
throughout Turkili, the Caucasus, and rest of Iran in the second half of the
nineteenth century and the first decades of the twentieth century. Common and
Simple Turkish was originally the Ottoman-Istanbul Turkish (the western branch
of the Western Oghuz), in which some Persian and Arabic words and expressions
were replaced with native and local Turkish words fom the Turkmani dialect (the
eastern branch of the Western Oghuz). This speech incorporates the Turkish proverbs
and verses of Ottoman-Istanbul literary figures, as part of its own literature. In this speech, Azerbaijan is used in its true sense -
that is, as part of the homeland of the Turkish people - and not as a
"glossonym" (the name of the language), "ethnonym" (name of
the national group), or "patronym" (name of the homeland). The conflation
of these three distinct concepts, ad the labeling all of them as Azerbaijan in
a totalizing way, was an anti-Turkish and colonialist plot of Stalinist Russia aimed
at eradicating the Turkish national identity from the south Caucasus and northwestern Iran.
.jpeg)
.png)
مقدمه
در شمارهی نهم نشریهی فریاد چاپ اورمو (اورمیه)، به سال ١٩٠٧ (١٢٨٦ شمسی) یعنی ١٠٩ سال پیش، یک سال پس از امضای فرمان مشروطیت و ١٨ سال پیش از تاسیس سلسلهی پهلوی، یک خطابهی تورکی به قلم محمود غنیزاده سلماسی خطاب به جوانان تورک منتشر شده است. غنیزاده در این خطابه، که از هر جهت یک سند تاریخی فوقالعاده است، "هویت ملی" مردم ما را "تورک" مینامد و خطاب به جوانان آزربایجان میگوید: "شما تورک هستید و خون جاری در رگهای شما خون تورک است. پدران تورک شما با رفتارهای مردانه و شجاعانهشان خود را به جهان شناسانده و شان و شهرت ابدی برای قوم تورک کسب کردهاند". وی یگانهگی ملی خلق تورک در دو سوی ارس را یادآوری کرده؛ این دو را یک قوم، از یک تبار، همدین و هممذهب و فرزندان یک خانواده مینامد. سپس به جوانان تورک در آزربایجان توصیه میکند در امر تشکل و سازمانیابی برای بسترسازی و تحصیل حقوق زبانی، فرهنگی و سیاسی تورک، از تورکان قفقاز متابعت کرده خود را با آن هماهنگ سازند. او در آخر تنبیه میکند که تورکها نهمیباید از جاننثاری در راه وطن و به خاطر ملت خود، سستی کرده و یا بهترسند.
این خطابهی تورکی منحصر به فرد، از جنبههای متعدد دارای اهمیت است. از جمله تاریخ تشکل شعور ملی تورک در ایران، تورکایلی و غرب آن به مرکزیت اورمو (اورمیه)؛ روند ملتشوندهگی خلق تورک؛ روابط زبانی، ادبی، فرهنگی و سیاسی تورکان تورکایلی با عوثمانلی و قفقاز؛ نثر تورکی و تورکینویسی؛ تاریخ مطبوعات تورک در تورکایلی و ایران؛ تاثیرپذیری محیط ادبی و سیاسی تورکایلی به ویژه غرب آن به مرکزیت اورمو (اورمیه) از محیط فرهنگی و ادبی و سیاسی عوثمانلی؛ سرگذشت سیاسی و مطبوعاتی شخص غنیزاده؛ و نهایتاً سیر تطور در برداشت وی از مفاهیم هویت ملی تورک، وطن تورکایلی، ایرانیت و ...
در زیر نخست اصل این خطابهی استثنائی به زبان تورکی با خطوط عربی و لاتین و سپس ترجمهی آن به فارسی توسط خودم را آورده و در آخر چند توضیح کوتاه در این باره اضافه کردهام. در متن تورکی، کلمات و پسوندهای تورکی با الفبا و املاء مودرن و فونتیک تورکی، عبارات و کلمات فارسی و عربی به املای آن زبانها نوشته شدند.
مئهران باهارلی
یاشاسین تورک جوانلاری!
سیز «تورک»سونوز. دامارلارینیزداکی قان «تورک» قانیدیر. «تورک» اولان بابالارینیز، اطوارِ مردانه و شجیعانهلهریله اؤزلهرینی عالَمه تانیتمیش و «تورک» قومو ایچون ابدی بیر شان و شهرت قازانمیشدیر.
فریاد – اورمو. سایی ٩، بیرینجی ایل. شنبه ربیع الاخر ١٣٢٥، ٥ مای ١٩٠٧
خطابه
تورک جوانلارینا
جوانلار، گؤزلهرینیزی آچینیز! افقِ استقبالیمیزدان باش گؤستهرهن و پیشِ نگاهیمیزی قارانلیقلاشدیران بولوتلاری، او دهشتلی ییلدیریملار یاغدیرماغا مستعد اولان مُظْلَم بولوتلاری، گؤرونوز. محقّق بیر فیرتینایِ قورخولو، بیر طوفانِ بلا اطرافیمیزدا چالخانییور. نه ایچون دورموشسونوز، نهیه منتظرسینیز جوانلار؟ ... حیاتِ ملّیمیزی قورتارماق و بو کشتییِ طوفانزدهنی ساحلِ سلامته چیخارماق، سیزین، تهک بیر سیز جوانلارین زورِ بازویِ غیرتینه باغلیدیر! ......
ملّت دردی، ملّیت حسّی جوان قلبلهرده، آچیق فکرلی جوانلارین قلبِ شیرانهسینده یئر توتار. بونلاری دئمهکدهن "سالدیدهلهریمیزده، قوجالاریمیزدا ملّیت حسّی یوخدور" دئمهک ایستهمیرهم. بو قهدهر وار که: حالِ حاضردا ایشه یاراناجاق سیزسینیز، سیز. اونلارا سیز گهرهک کؤمهک ائدهسینیز. اونلارین و عمومِ وطن خیرخواهلارینین خیالاتینا سیز گهرهک رواج وئرهسینیز.
ائی آزهربایجان جوانلاری! ... خطابیم سیزلهرهدیر. وقتینیزی نه اوچون عطالتله گئچیرییورسونوز؟ .... سیز تورک'سونوز. دامارلارینیزداکی قان "تورک" قانیدیر. تورک اولان بابالارینیز، اطوارِ مردانه و شجیعانهلهریله اؤزلهرینی عالَمه تانیتمیش و تورک قومو ایچون ابدی بیر شان و شهرت قازانمیشدیر.
یاد
اولسون اوْل حمیتمند اولان اسلافیمیز
بیز مجاهد، محترم بیر فرقهنین اخلافیییز
قافقاس تورکلهری، تا قولاقلارینیزین دیبیندهکی قافقاسلیلار، سیزینله بیر قومدان، بیر عِرْقدهن، بیر دین و مذهبدهن، حاصلی بیر ائوین اولادیندان اولدوقلاری حالدا، بو آخرینجی بیر نئچه ایل مدّتینده باخینیز نه اولدولار. میدانِ مسابقهیِ ترقّیده، هارالارا قهدهر گئتدیلهر. آز مدّت قاباق، قافقاسیادا تورک دئدییین ملّت نهدیر؟ ترقّی نهدیر؟ مطلق بیلمهز ایدیلهر ..... ایندی ایسه غیرت [و] حمّیت سایهسینده چوخ آز مسلمان کهندی تاپارسینیز کی اورادا مسلمانلارین اؤزلهرینه مخصوص بیر مدرسه یا بیر قرائتخانهلهری اولماسین ... اونلاری بو یولا سوق ائدهن و اونلارا بو حقایقی تعلیم ائدهن کیملهر ایدیلهر؟ هئچ سؤز یوخ جوانلار. نورِ معارفله گؤنوللهری ضیالی جوانلار .....
نه اوچون سیز حرکاتینیزی اونلارا تطبیق ائتمییورسونوز؟ ایران حکومتی ایله روسیه حکومتی ایکیسی بیر مسلکده، بیر خطِّ حرکت[ی] تعقیب ائتدیکلهری حالدا، سیز تورکلهر حرکاتِ مجاهدهکارانهنیزی قافقاس مجاهد جوانلارینین حرکاتینا نه ایچون اویدورمویورسونوز؟ و اونلارین گئتدیکلهری و بیر درجهیه قهدهر موفّق اولدوقلاری یولویلا نه ایچون گئتمییورسونوز؟ دوغرودور. بیزلهرین اؤز دایرهیِ ایرانیّتیمیزده اؤزوموزه مخصوص بیر طریقِ مجاهدهمیز واردیر که قافقاسلیلارینکینا نسبت قبول ائتمهز. زیرا که اونلار آیری بیر طریقله منزلِ مقصودا طرف ایرهلی گئدییورلار. بیز ایسه بوتون بوتونه آیری بیر وادیده، نقطهی توجّهموزو بیلمهیهرهک یول آلماقداییز.
فقط اقرار ائدهلیم: بیزیمکی ناقصدیر، غیرِ کافیدیر، لا تُعَدُّ ولا تُحَصّیٰ احتیاجاتیمیزا نسبتاً قیاس قبول ائتمهز درجهده آزدیر. هانی سیزین جمعیّتلهرینیز؛ نشرِ سواد، نشرِ معارف جمعیّتلهرینیز، نطوق [و] خطیب جوانلارینیز؟ هانی سیزین تهدیدجی (ترور) دستهلهرینیز؟
جوانلار! نه وقته قهدهر وجدانسیز، حقیقتسیز خاینلهر وطنیمیزی بیر باشیندان توتوپ ییییپ قورتاراجاقلار؟ «جاهل جسور اولور. بیز جاهلیز، ففط جسارتیمیز یوخ. خاین مخوف اولور. بیز ایسه خیانتیمیز یوخ، فقط خوفوموز وار». نه ایچون قورخویورسونوز تورکلهر؟ نه اوچون فتور گهتیرییورسونوز؟ «بیر گون یاراندیق، بیر گون داخی اؤلهجهییز» تورکلهره مخصوص بیر ضربالمثلدیر. وطن یولوندا، ملّت اوغروندا فدایِ نفس، ایثارِ جان ائتمهکدهن شیرین، لذیذ داخی نه وار؟ ..... آه یا ربّی! ... او سعادت بیزلهره قسمت اولور مو؟ «ظن ائدهریم اولور ...........»
خونِ
اربابِ حمیّت غرق ائدهر ظالملهری
مشعلِ افکارِ احرارانه سؤنمهز خونیله
یاشاسین
تورک جوانلاری!
یاشاسین آزهربایجان!
م. غ. [محمود غنیزاده سلماسی]
YAŞASIN TÜRK CAVANLARI!
SİZ TÜRK’SÜNÜZ. DAMARLARINIZDAKI QAN TÜRK QANIDIR. TÜRK OLAN BABALARINIZ, ETVÂR-I MERDÂNE VE ŞECÎÂNELERİYLE ÖZLERİNİ ÂLEME TANITMIŞ, VE TÜRK QOVMU ÜÇÜN EBEDÎ BİR ŞAN VE ŞÖHRET QAZANMIŞDIR.
Feryad Qezéti, Urmu. Sayı 9, Birinci il, 5 Rebiülâxır, 5 may 1907
XETÂBE
TÜRK CAVANLARINA
[Bu sayının başlağı:
Axıtdı séyf-i mezâlim demâ-ı mezlûmu
Aransın ehl-i hemiyyet, kefen kefen diyerek] (Süleyman Nazif)
Cavanlar, gözlerinizi açınız! Ufuk-i isiqbâlımızdan baş gösteren ve pîş-i nigâhımızı qaranlıqlaşdıran bulutları, o dehşetli yıldırımlar yağdırmağa müsteidd olan müzlim bulutları görünüz. Müheqqeq bir fırtına-ı qorxulu, bir tûfân-ı belâ etrâfımızda çalxanıyor. Ne içün durmuşsunuz? Neye müntezirsiniz cavanlar? … hayât-ı millimizi qurtarmaq ve bu keşti-yi tûfânzedeni sâhil-i selâmete çıxarmaq, sizin, tek bir siz cavanların zûr-i bâzû-yi qéyretine bağlıdır ….!
Millet derdi, milliyet hissi cavan qelblerde, açıq fikirli cavanların qelb-i şîrânesinde yér tutar. Bunları démekden “sâldîdelerimizde, qocalarımızda milliyet hissi yoxdur” démek istemirem. Bu qeder var ki: hâl-ı hazırda işe yaranacaq sizsiniz, siz! Onlara siz gerek kömek édesiniz. Onların ve umûm-i veten xéyirxahlarının xeyâlâtına siz gerek revâc véresiniz.
Éy Azerbayan cavanları! … xetâbım sizleredir. Veqtinizi ne içün etâletle géçiriyorsunuz? … Siz TÜRKsünuz. Damarlarınızdakı qan “TÜRK” qanıdır. TÜRK olan babalarınız, etvâr-ı merdâne ve şecîâneleriyle özlerini âleme tanıtmış, ve Türk qovmu içün ebedî bir şan ve şöhret qazanmışdır.
Yâd olsun ol hemiyyetmend olan eslâfımız
Biz mücâhid, möhterem bir firqenin exlâfıyız (kimden?)
Qafqas Türkleri, tâ qulaqlarınızın dibindeki Qafqaslılar, sizinle bir qovmdan, bir ırqdan, bir din ve mezhebden, hâsılı bir évin évladından olduqları halda, bu axırıncı bir néçe il müddetinde baxınız ne oldular. Méydân-ı musâbiqe-yi tereqqîde haralara qeder gétdiler. Az müddet qabaq, Qafqasya’da Türk dédiyin [nedir]? millet nedir? tereqqî nedir? mütleq bilmez idiler. … indi ise qéyret hemiyyet sâyesinde çox az Müselman kendi taparsınız ki orada Müselmanların özlerine mexsus bir medrese ya bir qerâetxanaları olmasın! …. Onları bu yola sevq éden ve onlara bu heqâyiqi te’lim éden kimler idiler? Héç söz yox CAVANLAR. Nûr-i maârifle gönülleri ziyâlı cavanlar …
Ne içün siz herekâtınızı onlara tetbîq étmiyorsunuz? Îran hökümeti ile Rusya hökümeti ikisi bir meslekde, bir xett-i hereketi te’qib étdikleri halda, siz Türkler herekât-ı mucâhidekârânenizi Qafqas mucâhid cavanlarının herekâtına ne içün uydurmuyorsunuz? Ve onların gétdikleri ve bir dereceye qeder müveffeq olduqları yolyula ne içün gémiyorsunuz? Doğrudur, bizlerin öz dâire-yi Îrâniyyetimizde özümüze mexsus bir terîq-i mucâhidemiz vardır ki Qafqaslılarınkına nisbet qebûl étmez. zîra ki onlar ayrı bir terîqle menzil-i meqsûda teref ireli gédiyorlar. Biz ise bütün bütüne ayrı bir vâdide, nöqte-yi teveccühümüzü bilmeyerek yol almaqdayız.
Feqet iqrâr édelim: bizimki nâqisdir, qéyr-i kâfidir, lâ tueddu ve lâ tuhessa ihtiyâcâtımıza nisbeten qiyâs qebûl étmez derecede azdır. Hanı sizin cemiyetleriniz, neşr-i savad, neşr-i maârif cemiyetleriniz, nutûq-i xetîb cavanlarınız? Hanı sizin tehdid édici “térör” desteleriniz?
Cavanlar! Ne veqte qeder vicdansız, heqîqetsiz xâyinler vetenimizi bir başından tutup yiyip qurtaracaqlar? “Câhil cesûr olur”. Biz câhiliz, feqet cesâretimiz yox. “Xâyin muxevvef olur”. Biz ise xeyânetimiz yox, feqet xovfumuz var. Ne içün qorxuyorsunuz TÜRKLER? Ne içün futûr getiriyorsunuz? “Bir gün yarandıq, bir gün daxı öleceyiz” Türklere mexsus bir zerb ül-meseldir. Veten yolunda, millet uğrunda fedâ-yi nefs, îsâr-ı can étmekden şirin, lezîz daxı ne var? … Âh Yâ Rebbî! … O saadet bizlere qismet olur mu? Zenn éderim olur …..
Xûn-i erbâb-ı hemiyyet qerq éder zâlimleri
Meş’el-i efkâr-ı ehrârâne sönmez xûn ile (Abdullah Cevdet)
Yaşasın Türk cavanları!
Yaşasın Azerbaycan!
M. Q. [Salmaslı Mahmıd Qenîzâde]
ترجمهی خطابهی تورکی غنیزاده (توسط مئهران باهارلی)
زنده باد جوانان تورک!
شما «تورک» هستید. خونی که در رگهای شما جاری است خون «تورک» است. پدران شما که «تورک» بودند، با رفتارهای مردانه و شجاعانهشان خود را به جهان شناسانده و شان و شهرت ابدی برای قوم «تورک» کسب کردهاند.
فریاد - اورمو (اورمیه). شماره ٩، سال اول. شنبه ربیع الاخر ١٣٢٥، ٥ مای ١٩٠٧
خطابه
به جوانان تورک
چشمهایتان را باز کنید. ابرهائی که در افق آیندهمان پیدا شدهاند و جلوی چشمانمان را تاریک کردهاند، آن ابرهای تاریک و منحوس که قابلیت فروریختن رعدهای وحشتناک را دارند بهبینید. بیتردید طوفانی دهشتانگیز، یک طوفان بلا در اطرافمان به حرکت در آمده است. چرا ایستادهاید؟ منتظر چه هستید ای جوانان؟ نجات دادن حیات ملیمان و به ساحل سلامت رساندن این کشتی طوفانزده، تنها به شما، به بازوی غیرت شما جوانان وابسته است.
درد ملت، حس ملیت در قلبهای جوان، در قلب شیرانهی جوانان روشنفکر جای میگیرد. با بیان این سخنان، نهمیخواهم بهگویم که سالمندان و پیرانمان حس ملیت نهدارند. اما این نیز هست که در حال حاضر، آنهائی که مفید فایدهاند شمائید، شما. شما باید به آنها کومک کنید. شما باید به ایدهآلها و آرزوهای آنها و همهی خیرخواهان وطن رواج بهبخشید.
ای جوانان آزربایجان! خطابم به شماهاست. به چه سبب اوقاتتان را به عطالت میگذرانید؟ شما تورک هستید. خونی که در رگهای شما جاری است خون تورک است. پدران شما که تورک بودند، با رفتارهای مردانه و شجاعانهشان خود را به جهان شناسانده و شان و شهرت ابدی برای قوم تورک کسب کردهاند:
یاد
باد آن اسلافِ شریفمان
ما بازماندان گروهی مجاهد و محترمیم [شاعر؟]
تورکهای قفقاز، همان قفقازیانی که بغل گوشتاناند، در حالی که با شما یک قوم، از یک نژاد، از یک دین و مذهب و خلاصه فرزندان یک خانهاند، بهنگرید که در چند سال اخیر چه شدند و در میدان مسابقهی ترقی تا به کجاها پیش رفتند. تا مدتی قبل، در قفقاز مطلقاّ هیچ کس نهمیدانست آنچه ملت تورک نام دارد چیست، ترقی کدام است. اما اکنون، در سایهی غیرت و شرف، به ندرت میتوان روستای مسلمانی [تورکی] یافت که در آن مسلمانان [تورکان] مدرسه یا قرائتخانهی خاص خود را نهداشته باشند. چه کسانی آنها را به این وضعیت سوق دادند و به آنها این حقایق را آموختند؟ هیچ تردیدی نیست که جوانان. جوانانی که قلبهایشان با نور فرهنگ و معارف روشن گشته است.
چرا شما حرکات خود را با آنها تطبیق نهمیدهید؟ در حالی که حکومتهای ایران و روسیه، هر دو بر یک مسلک و تعقیب کنندهی یک خط حرکتاند، شما جوانان تورک نیز چرا حرکات مجاهدهکارانهی خود را با جوانان مجاهد قفقاز هماهنگ نهمیکنید؟ چرا به راهی که آنها میروند و باعث موفقیت آنها به درجهی معینی نیز شده است نهمیروید؟ درست است. ماها در داخل دایرهی ایرانیتمان، روش مجاهدهی خاص خودمان را داریم که با روش مجاهدهی قفقازیان متناسب نیست. زیرا که آنها به طریقی متفاوت به سوی مقصود خود پیش میروند. اما ما تماماّ در وادی متفاوتی و در حالیکه حتی نقطهای که به آن میباید متوجه باشیم را نهمیدانیم راه میپیماییم.
اما باید اعتراف کنیم که روش ما ناقص است، ناکافی است، در مقایسه با احتیاجاتمان که بیشمارند مناسب نیست و بسیار قلیل است. کجاست تشکیلاتتان، تشکیلاتتان برای نشر سواد و معارف، جوانان خطیب و سخنپردازتان؟ کجاست دستهجات بازدارندهتان (ترورتان)؟
جوانان! تا به کی خاینین بیوجدان و ناصادق وطنمان را از یک سر گرفته، خورده و تمام خواهند کرد؟ (جاهل جسور میشود. در حالی که ما جاهلیم، اما جسارت نهداریم. خاین میترسد؛ در حالی که ما خیانتی نهکردهایم، اما خوفناکیم). تورکها، چرا میترسید؟ سستی چرا؟ ضربالمثل (یک روز آفریده شدیم، یک روز دیگر نیز خواهیم مرد) خاص تورکهاست. چه چیزی شیرینتر و مطبوعتر از فدای نفس و ایثار جان در راه وطن و به خاطر ملت وجود دارد؟ آه، ای ربّ من! آیا آن سعادت نصیب ما خواهد شد؟ (گمان کنم که خواهد شد .......)
خون
صاحبان شرف ظالمان را غرق میکند
اما مشعل افکار آزادیخواهانه با خون خاموش نهمیشود [عبدالله جودت]
زنده
باد جوانان تورک!
زنده باد آزربایجان!
چند نکته:
١-مراجع رسمی و منابع قومیتگرای فارس ادعا میکنند تورکان در آزربایجان دورهی مشروطیت، تورکی مکتوب را به کار نهمیبردند. اگر به ندرت تورکی نیز مینوشتند صرفاّ در برخی اشعار و یا مطالب مزاحی بوده است. این ادعا خلاف واقع و غیر مستند است. چنانچه دیده میشود، خطابهی تورکی غنیزاده نه شعر است و نه مزاح. نثری فنی است در یک موضوع سیاسی - اجتماعی مهم روز و نشان از وجود سنت تورکینویسی جاافتاده و متکامل در این عرصه و در آن دوره دارد.
٢-در نشر روزنامهی فریاد (اورمیه، جمال آیریملو) ادعا شده که زبان متون تورکی نشریهی فریاد، «تورکی آزربایجانی» است. حال آن که همانگونه که به عیان دیده میشود زبان این خطابه و دیگر متون تورکی نشریهی فریاد، تورکی مشترک و بسیط که زبان ادبی و نوشتاری در حال تشکل و تثبیت در سراسر تورکایلی، در قفقاز و در ایران، در نیمهی دوم قرن نوزده و دهههای اول قرن بیستم بود، است. تورکی مشترک و بسیط در اصل همان تورکی عوثمانلی - استانبولی (شاخهی غربی اوغوز غربی) بود که بعضی از کلمات و عبارات فارسی و عربی مستعمل در آن با کلمات تورکی بومی و محلی در لهجهی تورکمانی (شاخهی شرقی اوغوز غربی) جایگزین میشد. مانند استفادهی همزمان از آچینیز، ییلدیریم، فیرتینا، -ییور (چالخالانییور، گئچییورسونوز، اویدورمویورسونوز، ...)، یارانماق، گؤنول، ائدهلیم ائدهریم، ... (لهجهی عوثمانلی - استانبولی)، اما کؤمهک، هارالار، قاباق، تاپارسینیز، اؤزوموزه، ایرهلی، ... (لهجهی تورکمانی). در نتیجه آزربایجانی نامیدن آن صحیح نیست. روند تشکل این تورکی مشترک با اشغال جمهوری مردمی آزربایجان توسط روسیهی بولشویک - کومونیست (و متعاقباّ ایجاد «زبان هیبرید آزربایجانی») و تاسیس دولت پهلوی در ایران (و تلاش برای آزریزه کردن و امحاء زبان تورکی) متوقف شد.
٣-غنیزاده موقع نوشتن این خطابهی تورکی ٢٩ سال داشت و بر تورکینویسی حاکم بود. اما نثر تورکی وی در این خطابه نزدیک به زبان محاوره و کیفیت آن در حد نثر متعالی سرآمدان تورکینویس آن دوره از جمله رهبر ملی تورک جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی - مجدالسلطنه نیست.
مجموعهی آثار تورکی غنیزاده تاکنون جمعآوری و منتشر نهشده است. در منابع ایرانی و آزربایجانی هم نوعاّ به آثار تورکی وی (به جز نوشتهی روشنی بیگه جواب) اشارهای نهمیشود. چنانچه در مقالهی "میراث ادبی مرحوم محمود غنیزاده سلماسی، نوشتهی رضا همراز" از محققین آزربایجانگرای تبریزی نیز به جز نوشتهی روشنی بیگه جواب، دیگر نوشتههای تورکی وی ذکر نهشدهاند.
٤-زبان و مضمون این خطابه، وجود رابطهی جاندار فرهنگی و سیاسی تورکایلی آن دوره به ویژه غرب آن با عوثمانلی را نشان میدهد. در این خطابه ابیات تورکی ادبا و ضرب المثلهای عوثمانلی، به عنوان ادبیات خودی، گنجانده شده است، در سرلوحهی این شماره، مانند دیگر شمارهها یک بیت تورکی از سلیمان نظیف، در میان خطابه یک بیت تورکی عوثمانلی دیگر و در پایان خطابه هم یک بیت تورکی از عبدالله جودت بهکار رفته است (نگاه کنید به بندهای ١٢ و ١٣ از همین نوشته). استفاده از این ابیات تورکی عوثمانلی در نشریهی فریاد خود دلیلی است بر مبادلات فرهنگی و ادبی زندهی تورکایلی با قفقاز و عوثمانلی، و آشنائی غنیزاده با آثار مولفین و ادبای تورک از قبیل سلیمان نظیف و عبدالله جودت از عوثمانلی و محمدامین رسولزاده از قفقاز.
٥-غنیزاده در خطابهی خود انگشت به نقیصهی اصلی تورکها در تورکایلی گذاشته است: شکل نهگرفتن نهادهای مستقل مدنی و فرهنگی و سیاسی، نهبود شبکهی مدارس و نشریات تورکی؛ نهداشتن جوانان روشنفکر و تربیت شدهی تورک در امر تبلیغات و خطابت که به دنبال فرهنگسازی، ایجاد ذهنیت عقلانی و بسترسازی برای استقرار جامعهی مدنی بوده، عهدهدار مهندسی فکری و مدیریت ذهنی جامعهی تورک شوند؛ نهداشتن قوهی بازدارنده و نیروهای مسلح، .... وی همچنین به درستی وهامت و دهشت خطر آینده برای تورکان تورکایلی را پیشبینی کرده است. هر چند جای تردید است که وی در بارهی این که خود این خطر چیست دارای تصوری صحیح بوده باشد (خطر آینده، موج قومیتگرائی افراطی فارسی - آریائیگری مصمم به پایان دادن به نه تنها حاکمیت سیاسی تورکان، بلکه حتی به وجود زبان و فرهنگ و هویت تورک در ایران و تورکایلی و پیوستن مانقورتها و گؤزقامانها به این جریانات بود که با انحراف - شکست جنبش مشروطه و تاسیس سلسلهی پهلوی متحقق گشت).
٦-غنیزاده در میان مواردی که تورکان در تورکایلی میبایست از تورکان قفقاز بیاموزند و اولگوبرداری کنند دستهجات بازدارنده و ترور را نیز ذکر میکند. هرچند در آن برهه از تاریخ، تشکیل نیروهای مسلح بازدارنده در غرب آزربایجان برای مقابله با ترور و قتلعامهای انجام شونده توسط گروههای اشقیای مسلح کورد، آسوری و ارمنی یک ضرورت قطعی بود، اما این ضرورت در شرق آزربایجان و توسط مشروطهطلبان به صورت نادرست درک شد. آنها با وارد نمودن تروریسم، خشونت، قانونشکنی و آنارشیسم از قفقاز و عرضه نمودن و تقدیس خشونت و تروریسم و قانونشکنی به نام انقلابیگری بر علیه دولت تورک قاجار، از همان آغاز باعث انحراف جنبش مشروطه و کل حرکت آزادیخواهانهی مردم و مودرنیته در تورکایلی و ایران، آن هم در زمانی که حاکمان تورک صمیمانه آزادیخواه، اصلاحطلب و قانونمدار مانند مظفرالدین شاه و احمد شاه مصدر امور بودند شدند.
٧-در این خطابه ملیت مردم آزربایجان به معنی مودرن صراحتاً «تورک» است، نامی از «ملت ایران» برده نهمیشود، و خطابه با شعار زنده باد جوانان تورک خاتمه مییابد. این، بر خلاف ذهنیت و ادبیات سیاسی غالب در شرق و در تبریز مرکز آزربایجان در همان دوره است که ملت را صرفا به صورت «ملت ایران» درک میکرد و به چیزی به اسم «ملت تورک» قائل نهبود. در خطابهها و اعلامیههای رهبران مشروطیت از تبریز به ندرت میتوان نمونهای پیدا کرد که با نام «ملت ایران» آغاز نهشود و یا با درود بر «ملت ایران» پایان نهیابد.
٨-در این خطابه آزربایجان به معنی صحیح آن یعنی قسمتی از وطن خلق تورک بهکار رفته است، نه به عنوان نام زبان، ملیت و هویت ملی که آن هم به طور جداگانه تورک ذکر شده است. یکی نمودن سه مفهوم متفاوت "اتنونیم" - نام گروه ملی تورک، "گلوسونیم" - نام زبان تورکی و "توپونیم" - نام وطن آزربایجان، و نامگذاری کودکانه و تمامیتخواهانهی هر سه آنها به شکل آزربایجان، دسیسهی ضد تورک و استعماری روسیه در دورهی استالین برای ریشهکن کردن هویت ملی تورک از قفقاز بود.
٩-آنچه در این خطابه دیده میشود، تورکگرائی است که در میان نسلی از نخبهگان، روشنفکران، دولتمردان، روحانیون و نظامیون تورک در دهههای آخر قرن نوزده و دهههای اول قرن بیستم به ویژه در غرب آزربایجان به مرکزیت اورمو - سالماس شایع و ریشهدار بود. این نسل با داشتن پایی در تاریخ و فرهنگ ملی تورک و دستی در تمدن غرب؛ برای بازیابی، بازشناسی و بازنمایی هویت تورک در معنای جدید تلاش میکرد. اما تبلیغات پانایرانیستی و به ویژه آزربایجانگرائی ایرانگرا و پانایرانیستی و استالینیستی صادره از روسیه این دورهی تاریخی مهم در تشکل هویت ملی تورک در ایران و تورکایلی را حذف و سانسور میکند و در صورت اشارهی ناچار به این نسل هم، با دروغپردازی و وارونهنمائی آن را به عنوان پانتورکیست عرضه مینماید. بر ماست که برای جلوگیری از گسست ذهنی بیشتر از آنچه دوچار آنیم آن نسل تورکگرا و واقف بر هویت ملی تورک را بهشناسیم، دروغپردازیهای تاریخنگاریهای ایرانگرا و آزربایجانگرا را افشاء نمائیم، دستاوردهای فکری و فرهنگی و چگونهگی و خط سیر آن تورکگراها در گذر زمان را دنبال کنیم و از تجربهی شکستهای آنان بیاموزیم.
١٠-در دهههای آخر قرن نوزده و دهههای اول قرن بیستم نواحی غربی آزربایجان، کانون تشکل هویت ملی تورک و مرکز جنبش سیاسی تورکگرائی مودرن و دموکراتیک بود. به همین سبب نیز به محض انجام کودتا در سال ١٢٩٩ (١٩٢٠ میلادی) مورد توجه دولت تورکستیز جدید رضا خان سردار سپه گرفت و دارای اولویت و محتاج به معاملهی ویژه تشخیص داده شد. در نتیجه، سیاست فارسسازی - تورکیزدائی در آزربایجان نخست از این بخش آغاز شد: در تقسیمات اداری، غرب آزربایجان از شرق آزربایجان جدا شد؛ به ایجاد شبکهی گستردهی مدارس فارسیزبان در آن ارجحیت و فوریت داده شد؛ تغییر گستردهی نامهای جوغرافیائی تورکی به فارسی در این استان شروع شد (رضائیه، شاهپور، میاندوآب، تکاب، سیه چشمه، نقده، ...)، ...
١١-این خطابه از جنبهی تحول در برداشت شخص غنیزاده از هویت ملی تورک و ایرانیت- که اقلاّ شامل سه مرحله میشود - و عوامل موثر در آن نیز حائز اهمیت است:
الف-مرحلهی اول زمانی است که غنیزاده هنوز در غرب آزربایجان میزیست و به طور طبیعی به هویت ملی تورک باور داشت و تورکگرا بود. پس از سفر به قفقاز و مشاهدهی انفجاری که در نشریات و مدارس تورکی در آن خطه پس از انقلاب ١٩٠٥ روسیه پدیدار شده بود، احساسات ملی تورک در غنیزاده به حرکت در آمد و در بازگشت از جمله در انتشار روزنامهی فارسی - تورکی فریاد به سال ١٩٠٧ شرکت کرد. خطابهی تورکی وی نیز محصول این دوره است.
ب-مرحلهی دوم با رفتن وی به تبریز در سال ١٩٠٨ و همکاری نزدیکش با انجمن ایالتی آزربایجان آغاز شد. وی در این دوره تحت تاثیر هویت ملی ایرانی ضد تورک که مشروطهطلبان و انجمن ایالتی آزربایجان - مرکز غیبی تبریز و ... مدافع آن بودند قرار گرفت. سپس در سال ١٩١١ به استانبول رفت.
ج-مرحلهی سوم با مهاجرت وی به برلین در سال ١٩١٨ آغاز میشود. در آن دوره برلین کانون آریاگرایان و باستانگرایان و پانایرانیستهای تورکستیز بود که نسل اولشان را عمدتاً تورکهای گؤزقامان تبریزی و اردبیلی گرد آمده در اطراف مجلههای کاوه و ایرانشهر تشکیل میداد. در حیات برلینی، غنیزاده از دستهی اخیر متاثر شد، به مواضع اولیهی خود و ملت تورک پشت کرد و مواضع خائنانه و ضد تورک گرفت ...
١٢- در اغلب زبانهای جهان از جمله فارسی و تورکی و انگلیسی و ... «خون» دارای معانی حقیقی و مجازی است. مانند زبان فارسی که در آن «خون خوردن» به معنی غم و محنت بسیار، «خونریز» به معنی ظالم و «خونخواهی» به معنی انتقام؛ و یا زبان انگلیسی که در آن «Blood» مجازا به معنی نَسَب، سابقهی خانواده، رابطهی نَسَبی از یک جدّ مشترک، خویشاوندی، افراد مرتبط با یکدیگر با نسب مشترک، نَسَبِ شریف و بلندبالا و .... است[1]. در این نوشته هم «خون تورک» (تورک قانی) در معنی مجازی تبار و اصلیت و قومیت و طائفه و آل و قرابت و خویشاوندی و پیوند تباری و قومی و ملی و ... تورک است و نه در معانی خون فیزیولوژیک و نژاد بیولوژیک که این دومی ذهنیتی نژادپرستانه است. در ایران صرفا حاکمیت فارس و قاطبهی جامعهی فارس (و اخیرا ناسیونالیسم کوردی)، دارای ذهنیت و تمایلات نژادپرستی و ناسیونالیسم افراطی است. چرا که وجود ملت تورک و دیگر ملل ساکن در ایران را نفی میکند، مبلغ مفهوم نژادپرستانهی ملت ایران است و با تحمیل زبان و فرهنگ فارسی در حال نسلکُشی ملی و زبانی ملت تورک و دیگر ملل ساکن در ایران است.
١٣-اشاره و تاکید به تبار تورک و تاریخ تورک و مخصوصا تلفظ صریح «قوم تورک» در این نوشته با توجه به نگارش آن در سالهای مشروطیت که دارای ایدئولوژی نژادپرستی آریایی و پانایرانیسم ضد تورک بود و تورک را نژادی پست میدید و به همین سبب هم در صدد ساقط کردن دولت تورک قاجار بود، دارای ارزش و اهمیت دو چندان است.
١٤-بیت تورکی که غنیزاده خطابهی خود را با نقل آن پایان میدهد (خونِ اربابِ حمیّت غرق ائدهر ظالملهری /مشعلِ افکارِ احرارانه سؤنمهز خونیله)، بیت دوم یک دوبیتی از عبدالله جودت شاعر عوثمانلی مندرج در کتاب «قهریات» او است. در همان دوره، محمدامین رسولزاده نیز در مقالات و کتب خود (کتاب عصریمیزین سیاووشو ص ١٧٢، ...) این بیت تورکی بسیار مشهور را به کار برده است.
سون جواب. عبدالله جودت، ایستانبول ١٩٠٨
دؤنمهز
اولادِ وطن عزمِ جوانمردانهدهن
حبس
ایله، تلطیف ایله، تعذیبِ گوناگون ایله
خونِ اربابِ حمیّت غرق ائدهر ظالملهری
مشعلِ افکارِ احرارانه سؤنمهز خون ایله
Abdullah Cevdet, Kahriyyat, Matbaa-yı İçtihad, Mısır, 1906. S. 62-63
Son cevâb
Dönmez
evlâd-ı vatan azm-i civânmerdâneden
Habs
ile, taltîf ile, ta’zîb-i gûn-â-gûn ile;
Hûn-ı
erbâb-ı hamiyyet gark eder zâlimleri
Meş’al-i efkâr-ı ahrârâne sönmez hûn ile
1308 İstanbul
١٤-نشریهی فریاد بر حسب معمول در سرلوحهی هر شمارهی خود یک بیت تورکی درج میکرد. در شمارهی حاوی خطابهی تورکی غنیزاده سرلوحهی زیر درج شده است:
خیتدی سیفِ مظالم دماءِ مظلومو
آرانسین اهلِ حمیت، کفن کفن دییهرهک.
این بیت از شعری بنام «گیزلی فغانلار» اثر سلیمان نظیف است. در همان دوره، محمدامین رسولزاده نیز در مقالات و کتب خود (نشریهی ارشاد ٢٠ ژوئیه ١٩٠٦، ...) این بیت تورکی را به کار برده است. سلیمان نظیف از محررین و ادبا و روشنفکران عوثمانلی است که تاثیر عظیمی بر جنبش مشروطهی آزربایجان و نیز روند تشکل شعور ملی تورک به معنی مودرن در میان تورکان در تورکایلی داشت. شعر مشهور (آرخاداشلار قان تؤکون تا جوشا گهلسین کایینات ...) که توسط میرزا غفار زنوزی از مشروطهطلبان در مراسم تقدیر منعقده برای تروریست و آدمکش بابی - ازلی عباس آقا صراف تبریزی که صدرر اعظم اتابک را به قتل رسانید خوانده شد نیز از آن سلیمان نظیف است. سلیمان نظیف همچنین مولف مقالهی تاریخی و مشهور "یئتیم قارداشلاریمیز" (برادران یتیم ما) به سال ١٩٢٤ که در آن خواهان استقلال تورکهای آزربایجان از ایران و رهائی از قید بندهگی فارسها شد میباشد. این مقالهی مذکور ولولهای ماندهگار در جبههی فارسی و پانایرانیستی و در عرصهی دیپلوماتیک ایجاد کرد.
در زیر متن کامل شعر سلیمان نظیف که بیت سرلوحه از آن نقل شده را میآورم:
سلیمان نظیف. گیزلی فغانلار، ١٨٩٣
سمومِ
محنتی ایچدیم، لَبَنْ لَبَنْ دییهرهک
وطن
تُرابینی اؤپدوم، سَمَنْ سَمَنْ دییهرهک
وطن
خرابهسی بهنجه، بهشتِ اعلاءدیر
خرابهلهر
گهزهریم بهن، چیمهن چیمهن دییهرهک
آخیتدی سیفِ مظالم دِماءِ مظلومو
آرانسین اهلِ حمیّت، کفن کفن دییهرهک
اولوردو
بلکی نصیبیم بهنیم تسلّیدهن
مزارا
یاس ایله گیرسهم، وطن وطن دییهرهک
دئدیم:
نهدیر بو جهاندان نصیبِ عوثمانی؟
دهانِ
عالَم آچیلدی: مِحَنْ مِحَنْ دییهرهک
مزار
و محبسی عرض ائیلهمهکده استبداد
حمیّت اهلینه شیمدی بهیهن بهیهن دییهرهک
Süleyman Nazif: Gizli Figânlar, 1893
Sümûm-ı mihneti
içtim leben leben diyerek
Vatan türâbını
öptüm semen semen diyerek
Vatan harâbesi
bence bihişt-i a’lâdır
Harâbeler gezerim
ben çemen çemen diyerek
Akıttı seyf-i
mezâlim dimâ’-ı mazlûmu
Aransın ehl-i
hamiyyet kefen kefen diyerek
Olurdu belki
nasibim benim teselliden
Mezara ye’s ile
girsem (Vatan! Vatan!) diyerek
Dedim: Nedir bu
cihandan nasîb-i Osmânî?
Dehân-ı âlem
açıldı: (Mihen! Mihen!) diyerek
Mezâr ü mahbesi
arz eylemekte istibdâd
Hamiyyet ehline şimdi beğen beğen diyerek
۱٥-سرایندهی بیت تورکی سوم درج شده در این خطابه، معلوم نهشد:
یاد
اولسون اوْل حمیتمند اولان اسلافیمیز
بیز مجاهد، محترم بیر فرقهنین اخلافیییز
Yâd olsun ol
hemiyyetmend olan eslâfımız
Biz mücâhid, möhterem
bir firqenin exlâfıyız
لغتنامه:
اخلاف:
بازماندهگان
اسلاف:
گذشتهگان
تُراب:
خاک
تعذیب: «عذاب دادن»، «شکنجه
کردن»، «آزار رساندن» و «به رنج افکندن»
حقیقتسیز:
ناصادق
حمیت:
غیرت و درد چیزی را داشتن
حمیتمند:
غیرتمند
دِماء:
خونها
سَمَن:
روغن، چربی
سیف:
شمشیر
فتور:
رخاوت، سستی
فیرتینا
(ت): طوفان
لا
تَعُدّ و لا تُحصی: بیشمار
لَبَن: شیر
مِحَن:
بلاها، اندوهها
مُظْلِم:
تیره، تاریک، مجهول، منحوس
نطوق: خطیب ماهر، سخنپرداز، متکلم فصیح و بلیغ
منابع:
نشریه
فریاد. شماره نهم، سال اول، صفحه دویم و سیم (بتاریخ شنبه ٥ ربیع الاخر ١٣٢٥،
مطابق ٥ مای ١٩٠٧ میلادی)
روزنامه
فریاد (منتشره ١٩٠٧ میلادی برابر با ١٣٢٥ قمری). گردآورنده: جمال آیریملو.
انتشارات دنیا، ١٣٩٤، اورمیه
نشریه
ارشاد. ٢٠ ژوئیه، ١٩٠٦
رسولزاده، محمدامین. عصریمیزین سیاوشو. ص ١٧٢
[1] BLOOD (kan)
Oxford: family background; descent or lineage.
Webster: relationship by descent from a common ancestor, kinship;
persons related through common descent, kindred; honorable or high birth or
descent; descent from parents of recognized breed or pedigree
No comments:
Post a Comment