ابن بطّوطه: تهبریزده گؤردوکلهریم، زبان تبریز تورکی بود و مغالطهی کسروی
مئهران باهارلی
خلاصه:
ابن بَطّوُطَه (١٣٠٤-١٣٦٨ میلادی) سیاح و مورخ بربر از مراکش، ٥٠ سال بعد از مارکو پولو سیاح ونیزی، آغاز به سفری کرد که نزدیک به سی سال طول کشید. او مشاهدات خود در این سفر را که بخش اعظم دنیای شناخته شدهی آن زمان را شامل میشد در کتاب «تُحفَة اَلنُظار فی غَرائِب اَلأمَصار وعَجائِب اَلأسَفار» به رشتهی تحریر در آورد. ابن بطوطه هنگامی که در بغداد بود همراه با آخرین خاقان دولت تورک - موغول ایلخانلی سلطان ابوسعید بهادر خان (تولد: اوجان ۱۳۰۵ – فوت: قونقور اؤلهنگ – سلطانیه ۱۳۳۵ میلادی) به غرب ایران و در این میان تبریز مرکز تورکایلی و منطقهی آزربایجان سفر کرد. در این دوره تبریز یک مرکز تجارتی مهم و شهر عمدهی منطقه بود و باشکوهترین دوران تاریخ خود را میگذرانید. ابن بطوطه در اثر خود، رواج گستردهی زبان تورکی در قلمروی دولتهای تورک - موغول «چاغاتای» حاکم بر ماوراءالنهر و «ایلخانلی» حاکم بر ایران فعلی و نواحی مجاور آن، کاربرد رسمی زبان تورکی از سوی سلاطین و مقامات تورک و موغول، استفاده از زبان تورکی در مراسم دینی، پایان و یا رو به پایان بودن روند تورکزبان و تورک شوندهگی موغولان در این نواحی، قبول هویت قومی تورک و خود را تورک دانستن و تورک معرفی کردن حکام و سلاطین موغول،.... را تثبیت کرده است. او میگوید در بازار جواهرفروشان تبریز، فروشندهگان جواهرات را به زنان تورک نشان میدادند و زنان تورک در خرید جواهر بر هم سبقت میگرفتند. بسیاری از صاحبنظران، این بیان را به صورت تورک و تورکزبان بودن اهالی تبریز در دورهی ابوسعید بهادر خان ایلخان تعبیر کردهاند. اما قومیتگرایان افراطی فارس و تاریخنگاری رسمی و دولتی ایرانی و بعضی افراد منسوب به جریان «مانقورتیسم تبریزی» مانند احمد کسروی، تورک بودن اهالی تبریز در دورهی ابوسعید بهادر خان ایلخان را منکر میشوند و ادعا میکنند که منطقه قرنها بعد از آن تورکزبان شده است. اما منابع تاریخی این ادعا را تائید نهمیکنند. قبل از قرن یازده میلادی، حتی در دورهی پیش از اسلام، گروههای گوناگون شمالی و غربی و شرقی تورکیک متناوبا در مناطق مختلف تورکایلی اسکان یافته بودند. با این همه با فتح ری، قوم، ساوه، آوه، قزوین، همدان، زنجان، (در سالهای ١٠٢٩-١٠٣٠ میلادی توسط سلطان محمود و سلطان مسعود غزنوی)؛ ری، قزوین، ساوه، ابهر، زنجان، خرقان، همدان، میانه، کنگاور، و ... (توسط سلطان توغرول بیگ سلجوقی در سالهای ١٠٤٢-١٠٤٦)؛ و تبریز و مراغه و نخجوان و گنجه و دیگر مناطق آزربایجان (در سالهای ١٠٥٥-١٠٥٦ توسط توغرول بیگ سلجوقی و ابراهیم یینال و دیگران) بود که مرکز و غرب ایران دوچار تحولات دموگرافیک و زبانی ریشهای و تاریخی شد: مهاجرت انبوه و گستردهی گروههای تورکیک و بعضی دیگر از گروههای آلتاییک به این مناطق آغاز شد، نسبت اقوام و زبانها در این مناطق تغییر کرد، تورکها در هر دو بخش آزربایجانی و غیر آزربایجانی تورکایلی اکثریت مطلق جمعیتی شدند، و تورکایلی به وطن ملت تورک تبدیل گشت. پس از فتوحات ١٠٢٩-١٠٥٦، در طول حاکمیت دولتهای بی شمار و پیاپی تورک و موغول و تاتار و تورکمان، عنصر تورک قبلا موجود در تورکایلی تقویت و ترکیب قومی و زبانی آن یکدست اوغوزی و تورکمانی شد.
Özet
Faslı
bir Berberi gezgin ve tarihçi olan İbn Battuta (1304-1368), Venedikli gezgin
Marco Polo'dan 50 yıl sonra, o dönemde bilinen dünyanın büyük bir kısmını
kapsayan bir yolculuğa çıkmış, ve yaklaşık otuz yıl süren bu seyahat
sırasındaki gözlemlerini, *Tuhfat al-Anzar fi Ghare'ib al-Amsar wa'aj'ib
al-Asfar* adlı eserinde kayda geçirmiştir. İbn Battuta Bağdat'ta bulunduğu
sırada; Türk-Moğol İlhanlı Devleti'nin son Kağanı Sultan Ebu Said Bahadır Han
(d. Ovcan 1305 – ö. Qonqur Öleng – Sultaniye 1335) ile birlikte, Türkili
coğrafyasındaki Azerbaycan bölgesinin başkenti Tebriz de dahil olmak üzere,
Batı İran'a doğru seyahat etmiştir. Bu dönemde Tebriz, önemli bir ticaret
merkezi ve bölgenin ana kenti olup, tarihinin en görkemli çağını yaşamaktaydı.
İbn Battuta, eserinde; Maveraünnehir'e hükmeden "Çağatay" ve günümüz
İran'ı ile çevresindeki bölgeleri yöneten "İlhanlı" Türk-Moğol
devletlerinin topraklarında Türkçe'nin yaygın bir biçimde konuşulduğunu;
Türk-Moğol sultanları ve devlet görevlileri tarafından Türkçe'nin resmî dil
olarak kullanıldığını; dinî törenlerde Türkçe'ye yer verildiğini; bu
bölgelerdeki Moğolların Türkleşme sürecinin sona erdiğini veya sonuna
yaklaşıldığını; Moğolların Türk etnik kimliğini benimsediklerini ve kendilerini
Türk olarak tanımladıklarını; ayrıca Moğol hükümdar ve sultanlarının Türk
olarak tanıtıldığını ve benzeri hususları ortaya koymuştur. O, Tebriz'in
mücevher pazarında satıcıların, satın almak için birbirleriyle yarışan Türk
kadınlarına mücevherler gösterdiğini belirtmektedir. Pek çok uzman, İbn Battuta’nın bu ifadesini;
Ebu Said Bahadır Han İlhan'ın hükümdarlığı döneminde Tebriz halkının Türklerden
oluştuğu ve Türkçe konuştuğu şeklinde yorumlamıştır. Ancak aşırı Fars
milliyetçileri, resmî ve devlet destekli İran tarih yazımı ve Ahmed Kesrevi
gibi "Tebriz Mankurtluğu" akımından olan bazı kişiler; Ebu Said
Bahadır Han İlhan döneminde Tebriz halkının Türk olduğu gerçeğini reddetmekte
ve bölgenin Türkçe konuşan ve Türk dilli bir yapıya ancak yüzyıllar sonra
kavuştuğunu iddia etmektedirler. Ne var ki tarihî kaynaklar bu iddiayı
desteklememektedir. Gerçi MS 11. yüzyıldan önce — hatta İslam öncesi dönemde
bile — çeşitli kuzeyli, batılı ve doğulu Türkik grupları, Türkili'nin farklı
bölgelerine ardarda yerleşmişlerdi. Ancak, Orta ve Batı İran'ın radikal ve
tarihsel demografik ve dilsel değişimlere uğraması; Rey, Kum, Save, Ave,
Kazvin, Hemedan ve Zencan'ın (MS 1029-1030 yıllarında Gazneli Sultan Mahmud ve
Sultan Mesud tarafından); Rey, Kazvin, Save, Ebher, Zencan, Harakan, Hemedan,
Miyana ve Kengaver'in (1042-1046 yıllarında Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey
tarafından); ve Tebriz, Marağa, Nahçıvan, Gence ile Azerbaycan'ın diğer
bölgelerinin (1055-1056 yıllarında Tuğrul Bey, İbrahim Yınal ve diğerleri
tarafından) fethedilmesiyle gerçekleşmiştir. Bu fetihler sonucunda Türkik ve
bazı diğer Altayik grupların bu bölgelere yönelik kitlesel ve kapsamlı göçü
başladı; bu bölgelerdeki etnik grupların ağırlığı ve dillerin oranları değişti;
Türkler, Türkili’nin hem Azerbaycan hem de Azerbaycan dışı kısımlarında nüfusun
mutlak çoğunluğunu oluşturur hâle geldi, ve Türkili, Türk milletinin anavatanı
oldu. 1029-1056 yılları arasındaki bu fetihlerin ardından, birbirini izleyen
çok sayıda Türkik-Moğol-Tatar-Türkman devletinin egemenliği döneminde ise, sadece
Türkili’de daha önceden mevcut olan Türk unsuru güçlenmiş; bölgenin etnik ve
dilsel yapısı ise yeknesak bir Oğuz-Türkman niteliği kazanmıştır.
Abstract
Ibn
Battuta (1304-1368 AD), a Berber traveler and historian from Morocco, embarked
on a journey that lasted nearly thirty years, 50 years after the Venetian
traveler Marco Polo, covering most of the then-known world. He recorded his
observations in the book Tuhfat al-Anzar fi Ghare'ib al-Amsar wa'aj'ib
al-Asfar. While in Baghdad, Ibn Battuta traveled with the last khagan of the
Turko-Mongol Ilkhanate, Sultan Abu Sa'id Bahadur Khan (born Ovcan 1305 – died
Qonqur Öleng – Sultaniye 1335 AD), to western Iran, including Tebriz, the
capital of the Azerbaijan region in Türkili. During this period, Tebriz was an important commercial
center and the region’s main city, experiencing its most glorious era in
history. Ibn Battuta established in his work the widespread prevalence of the
Turkish language in the territory of the Turko-Mongol states of the
"Chaghatay" ruling Transoxiana and the "Ilkhanids" ruling
present-day Iran and its adjacent areas; the official use of the Turkish
language by the Turko-Mongol sultans and officials; the use of the Turkish
language in religious ceremonies; the end or nearing the end of the process of
Turkification of the Mongols in these areas; their acceptance of the Turkish
ethnic identity and the identification of themselves as Turks; and the
introduction of the Mongol rulers and sultans as Turks, etc. He states that in Tebriz’s jewelry market, sellers
showed jewelry to Turkish women, who competed to buy it. Many experts have
interpreted his statement as meaning that the people of Tabriz were Turks and
Turkic-speaking during the reign of Abu Saeed Bahadur Khan Ilkhan. However,
extreme Persian nationalists, official and state Iranian historiography, and
some people associated with the "Tebrizian Manqurtism", such as Ahmad
Kasravi, deny that the people of Tebriz were Turks during the reign of Abu
Saeed Bahadur Khan Ilkhan and claim that the region became Turkish-speaking
centuries later. But
historical sources do not support this claim. Before the 11th century AD, even
in the pre-Islamic period, various northern, western, and eastern Turkic groups
had settled alternately in different parts of Türkili. It was with the conquest
of Rey, Qom, Saveh, Aveh, Qazvin, Hamedan, and Zanjan (1029-1030 AD by Sultan
Mahmud and Sultan Masoud of Ghaznavi); Rey, Qazvin, Saveh, Abhar, Zanjan,
Kharaqan, Hamedan, Mianeh, an Kangavar (by Sultan Toghrul Beg Seljuk in
1042-1046); and Tebriz, Maragheh, Nakhchivan, Ganja, and other regions of
Azerbaijan (in 1055-1056 by Toghrul Beg Seljuk, Ibrahim Yinal, and others), that
central and western Iran underwent radical and historical demographic and
linguistic changes: The
mass and extensive migration of Turkic and some other Altaic groups to these
regions began, the ratio of ethnicities and languages in these regions changed,
the Turks became the absolute majority of the population in both the
Azerbaijani and non-Azerbaijani parts of Türkili, and Türkili became the
homeland of the Turkish nation. During the rule of numerous successive
Turkic-Mongol-Tatar-Turkman states after the conquests of 1029-1056, the
Turkish element already present in Türkili was strengthened, and its ethnic and
linguistic composition became uniformly Oghuz-Türkman.
٭ از قرون پیش از اسلام، گروههای گوناگون شمالی و غربی و شرقی تورکیک در مناطق مختلف تورکایلی اسکان یافته بودند. با فتح ری، قوم، ساوه، آوه، قزوین، همدان، زنجان، و ... به سالهای ١٠٢٩-١٠٣٠ میلادی توسط سلطان محمود غزنوی و سلطان مسعود غزنوی؛ سپس فتح و فتح دوبارهی ری، قزوین، ساوه، ابهر، زنجان، خرقان، همدان، میانه، کنگاور، و ... توسط سلطان توغرول بیگ سلجوقی به سالهای ١٠٤٢-١٠٤٦؛ و فتح تبریز و مراغه و نخجوان و گنجه و دیگر مناطق آزربایجان به سالهای ١٠٥٥-١٠٥٦ توسط توغرول بیگ سلجوقی و ابراهیم یینال و دیگران، نه تنها مهاجرت انبوه و گستردهی گروههای تورکیک و حتی بعضی دیگر از گروههای آلتاییک به مرکز و غرب ایران امروزی آغاز شد، بلکه نسبت اقوام ساکن و زبانها در این مناطق دوچار تحولات ریشهای و تغییرات تاریخی گشت. در این میان تورکها در تورکایلی، در هر دو بخش آزربایجانی و غیر آزربایجانی آن، دارای اکثریت مطلق جمعیتی شده و تورکایلی به وطن ملت تورک تبدیل گشت. پس از فتوحات ١٠٢٩-١٠٥٦، تغییرات و تحولات دموگرافیک و زبانی بعدی که در دورهی حاکمیت دولتهای بی شمار و پیاپی تورک و موغول و تاتار و تورکمان در تورکایلی حادث شد، صرفا عبارت بود از تقویت عنصر تورک قبلا موجود در آن و اوغوزی و تورکمانی شدن یکدست ترکیب قومی و زبانی اش. ٭
ابن بَطّوُطَه - Ibn Battuta (أبو عبد الله محمّد بن عبد الله اللَواتی الطَنْجی بن بطوطة، ١٣٠٤-١٣٦٨ میلادی) مورخ مسلمان بربر از شهر طنجه در مغرب (مراکش امروزی)، یکی از برجستهترین سیاحان تاریخ بشری است. او ٥٠ سال بعد از مارکو پولو سیاح معروف ونیزی، هنگامی که ٢٠ - ٢٢ سال داشت، آغاز به سفری کرد که بخش اعظم دنیای شناخته شدهی آن زمان (شمال و شرق آفریقا، جنوب شرق اوروپا، قفقاز، آسیای صغیر، خاورمیانه، آسیای میانه-تورکستان، شبه قارهی هند، جنوب و جنوب شرقی آسیا، و شرق چین) را شامل میشد. ابن بَطّوُطَه مشاهدات خود در این سفر را که نزدیک به سی سال طول کشید در کتابی به نام «تُحفَة اَلنُظار فی غَرائِب اَلأمَصار وعَجائِب اَلأسَفار» به رشتهی تحریر در آورد.
مشاهدات و گزارشهای ابن بطوطه در بارهی دنیای تورکیک آن عصر (تورکان آناتولی، خاورمیانه شامل ایران امروزی، قفقاز، شبه جزیرهی کریمه، جنوب روسیه، آسیای میانه، شبه قارهی هند، ....) و دولتها و سلاطین و حکام تورک – موغول حاکم بر آنها، بسیار ذی قیمت و جالب توجهاند:
١- گزارشهای ابن بطوطه در بارهی وضعیت و موقعیت زنان تورک و موغول، آزادی و حقوق برابر آنها با مردان در اقوام و جوامع تورک و موغول، اشتراک و اختلاط زنان تورک و موغول در مسائل سیاسی و حیات اجتماعی و امر دولتمداری، عدم تقید زنان تورک و موغول به حجاب و ستر اسلامی - شرعی و ... علاوه بر تاریخ سیاسی و فرهنگی تورک، به لحاظ تاریخ فمینیسم و حقوق بشر و .... هم دارای اهمیت فوقالعادهای هستند (این بخشها در نوشتهی جداگانهای در سؤزوموز منتشر خواهند شد).
٢-ابن بطوطه در اثر خود، شیوع و رواج گستردهی زبان تورکی در قلمروی دولتهای تورک - موغول «جغتایی» حاکم بر ماوراءالنهر و «ایلخانی» حاکم بر ایران فعلی و نواحی مجاور آن، کاربرد رسمی زبان تورکی از سوی سلاطین و مقامات تورک و موغول[1]، استفاده از زبان تورکی در مراسم دینی، پایان و یا رو به پایان بودن روند تورکزبان و تورک شوندهگی موغولان در این نواحی، قبول هویت قومی تورک و خود را تورک دانستن و تورک معرفی کردن حکام و سلاطین موغول، .... را تثبیت کرده است (تثبیتها و مشاهدات ابن بطوطه در این موارد را در مقالهای جداگانه خواهم آورد).
٣-ابن بطوطه هنگامی که در بغداد بود به موکب آخرین خاقان دولت تورک - موغول ایلخانلی سلطان ابوسعید بهادر خان (تولد: اوجان ۱۳۰۵ – فوت: قونقور اؤلهنگ – سلطانیه ۱۳۳۵ میلادی) پیوست و سپس سفری به غرب ایران (از کرمانشاه به سوی همدان و از آنجا به طرف شمال) و در این میان تبریز مرکز تورکایلی و منطقهی آزربایجان آن کرد. در این دوره تبریز تحت حاکمیت دولت تورک - موغول ایلخانلی و مرکز تجارتی مهم و شهر عمدهی منطقه بود و باشکوهترین دوران تاریخ خود را میگذرانید.
مشاهدات ابن بطوطه در تبریز و بازار آن
در گزارش مختصری که ابن بطوطه از مشاهدات خود تبریز می دهد، نکات بسیار مهم تاریخی وجود دارد:
-تکلم
به زبان تورکی در شهر تبریز
-وجود
دو نوع از اسلام رقیب پا به پای هم، یکی «اسلام تورکی - اسلام متصوفه» با موسسات خاص خود مانند زاویه، دیگری «اسلام
متشرعه - اسلام فقاهتی» با موسسات خاص خود مانند مهچیت - مسجد، جامع و مدرسه
-آزادهگی
و حریت اجتماعی زنان تورک تبریز و عدم تقیدشان به محدودیتهای اسلام متشرعه - اسلام فقاهتی
-ساختار،
صنفها، حرفهها و فعالیتهای تجاری در بازار قازان (تبریز) که ابن بطوطه آن را بهترین
بازارهای دنیا معرفی میکند و فراوانی امتعه و ثروت آن
- معماری ابنیهها و عمارات ایلخانلی (سنگهای مرمر و کاشیکاریهای جامع علیشاه، آرامگاه قازان خان، شانب قازان، ...)، مولفههای کلّیهها (مدرسه، زاویه، ...) و فضای شهری (نهر و درخت و تاک و گل و ...)
با توجه به نقایص ترجمههای فارسی سفرنامهی ابن بطوطه (در ادامهی مقاله)، در زیر ترجمهی کلمه به کلمه، دقیق و وفادار به متن بند مربوط به تبریز آن کتاب[2]، از عربی به فارسی توسط خود را آوردهام:
ترجمهی کلمه به کلمه، دقیق و وفادار بند مربوطهی کتاب ابن بطوطه از عربی به فارسی (مئهران باهارلی):
«من
ده روز در این اوردو سفر کردم، [سپس] در مصاحبت امیر علاءالدین محمد به سوی تبریز
رهسپار گشتم. وی از امرای شریف و فاضل بود. پس از ده روز به شهر تبریز رسیدیم و
در خارج شهر در محلی موسوم به «شام» [شانب قازان] منزل کردیم. «قبر قازان»، پادشاه
عراق در این محل است. بر سر قبر او یک مدرسهی زیبا و یک زاویه وجود دارد که در آن
به داخل شونده و خارج شونده [از شهر] غذا – از نان، گوشت،
برنج پخته شده با روغن [پیلاو] و حلوا - داده میشود. امیر مرا در همین زاویه که
در میان نهرهای روان و درختان سرسبز قرار گرفته منزل داد.
فردای آن روز
از دروازهای معروف به «دروازهی بغداد» وارد شهر شدیم. و به بازار بزرگی که با
نام «بازار قازان» شناخته میشود - از بهترین بازارهایی که در شهرهای دنیا دیدهام
- رسیدیم. در این بازار هر یک از اصناف [دارای محل] جداگانه هستند و با دیگری اختلاط
نهمیکنند. و من به هنگام عبور از بازار جواهرفروشان، از انواع جواهراتی که دیدم،
چشمم خیره شد. و آن جواهرات، در دست مملوکهایی نیکوصورت بود که لباسهای فاخر بر
تن داشتند و دستمالهای حریر بر کمر بسته بودند. و اینها در پیش تجار ایستاده بودند
و جواهرات را به زنان تورک نشان میدادند. و این زنان [جواهر] بسیار میخریدند و [در
خرید آن] برهم سبقت میجستند. من همهی این فتنهها را دیدم که باید از آنها به
خدا پناه برد. در ورود به بازار مشک و عنبرفروشان هم، همان وضع بلکه بیشتر از آن
را دیدیم».
بعد به «مسجد
جامع» که وزیر علیشاه معروف به جیلان آن را ساخته است رسیدیم. و در بیرون آن [با برگرداندن]
رو به قبله، در دست راست یک مدرسه و در دست چپ یک زاویه وجود دارد. صحن آن [مسجد جامع]
با مرمر و دیوارهای آن با [چینی] قاشانی که چیزی مانند زلیج است مفروش شده است. و یک
نهر آب از آن میگذرد. در آن انواع اشجار و تاکهای انگور و درخت یاسمین وجود
دارند. و بر حسب عادت، هر روز بعد از نماز عصر در صحن این جامع سورههای یس و فتح
و عمّ را قرائت میکنند. و مردم شهر برای این جمع میشوند.
یک شب را در
تبریز گذراندیم. و فردایش فرمان سلطان ابوسعید به امیر علاءالدین برای ملحق شدنش
به وی رسید. پس با امیر از تبریز بازگشتم. و در تبریز کسی از علما را ملاقات نهکردم.
سپس تا رسیدن به اوردوی سلطان به سیاحت ادامه دادیم. امیر مذکور، بودن من [در
موکب] را به سلطان خبر داد و مرا به حضورش برد. سلطان از مملکتم پرسید و خلعت و اسبی
به من بخشید. و چون امیر به او عرض کرد که من عازم سفر حجاز شریف هستم، سلطان فرمان
داد توشه و مرکب [برای سوار شدن حین] راه، با یک محمل [شتر برای حمل بار] در
اختیار من بهگذارند و این [فرمان] را به امیر بغداد «خواجه معروف» نوشت. چون من
به بغداد بازگشتم خواجه، فرمان سلطان را به جای آورد ...»
اشپولر: در شهر تبریز در آن زمان به تورکی مکالمه میشد
ابن بطوطه میگوید در بازار جواهرفروشان تبریز، فروشندهگان جواهرات را به زنان تورک نشان میدادند و زنان تورک در خرید جواهر بر هم سبقت میگرفتند. .... بسیاری از صاحبنظران، این تثبیت ابن بطوطه را به صورت تورک و تورکزبان بودن اهالی تبریز در آن دوره معنی و تعبیر کردهاند. به عنوان نمونه برتولد اشپولر مولف کتاب «تاریخ موغول در ایران؛ سیاست، حکومت و فرهنگ دورهی ایلخانان»[3]، مشخصا با مرجع نشان دادن این مشاهدهی ابن بطوطه در بازار جواهرفروشان تبریز، نتیجهی آتی را گرفته است: «حتی در آن زمان، در تبریز به زبان تورکی مکالمه میشد.» (In Tabriz sprach man schon damals türkisch). در تورکیه جملهی مذکور اشپولر این چنین به تورکی ترجمه شده است: «در تبریز، از قبل تورکی صحبت میکردند» (Tebriz’de zaten daha öncelerinden Türkçe konuşulmakta idi) [4]. ترجمهی دقیق پاراگراف مربوطهی اشپولر چنین است[5]:
«فرهنگ
عامهی موغول در آسیای غربی سرانجام یکسره در فرهنگ عامهی تورکها حل شد. فتح
ایران و ممالک دیگر موجب شد که تورکها در این مناطق پراکنده شوند. گرچه پیش از آن
تاریخ نیز در مناطق مهم خاور نزدیک اقوام تورک ساکن شده بودند، اما با بنیانگذاری
قلمروی ایلخانان نه تنها فرهنگ عامهی تورکان در ایران رسوخ کرد، بلکه مناطق مهم
از جمله آزربایجان (حتی در آن زمان، در تبریز به زبان تورکی مکالمه میشد) [ارجاع به
نوشتهی مذکور ابن بطوطه در زیرنویس] یکسره تحت تسلط فرهنگ تورکها در آمد. این
یکی از بارزترین نشانههای حملهی چنگیز خان و جانشیان وی به ایران است».
ابن بطوطه سیاحتنامهسینین عوثمانلی تورکجهسینه چئوریسی[6]
ابن بطّوطه: تهبریزده گؤردوکلهریم
جیلد ١، مقدّمه،
ص ها: عراقِ عرب و عجم جهتلهرینده اجرایِ
سلطنت ائدهن دولتِ ایلخانیّه ملوکوندان تاریخِ مزبوردا باغداددا بولونان سلطان
ابوسعید باهادیر خان ابن محمّد خدابهندهنین موکبینده اولاراق تهبریزه گئتمیش؛
و تهبریزدهن به تکرار جانبِ عالییِ
حجازا عودت ائیلهمهک اوزهره، سلطانِ مومی الیهدهن تحصیلِ رخصت ائدیپ ....
جیلد
١، ص ٢٥٢: بورادان
مقصده رجوع ائدهلیم: «عراق» پادشاهینین رحلت و نزولوندا اولان ترتیبی و کیفیّتِ
سیاحت و انتقالینی گؤرمهک غرضینه مبنی، سلطان «ابوسعید»ین موکبی ایله «باغداد»دان
چیخدیم. بونلارجا طلوعِ فجرده رحلتله نصف النّهار زمانیندا نزول ائتمهک عادت
اولوپ، ترتیبلهری بر وجهِ آتیدیر:
....
جیلد
١، ص ٢٥٥-٢٥٣: اون
گون مدّت بو موکب ایله رهپیمایِ سیاحت و بعده «تهبریز»ه گئتمهک اوزهره کبار و
فضلاءِ امرادان امیر علاءالدین محمّده رفیقِ مصاحبت اولدوم. اون گون سونرا «تهبریز»ه
وصول، و خارجینده «شام» دئنیلهن موقعه نزول ائتدیک. اورادا «عراق» پادشاهی
«قازان»ین [٢-دولتِ چنگیزیه شعباتیندان ایران ایله عراق جهتلهرینده حکمران
اولان ایلخانیاندان قازان محمود خان بن ارغون خاندیر] قبری واردیر. قُربوندا
گوزهل بیر مدرسه ایله بیر زاویه بولونور. زاویهده آینده و روندهیه طعام اولاراق
اهکمهک، اهت، یاغ ایله مطبوخ پیرینج و حُلویّات وئریلیر. امیر بهنی محالِ
بعیدهیه آبافشان اولان انهار و پر شاخ و برگ اشجار میانیندا کائن بو زاویهیه
مهمان ائیلهدی.
ائرتهسی
گونو «بابِ باغداد» دئنیلهن قاپیدان بلدهیه داخل و «سوقِ قازان» نامییله مشهور
عظیم بیر چارسویا واصل اولدوم. بو چارسو بلادِ جهاندا مشهودوم اولان چارسولارین اهن
گوزهلیدیر. اورادا هر صنعتین محلِّ مخصوصو اولاراق، بیری دیگرییله اختلاط ائتمهز.
قویومجو چارسوسوندان گئچهرکهن، گؤرموش اولدوغوم انواعِ جواهر گؤزومو
قاماشدیردی. مجوهرات، البسهیِ فاخرهیی لابس بولونموش
و بئلینه ایپهک قوشاق باغلامیش گوزهل یوزلو مملوکلار اهلینده ایدی. بونلار
تجّارین اؤنونده دوراراق جواهری تورک نسوانینا عرض ائدهر و قادینلار جواهردهن
بیر چوخ اشتراء ایله بو خصوصدا یکدیگرینه رقابت ائیلهرلهر ایدی. بونو جنابِ
حقّدهن استعاذهیه شایان بیر فتنه عدّ ائدهریم. عنبر و مسک چارسوسونا دخولدا
داخی، او حالین عینینی و بلکه اعظمینی مشاهده ائیلهدیک.
بعده جیلان نامییله
معروف وزیر علیشاهین انشاء کردهسی اولان جامعه واردیق. خارجینده قبلهیه
توجّه ائدهن کیمسهنین ساغیندا مدرسه و سولوندا زاویه بولونور. جامعین صحنی
مرمر ایله و دیوارلاری قاشانی دئنیلهن زلیجه مشابه چینی ایله مفروشدور. اورتاسیندان
سو گئچهر. اورادا انواعِ اشجار ایله اوزوم کوتوکلهری و یاسمین آغاجی موجوددور.
بو جامعین صحنینده هرگون صلاۃِ عصردهن سونرا سورهیِ یس و سورهیِ
فتح و سورهیِ عمّ قرائتی معتاددیر. بلده اهالیسی بونون ایچون اورادا توپلانیر.
تهبریزده بیر
گئجه قالدیق. صباحلایین کهندیسینه التحاق ائتمهسی حقّینده سلطان ابوسعیددهن
امیر علاءالدّینه امر گهلمهسینه مبنی، بیرلیکده عودت ائتدیم. تهبریزدهن
علمادان بیر کیمسهیه مُلاقی اولمادیم.
بعده مُعَسْکَرِ سلطانا وصولا قهدهر سیاحته دوام ائیلهدیک. امیرِ مومی الیه سلطانا موکبده بولوندوغومو خبر وئرهرهک، بهنی حضورونا ادخال ائیلهدی. سلطان مملکتیمی سوال و بیر قات لباس ایله بیر حیوان احسان ائتدی. امیر، حجازِ شرافتطرازا عزیمت نیّتینده بولوندوغومو عرض ائتدیییندهن، زادِ راه و اثنایِ طریقده بینمهک اوزهره محمل ایله بیر دهوه وئریلمهسینی باغداد امیری خواجه معروفا تحریراً امر ائتدی. باغدادا عودتله سلطانین تخصیص ائتدییی شئیلهری آلدیم. .....
تثبیت تاریخی ابن بطوطه و تاریخنگاری فارسمحور و ضد تورک
تثبیت تاریخی ابن بطوطه در بارهی تورک بودن اهالی تبریز به دورهی ابوسعید بهادر خان ایلخان از سوی قومیتگرایان افراطی فارس و تاریخنگاری رسمی و دولتی فارسمحور و ضد تورک ایرانی تحریف و وارونهنمایی شده است. در این میان، برخی افراد منسوب به جریان تاریخی «مانقورتیسم تبریزی» مانند احمد کسروی، یحیی ذکاء، منوچهر مرتضوی و دیگران گوی سبقت را از دیگر همگنان پانایرانیست خود ربودهاند. آنها نه تنها تورک بودن اهالی تبریز در هفتصد سال قبل به دورهی ابوسعید بهادر خان ایلخان (۱۳٠٥-۱۳۳٥ میلادی) را منکر میشوند، بلکه ادعا میکنند که زبان تورکی صرفا چهارصد، سیصد، حتی دویست سال قبل در تبریز و دیگر نقاط تورکایلی رایج شده است.
اما این دستهجات غافل از آن هستند که با فتح ری، قوم، ساوه، آوه، قزوین، همدان، زنجان، و ... به سالهای ١٠٢٩-١٠٣٠ میلادی توسط سلطان محمود غزنوی و سلطان مسعود غزنوی؛ سپس فتح و فتح دوبارهی ری، قزوین، ساوه، ابهر، زنجان، خرقان، همدان، میانه، کنگاور، و ... توسط سلطان توغرول بیگ سلجوقی به سالهای ١٠٤٢-١٠٤٦؛ و فتح تبریز و مراغه و نخجوان و گنجه و دیگر مناطق آزربایجان به سالهای ١٠٥٥-١٠٥٦ توسط توغرول بیگ سلجوقی و ابراهیم یینال و دیگران، نه تنها مهاجرت انبوه و گستردهی گروههای تورکیک و حتی بعضی دیگر از گروههای آلتاییک به مرکز و غرب ایران امروزی آغاز شد، بلکه نسبت اقوام ساکن و زبانها در این مناطق دوچار تحولات ریشهای و تغییرات تاریخی گشت. (هر چند قبل از آن هم، پیش از اسلام، گروههای گوناگون شمالی و غربی و شرقی تورکیک متناوبا در مناطق مختلف تورکایلی اسکان یافته بودند). در این میان تورکها در تورکایلی، در هر دو بخش آزربایجانی و غیر آزربایجانی آن، دارای اکثریت مطلق جمعیتی شده و تورکایلی به وطن ملت تورک تبدیل گشت. پس از فتوحات ١٠٢٩-١٠٥٦، تغییرات و تحولات دموگرافیک و زبانی بعدی انجام گرفته در دورهی حاکمیت دولتهای بی شمار و پیاپی تورک و موغول و تاتار و تورکمان، صرفا باعث شد که عنصر تورک قبلا موجود در تورکایلی تقویت و ترکیب قومی و زبانی آن یکدست اوغوزی و تورکمانی شود.
ترجمههای فارسی غیر دقیق اثر ابن بطوطه:
ترجمههای فارسی سفرنامهی ابن بطوطه را نهمیتوان دقیق و وفادار به متن اصلی نامید. به عنوان نمونه ترجمهی فارسی بند مربوط به مشاهدات ابن بطوطه در تبریز توسط دوکتور محمدعلی موحد[7] در مواردی غیر دقیق است:
٭
ترجمهی موحد: «غلامان خوشگل .... در پیش خواجگان ایستاده بودند».
ترجمهی صحیح: «و آن جوهرات، در دست مملوکهایی نیکوصورت بود که .... در پیشروی تجار ایستاده بودند». موحد کلمهی «تجار» که به معنی بازرگانان است را به صورت «خواجهگان» ترجمه کرده است.
٭
ترجمهی موحد: «هر یک از اصناف پیشهوران در این بازار محل مخصوصی دارند».
ترجمهی صحیح: «در این بازار هر یک از اصناف [دارای محل] جداگانه هستند و با دیگری اختلاط نهمیکنند». در این جمله ابن بطوطه بر جدایی و ایزولاسیون هر قسمت از بازار که خاص یک صنف بود، از دیگر قسمتها تاکید میکند.
٭
ترجمهی موحد: «و من در این میان فتنههایی از جمال و زیبایی دیدم».
ترجمهی صحیح: «من همهی این فتنهها را دیدم». منظور ابن بطوطه از فتنه، منحصرا «زیبایی» زنان تورک نهبود، بلکه علاوه بر آن، «آزادی و اختلاط زنها در صحنهی اجتماع با مردان، سبقت آنها برای خرید جواهرات، عرضهی جواهرات به زنان، مملوکهای نیکوصورت و البسههای آنها، ....» است که به نظر وی فتنهگری میآمد.
٭
ترجمهی موحد: «مدرسهی زیبایی با زاویهای بنا کردهاند».
ترجمهی صحیح: «یک مدرسهی زیبا و یک زاویه وجود دارد». «مدرسهی متشرعه» و «زاویهی متصوفه» دو موسسهی رقیب و مستقل از هم بودند و زاویه وابسته به مدرسه نهبود.
٭
ترجمهی موحد: «از دست چپ خانقاهی وجود دارد».
ترجمهی صحیح: «در دست چپ یک زاویه وجود دارد». هر چند خانقاه و زاویه اغلب دارای ساختار و کارکرد مشابهی بودند، اما «زاویه» بیشتر به تکیهی کوچک متصوفه در مکانهایی خلوت به دور از مراکز جمعیتی، اما «خانقاه» به تکیهی بزرگ متصوفه عموما در داخل مراکز جمعیتی دلالت دارد. بنابراین مترادف نیستند و نهباید این دو را به جای هم بهکار برد.
٭
ترجمهی موحد: «دیوارها به وسیلهی کاشی ... پوشانده شده».
ترجمهی صحیح: « دیوارهای آن با [چینی] قاشانی ... مفروش شده است». «قاشانی» و یا کاشانی یعنی هر چیز منسوب به کاشان شامل کاشی. در حالی که «کاشی» صرفا نوعی آجر و چینی و ... پخته شده است. بنابراین مترادف نیستند.
٭
ترجمهی موحد: «من به بازار جوهریان که رفتم».
ترجمهی صحیح: «من به هنگام عبور از بازار جواهرفروشان،...». ابن بطوطه به بازار جواهرفروشان نهرفت، بلکه برای رفتن به احتمالا بازار عنبرفروشان، از بازار جواهرفروشان عبور کرد.
٭
ترجمهی موحد: «مطالبی که از وضع وطن من پرسید».
ترجمهی صحیح: «از مملکتم پرسید». احتمالا سلطان نه از وضع مملکت ابن بطوطه، بلکه همچنین از کجائی وطن او پرسیده است.
٭
ترجمهی موحد: «فرمان داد تا توشه و زاد راه هم به من
بهدهند و محملی در اختیار من بهگذارند».
ترجمهی صحیح: «فرمان داد توشه و مَرْکَب راه، با یک محمل در اختیار من بهگذارند». سلطان امر میدهد که علاوه بر توشه و زاد راه، یک مرکب – برای سوار شدن - و یک محمل - احتمالا شتر برای حمل بار - به ابن بطوطه داده شود.
٭ ترجمهی موحد: « پس از ده روز راهپیمایی به شهر تبریز رسیدیم».
ترجمهی صحیح: «پس از ده روز به شهر تبریز رسیدیم». ابن بطوطه با یک موکب یعنی گروه همراهان شامل سواره و پیاده حرکت میکرد. او احتمالا حین سفر از مرکبهای موجود در آن موکب هم استفاده میکرد و صرفا راهپیمایی (به معنی پیادهروی) نهمینمود.
٭ ترجمهی موحد: « چون امیر (به سلطان) گفت که ....».
ترجمهی صحیح: « چون امیر به او عرض کرد که ... ». مقام دونپایهای چون امیر به سلطان نهمیگوید، بلکه «عرض میکند».
مغالطهی کسروی:
احمد کسروی در کتاب «آذری یا زبان باستان آذربایجان» به پاراگراف مربوطهی ابن بطوطه اشاره کرده است: «... از آخرهای آن هم سفرنامه ابن بطوطه را میداریم که در زمان سلطان ابوسعید به تبریز رسیده و چنین مینویسد: «بر بازار گوهریان گذشتم. چشمم از دیدن گوهرهای گوناگون خیره ماند. غلامان نیکروی از آن بازرگانان جامههای زیبا در بر و دستمالهای ابریشمی به کمر بسته، در پیش روی خواجهگان ایستاده وگوهرها را به دست گرفته و به زنان تورک نشان میدادند و آنان در خریدن بر یکدیگر پیشی میجستند و بسیار میخریدند. من فتنههایی در آنجا دیدم که باید به خدا پناه جست، و چون به بازار عنبر فروشان درآمدیم مانند همان را بلکه بیشتر در اینجا دیدم». این نوشتهی پسر بطوطه همان را میرساند که ما در بالا نوشتیم. تورکان در تبریز مینشستهاند، لیکن تورک و تاجیک از هم جدا میبودهاند».
در اینجا کسروی مرتکب چندین خطا شده است:
١-ترجمهی کسروی مغلوط و مخدوش است. به عنوان نمونه وی «تجار» در متن اصلی عربی را به «خواجهگان» ترجمه کرده است: «غلامان ... در پیش روی خواجهگان ایستاده ...». در حالی که در متن عربی خواجهگان که به معانی دولتمردان، بزرگان، سروران، اربابان، محتمشان، دولتمندان است وجود نهدارد، تجار به معنی بازرگانان وجود دارد.
٢-نتیجهگیری کسروی از بیان ابن بطوطه، به صورت «این نوشتهی پسر بطوطه همان را میرساند که ما در بالا نوشتیم. تورکان در تبریز مینشستهاند. لیکن تورک و تاجیک از هم جدا میبودهاند» خطا و نامعتبر و یا «مغالطه» است. ابن بطوطه هیچ صحبتی از وجود تاجیک و یا جدا بودن تورک و تاجیک در تبریز و بازار آن نهکرده است.
٣- تنها نتیجهی منطقی که از بیان ابن بطوطه «مملوکها جواهرات را به زنان تورک نشان میدادند» میتوان گرفت، تورک بودن اهالی تبریز است. همانگونه که تنها نتیجهای که از جملهی مشابه «فروشندهگان، جواهرات را به زنان ژاپونی نشان میدادند» در یک سفرنامهی توکیو میتوان گرفت، ژاپونی بودن اهالی توکیو است. و نه «اهالی توکیو مرکب از تاجیک و ژاپونی بودند که در توکیو مینشستند، لیکن تاجیک و ژاپونی از هم جدا میبودهاند».
تحریفات سایت تبریز اینفو: در مطلبی که این سایت در ارتباط با سفر ابن بطوطه به تبریز درج کرده[8]، ناهنجاریها و تحریفاتی پانایرانیستی وجود دارد:
-در مطلب سایت تبریز اینفو تعدادی
از اسامی جوغرافیایی، به پارسی سره بازنویسی شدهاند. مانند «میانرودان» به جای
ماوراء النهر، «تنگه» به جای طنجة که لفظی به زبان بربری است، «ابن بتوته» به جای
ابن بطوطه، ...
- در مطلب سایت تبریز اینفو به هنگام نقل مشاهدات ابن بطوطه
در تبریز، کلمهی «تورک» حذف، و عبارت «زنان تورک» به «زنان» تغییر داده شده که یک
تحریف نژادپرستانه و پانایرانیستی است: «غلامان را با جامههایی فاخر که دستارهای
حریر بر کمر بسته و نزد بازرگانان ایستاده بودند و جواهرات را به زنان عرضه میکردند
و ایشان بسیار میخریدند و بر یکدیگر سبقت میجستند».
- در مطلب سایت تبریز اینفو در حالی که کلمهی تورک حذف شده، سخن گفتن ابن بطوطه به زبان فارسی با تاکید ذکر شده است: «این جهانگرد معروف مراکشی که از مردمان بربر یا آمازیغی بود و چهار یا پنج بار به ایران سفر نمود، و در تمام سفرهای شرقی خود از زبان فارسی برای ارتباط با غیر عربها استفاده کرد». در حالی که ابن بطوطه «در تمام سفرهای شرقی خود فارسی برای ارتباط با غیر عربها» استفاده نهمیکرد. چنانچه هنگامی که در دهلی هند به قضاوت اشتغال داشت، سلطان دو عالِم مسلط بر فارسی – زبان دربار سلطنتی – را برای کومک به او در جلسات دادرسی منصوب کرد.
سؤزلوک:
اشتراء:
ساتین آلما، مشتری اولماق
اهکمهکEkmek :
اهتمهک، چؤرهک
اوتاOta : گیاه
شفابخش
اوتاچیOtaçı : تهیه کننده و یا فروشندهی گیاهان شفابخش
اوردوOrdu (تورکی)، اورداOrda (موغولی): معسکر، قرارگاه نظامی خاقانهای تورک
و موغول
اینجیİnci : جواهرات سنگی (الماس، یاقوت، فیروزه، لعل، زمرد، مروارید، عقیق، یشم،
لاجورد، ...)
اینجیچیİnciçi :
سازنده و یا فروشندهی جواهرات سنگی
باهادیرBahadır ، بهادر،
بهادور، بغاتور، باغاتور، بقاتور، باقاتور، باقاتیر، ...: کلمه و عنوانی تورکیک - موغولیک
- آلتاییک به معنای دلیر و قهرمان
تیمچهTimçe : بازارچه یا قسمتی از بازار سنتی که به
یک صنف خاص (عطاران، جواهرفروشان، ....) اختصاص دارد. از ریشهی چینی تیئن 店 Tien به معنی مغازه، دکان، ...
جامع:
موسولمانلارین مناره، منبر، محراب...ی اولان یئکه تاپیناغی، بویوک مهچیت
چارسو:
ساتاق، بازار، سوق، چارشی
حُلویّات:
سۆچۆک، شیرین یئمهکلهر و شکرلهمهلهر، دادلی اولان یییهجهکلهر
دادیتقیDadıtqı :
ادویهجات، باهارات
زلیج: نوعی
آجر کاشی که رنگ و نقش نامطبوع دارد، در الجزایر و جز آن
ساتاقSataq :
بازار
صباحلایینSabahlayın :
صباح وقتی، صباح ائرکهندهن، ائرته
قاتQat :
بوکولوپ قاتلانان اثواب و سائره تاخیمی؛ بوکولموش قوماش و سائرهنین هر بوکومو؛
قوماش و سائرهده بوکمه، قیرما، قیریم
قاشانی:
کاشی، آجر کاشی
قرب:
یاخینلیق، یاخین بولونما، یاووقلوق، یاناشیلیق
قویوم،
اینجی تیمچهسیQuyum, İnci timçesi (تیمچهی
جواهرات سنگی و فلزات قیمتی)
قویومQuyum :
جواهرات فلزی (طلاجات، نقرهجات، پلاتین، پالادیوم، ....)
قویومچوQuyumçu :
آلتین و گوموشدهن اوانی و سوسه متعلق شئیلهر یاپان صنعتگر، زرگر، سازنده و یا
فروشندهی جواهرات فلزی
کائن:
بولونان، وار اولان، یئرلهشمیش، یاشایان
کوتوکKütük :
آغاجین قالین اولان آشاغی بؤلومو، قالین اودون، دومروق، باغ آغاجی
لابس:
گییهن، گییمیش، گیییملی
مِسک:
بیر چئشیت جئیرانین گؤبهییندهن چیخان گوزهل قوخولو بیر نهسنه، مشک
مُعَسکَر:
ساواش زامانیندا اوردونون مرکز اتّخاذ ائتدییی محل، اوردوگاه، اوردو یئری
مُلاقی:
ملاقات ائدیجی
مملوک:
کؤلهمهن، کؤله، قول
موکب:
بیر بویوک ذاتین یانیندا یاواش یورویهرهک گئدهن یایاق و یا آتلیلارین هئیتِ
مجموعهسی، آلای
مومیٰ
الیه: بیر عبارهنین یوخاریسیندا آدی ذکر اولونان بیر کیمسهنین یئنیدهن
آنیلماسی گهرهکدییینده اونا اشارت ائدهن بیر ترکیب
یپپارچیYıparçı : عطّار
یپپارچیلارYıparçılar: عطّاران
ییپار Yıpar: عطر
ییپار،
اوتا، دادیتقی تیمچهسیYıpar, ota, dadıtqı timçesi
(تیمچهی عطریات، گیاهان شفابخش و ادویهجات)
ییپارچیلیقYıparçılıq : عطاری
ییپارلی Yıparlı: معطر، عطرآگین
اهک بیلگی اوچون:
ابن بطوطه: زبان تبریز تورکی بود, و تحریف کسروی
https://sozumuz1.blogspot.com/2019/12/blog-post_18.html
رسمی بودن زبان موغولی در دولت ایلخانی و تورکزبان شدن
ایشان بنا به برتولد اشپولر
https://sozumuz1.blogspot.com/2019/11/blog-post_23.html
[1] برای بحثی در بارهی روند تورکزبان و تورک شدن موغولان در
خاورمیانه و ماوراء النهر، نگاه کنید به نوشتهی:
رسمی
بودن زبان موغولی در دولت ایلخانی و تورکزبان شدن ایشان بنا به برتولد اشپولر
[2] اصل عربی، به نقل از نشر فرانسوی، جلد ٢، ص ١٣٠:
«وسافرت في هذه المحلة عشرة أيام صحبة الأمير علاء الدين محمدٍ إلى بلدة تبريز، وكان من الأمراء الكبار الفضلاء، فوصلنا بعد عشرة أيام إلى مدينة تبريز، ونزلنا بخارجها في موضع يعرف بالشّام. وهنالك قبر قازان ملك العراق، وعليه مدرسة حسنة وزاوية فيها الطعام للوارد والصادر من الخبز واللحم والأرز المطبوخ بالسمن والحلوآء. وأنزلني الأمير بتلك الزاوية وهي ما بين أنهار متدفّقة وأشجار مورقة. وفي غد ذلك اليوم دخلت المدينة على باب يعرف بباب بغداد، ووصلنا إلى سوق عظيمة تعرف بسوق قازان، من أحسن سوق رايتها في بلاد الدنيا كل صناعة فيها على حدة، لا تخالطها أخرى. وإجتزت بسوق الجوهريّين، فحار بصري ممّا رأيته من أنواع الجواهر، وهي بأيدي مماليك حسان الصور، عليهم الثياب الفاخرة وأوساطهم مشدودة بمناديل الحرير، وهم بين أيدي التجار يعرضون الجواهر على نسآء الأتراك، وهنّ يشترينه كثيراً، ويتنافسن فيه. فرأيت من ذلك كلّه فتنة يستعاذ الله منها. ودخلنا سوق العنبر والمسك فرأينا مثل ذلك وأعظم [او اعظم]. ثم وصلنا إلى المسجد الجامع الذي عمّره الوزير علي شاه المعروف بجيلان، وبخارجه عن يمين مستقبل القبلة مدرسة، وعن يساره زاوية. وصحنه مفروش بالمرمر وحيطانه بالقاشاني، وهو شبه الزليج، ويشقّه نهر مآء، وبه أنواع الأشجار ودوالي العنب وشجر الياسمين. ومن عادتهم أنهم يقرأو [یقراون] به كلّ يوم سورة يس وسورة الفتح وسورة عمّ بعد صلاة العصر في صحن الجامع، ويجتمع لذلك أهل المدينة. وبتنا ليلة بتبريز، ثم وصل بالغد أمر السلطان أبي سعيد إلى الأمير علاء الدين بأن يصل إليه فعدت معه. ولم ألق بتبريز أحداً من العلماء. ثم سافرنا إلى أن وصلنا محلة السلطان، فأعلمه الأمير المذكور بمكاني وأدخلني عليه، فسألني عن بلادي وكساني وأركبني، وأعلمه الأمير أني أريد السفر إلى الحجاز الشريف فأمر لي بالزاد والركوب في السبيل مع المحمل، وكتب لي بذلك إلى أمير بغداد خواجه معروف، فعدت إلى بغداد، واستوفيت ما أمر لي به السلطان ...».
[3] لینک دانلود کتاب اشپولر به زبان آلمانی:
SPULER, Bertold.
Die Mongolen in Iran: Politik, Verwaltung und Kultur der Ilchanzeit 1220-1350
(The Mongols in Iran. Politics, administration and culture of the Ilkhan period
1220-1350)
http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/download/pdf/4896448?name=Die%20Mongolen%20in%20Iran
لینک
دانلود ترجمهی کتاب اشپولر به زبان فارسی: برتولد اشپولر. تاریخ موغول در ایران؛ سیاست، حکومت و فرهنگ دورهی
ایلخانان. ترجمهی دوکتور محمود میرآفتاب. بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران ١٣٥١
[4]
S. 497-498: Moğol kavmi nihayet Batı Asya’da Türklük içinde eriyip
gitmiştir. İran’ın ve diğer memleketlerin fethi en sonunda Türklerin iskan
ettikleri sahaların genişlemesini mucib oldu. Her ne kadar daha önceleri Yakın
Asya'nın önemli bölgelerinde Türk kabileleri iskan etmiş bulunmakta idiyseler
de, İlhanlı
İmparatorluğu'nun kurulması sonucunda, yalnız Türk kavminin serpintileri İran’a
dağılmakla kalmamış, aynı zamanda da egemenliklerinin çekirdek alanı olan
Azerbaycan’ın bütün alanları da – Tebriz’de zaten daha önceleri Türkçe konuşulmakta idi
- mutlak olarak Türklük için kazanılmıştır. Bu, Çingiz Han ve haleflerinin
bugün de var olan en açık izlerinden biridir.
لینک
دانلود ترجمهی کتاب اشپولر به زبان تورکی:
Spuler, Bertold.
İran Moğolları; Siyaset, idare ve kültür; İlhanlılar Devri (1220-1350). Cemal
Köprülü. 1937-590s
[5]
Das mongolische Volkstum ist in Westasien shclieslich ganz im turkischen
aufgegangen. Die Eroberung Persiens und anderer Lander hat so letztlich eine
Ausbreitung des turkischen Siedlungsgebiets mit sich gebracht. Wenn
auch vorher schon bedeutende Gebiete Vorderasiens von türkischen Stämmen
bewohnt waren, so hat die Errichtung des ilchanischen Reiches nicht nur neue
Splitter türkischen Volkstums in Iran eingesprengt, sondern auch ganze
Gegenden, wie das Kerngebiet ihrer Herrschaft, Äzarbäigän (in Täbriz sprach
man schon damals türkisch), endgültig für das Türkentum gewonnen. Das ist
eine der deutlichsten, noch heute vorhandenen Spuren von Cingiz Häns und seiner
Nachfahren Wirken.
[6] ابن بطوطه سیاحتنامهسینین
١٦ صفرالخیر سنه ١٣٢٨ [١٩٠٩] و ١٣ شباط سنه ١٣٢٥ تاریخلی تورکجه چئوریسی. چئویرهن
مَحْمَتْ شریف پاشا چاوداراوغلوMehmed Şerif Paşa
Çavdaroğlu ، ١٨٧٣-١٩٥٨، عوثمانلی دولت آدامی و ایچایشلهر باخانی. سولطان عبدالعزیزین
قیزی امینه سولطان ایله ائولهندییی و سولطانین کورهکهنی اولدوغوندان دولایی،
دامادِ شهریاری Dâmâd-ı Şehriyârî لقبی ایله تانینمیشدیر.
Mehmet
Şerif Çavdaroğlu
[7] سفرنامهی ابن بطوطه، دوکتور محمدعلی موحد، چاپ ششم، ١٣٧٦، چاپ
سپهر نقش، جلد یکم صص ٢٨٣-٢٨٥
[8] وصف تبریز در سفرنامه جهانگردان / ابن بطوطه
No comments:
Post a Comment