پیشنهاد کومک نظامی آتاتورک به احمد شاه قاجار برای اعادهی سلطنتش،
مخالفت احمد شاه با آن، و اتحاد عکسالعملی آتاتورک با رضا شاه
مئهران باهارلی
بازنویسی اساسی و نشر دوبارهی مقالهی اصلی به تورکی از سال ٢٠٠٥
خلاصه
در این مقاله یک سند از انوشیروان سپهبدی، سفیر کبیر ایران در تورکیه بین سالهای ۱٩٤٠۱٩٤٤ را معرفی و آنالیز کردهام. بنا به این سند، «آتاتورک که به تازهگی جمهوری تورکیه را تاسیس و رئیس جمهور آن شده بود، به دلیل «تورک نژاد بودن قاجارها» خواهان ادامهی سلطنت احمد شاه قاجار بود. به همین سبب به امر او وزیر امور خارجه «احمد توفیق رشدی بیگ آراس» در اواخر ماه مارس ١٩٢٥ در شهر لوزان سوئیس با احمد شاه ملاقات و چند پیشنهاد آتاتورک را به او ابلاغ کرد: احمد شاه در اسرع وقت از طریق تورکیه و آنکارا به ایران مراجعت کند. یک قوشون از اوردوی تورکیه به هنگام مراجعت احمد شاه به ایران او را همراهی کند و پس از اعادهی سلطنت و حاکمیت احمد شاه، و تامین امنیت کشور بازگردد. احمد شاه با پیشنهاد اول موافقت کرد. اما با بیان این که شاه ایران هرگز با قوشون اجنبی به کشور خود نهخواهد رفت پیشنهاد دوم را به طرزی غیر دیپلوماتیک رد کرد. زبان مذاکرات در این ملاقات تاریخی تورکی بود و سه شخصیت قاجاری حاضر که تبریزی بودند - تورکی را مانند یک تورک تورکیهای به روانی صحبت میکردند». کاربرد زبان تورکی در این ملاقات و تسلط سه شخصیت قاجاری بر تورکی تورکیه نشان میدهد که حتی در سالهای آخر حیات دولت تورک قاجار، تورکی دارای موقعیت یک زبان رسمی و دولتی بود و بسیاری از مقامات بر تورکی عوثمانلی مسلط بودند. آتاتورک پس از تاسیس جمهوری تورکیه، هنوز پایبند به سیاست امپراتوری عوثمانلی مبنی بر حفظ دولتمداری تورک و سلطنت تورک قاجار در ایران بود. اما پس از مخالفت احمد شاه با پیشنهاد کومک نظامی آتاتورک، او اعلامیهای در حمایت از رضا خان صدور و به حمایت از سلسلهی جدید پهلوی آغاز کرد. مخالفت احمد شاه با پیشنهاد کومک آتاتورک برای بازگرداندن تخت و تاجش و چرخش آتاتورک به سوی حمایت از حاکمیت رضا شاه کودتاگر و ایجاد اتحاد بین تورکیه و دولت جدید ضد تورک پهلوی در ایران، منجر به بروز فجایع متعدد تاریخی برای ملت تورک ساکن در ایران شد. این تغییر سیاست ۱٨٠ درجهای همچنین سبب شد که ضربههای استراتژیک به کل جهان تورکیک و اسلام وارد شود. : ۱-مسالهی حقوق ملی و زبانی تورکان ساکن در ایران که تا آن زمان عاملی تعیین کننده در روابط عوثمانلی - قاجار بود از معادلات سیاسی خارجی و منطقهای تورکیه حذف شد، ۲-آتاتورک - کمالیسم – جمهوری تورکیه به رژیم رضا شاه و دولت مودرن ایران، برای نسلکشی زبانی و ملی تورک در ایران چک سفید و چراغ سبز داد، ۳-تورکیه داوطلبانه ایران و تورکایلی (شمال غرب و غرب تورک ایران) را از حوزهی نفوذ خود خارج کرد و به فارسستان، انگلستان و روسیه و دیگر دولتهای امپریالیستی و صلیبی غربی و اوروپایی ضد تورک واگذار نمود. در حالی که ایران و تورکایلی به لحاظ سیاسی همیشه «حیات خلوت»، «خارج نزدیک» و یا «عمق استراتژیک» عوثمانلی شمرده میشدند٤-روابط فرهنگی، ادبی، زبانی و انسانی بین تورکایلی و آناتولی تماما قطع شد. در حالی که تورکایلی و دیگر مناطق تورکنشین در ایران اقلاً از زمان سلجوقیان و به مدت یک هزار سال جزئی از حوزهی فرهنگی و تمدنی و سیاسی تورکان آناتولی بودند. ٥-سرزمین ایران به مدت هزار و چندین صد سال تحت حاکمیت دولتهای تورک بود، در مرکز جهان تورکیک قرار داشت و حلقهی اتصال و پیوستهگی فیزیکی بین شرق (آسیای میانه و تورکستان) و غرب (تورکیه - جمهوری آزربایجان) آن با یکدیگر بود. اما پس از چرخش آتاتورک، ایران نه تنها به یک باره به خارج جهان تورکیک پرتاپ شد، بلکه به یک «دیوار غیر قابل عبور بین شرق و غرب جهان تورکیک تبدیل شد. ٦- تورکیه با انفعال خود، ظهور یک دولت ناسیونالیست افراطی فارس، شدیداً ضد تورک، متفق غرب و اوروپای صلیبی (فرانسه، ارمنستان، یونان، ....) بر علیه جهان تورکیک، و با امیال امپریالیسم محلی در جوار مرز شرقی خود را تسهیل کرد. ٧-تاسیس اتحاد استراتژیک بین تورکیه و رژیم پهلوی و حمایت تورکیه از سیاست فارسسازی ملت تورک در ایران، باعث از بین رفتن اعتبار و محبوبیت تورکیه در میان مردم تورک ساکن در ایران، که در سالهای جنگ جهانی اول به اوج رسیده بود شد.
Özet
Bu makalede, 1940 ile 1944 yılları arasında İran’ın Türkiye Büyükelçisi olan Anuşirvan Sepahbodi’ye ait bir belgeyi tanıtıyor ve analiz ediyorum. Bu belgeye göre, “Yakın zamanda Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran ve onun cumhurbaşkanı olan Atatürk, ‘Kacarların Türklüğü’ nedeniyle Ahmed Şah Kacar’ın saltanatının devam etmesini istiyordu.” Bu nedenle, onun talebi üzerine Dışişleri Bakanı “Ahmet Tevfik Rüştü Aras Bey”, 1925 Mart ayının sonlarında İsviçre’nin Lozan kentinde Ahmed Şah ile görüşmüş ve Atatürk’ün bazı önerilerini kendisine iletmiştir: Ahmed Şah, mümkün olan en kısa sürede Türkiye ve Ankara üzerinden geçerek İran’a dönmelidir. Türk ordusundan bir tugay, Ahmed Şah’a İran’a dönüşünde eşlik etmeli, saltanatının ve egemenliğinin yeniden tesis edilmesini ve ülkenin güvenliğini sağlamalıdır. Ahmed Şah ilk öneriyi kabul etmiş, ancak ikinci öneriyi diplomatik olmayan bir şekilde reddetmiş ve İran Şahı’nın asla yabancı bir orduyla ülkesine dönmeyeceğini ifade etmiştir. Bu tarihi toplantı sırasında müzakerelerde kullanılan dil Türkçeydi. Tebrizli olan ve toplantıda bulunan üç Kacar şahsiyeti, Türkiyeli bir Türk gibi akıcı Türkçe konuşuyordu. Bu toplantıda Türkçenin kullanılması ve üç Kacar şahsiyetinin Osmanlı Türkçesine olan hâkimiyeti, Kacar Türk devletinin son yıllarında bile Türkçenin resmî ve devlet dili statüsüne sahip olduğunu, ayrıca Kacar yetkililerinin Osmanlı Türkçesinde yetkin olduklarını göstermektedir. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasından sonra Atatürk, Osmanlı İmparatorluğu’nun İran’da Türk yönetimini ve Türk Kacar hanedanını destekleyen politikasına bağlı kalmaya devam etti. Ancak Ahmed Şah’ın Atatürk’ün askerî yardım teklifini reddetmesinden sonra, Atatürk Rıza Han’ı destekleyen bir bildiri yayımladı ve yeni Pehlevi hanedanını desteklemeye başladı. Ahmed Şah’ın, tahtını ve tacını geri kazanmasına yönelik Atatürk teklifine karşı çıkması ve Atatürk’ün darbeci Rıza Şah’ın yönetimini desteklemeye yönelerek Türkiye ile İran’daki yeni Türk karşıtı Pehlevi hanedanı arasında bir ittifak kurması, İran’da yaşayan Türk halkı için birçok tarihî trajediye yol açtı. Bu önemli politika değişikliği aynı zamanda tüm Türk ve İslam dünyasına stratejik darbeler vurdu.
1- İran’da yaşayan Türklerin millî ve dilsel hakları meselesi, daha önce Osmanlı-Kacar ilişkilerinde önemli bir unsurken, artık Türkiye’nin dış ve bölgesel politikalarında bir mesele olmaktan çıktı. 2- Atatürk, Kemalizm ve Türkiye Cumhuriyeti, Rıza Şah rejimine ve modern İran hükümetine İran’daki Türklerin dilsel ve millî soykırımını gerçekleştirmeleri için açık çek verdi ve yeşil ışık yaktı. 3- Türkiye, İran’ı ve Türkili’yi (İran’ın kuzeybatısı ve batısındaki Türk bölgeleri) kendi etki alanından gönüllü olarak çıkararak Farsistan’a, İngiltere’ye, Rusya’ya ve diğer Batılı ve Avrupalı Türk karşıtı emperyalist ve Haçlı devletlere bıraktı. Oysa İran ve onun Türkçe konuşulan bölgeleri, siyasi olarak her zaman Osmanlıların “arka bahçesi”, “yakın çevresi” veya “stratejik derinliği” olarak görülmüştü. 4- Türkili ile Anadolu arasındaki kültürel, edebî, dilsel ve insani bağlar tamamen koparıldı. Oysa İran’daki Türkçe konuşulan bölgeler, Selçuklu döneminden bu yana en az bin yıl boyunca Anadolu Türklerinin kültürel, medenî ve siyasi alanının bir parçasıydı. 5- İran toprakları bin yılı aşkın bir süre boyunca Türk devletlerinin yönetimi altında bulunmuş ve bu durum onu Türk dünyasının merkezine yerleştirmiştir. Doğu (Orta Asya ve Türkistan) ile Batı (Türkiye ve Azerbaycan Cumhuriyeti) arasındaki bağ işlevini görmüştür. Ancak Atatürk’ün U dönüşünden sonra İran yalnızca Türk dünyasından aniden dışlanmakla kalmamış, aynı zamanda Türk dünyasının doğu ve batı kesimleri arasında “aşılamaz bir duvar” hâline gelmiştir. 6- Türkiye, hareketsizliğiyle, Batı ve Haçlı Avrupa (Fransa, Ermenistan, Yunanistan, ...) ile Türk dünyasına karşı ittifak kuran ve doğu sınırına yakın bölgelerde yerel emperyalist emeller besleyen aşırı milliyetçi, Türk karşıtı bir Fars devletinin yükselişine zemin hazırlamıştır. 7-Türkiye ile Pehlevi rejimi arasında stratejik bir ittifakın kurulması ve Türkiye’nin İran’daki Türk milletini Farslaştırma politikasına destek vermesi, I. Dünya Savaşı yıllarında zirveye ulaşmış olan İran’daki Türkler arasındaki Türkiye’nin güvenilirliğini ve popülaritesini kaybetmesine yol açmıştır.
Abstract
In this article, I introduce and analyze a document from Anushirvan Sepahbodi, the Grand Ambassador of Iran to Turkey between 1940 and 1944. According to this document, "Ataturk, who had recently established the Republic of Turkey and become its president, wanted the continuation of Ahmad Shah Qajar's reign because of the "Turkishness of the Qajars." For this reason, at his request, the Minister of Foreign Affairs, " Ahmet Tevfik Rüştü Aras Bey " met with Ahmad Shah in Lausanne, Switzerland, in late March 1925, and conveyed several of Ataturk's proposals to him: Ahmad Shah should return to Iran as soon as possible, travelling through Turkey and Ankara. A brigade of Turkish army should accompany Ahmad Shah on his return to Iran, ensuring restoration of his monarchy and sovereignty, as well as the security of the country. Ahmad Shah agreed to the first proposal, but he rejected the second proposal in an undiplomatic manner, stating that the Shah of Iran would never return to his country with a foreign army. The language used in the negotiations during this historic meeting was Turkish. The three Qajar figures present, who hailed from Tebriz, spoke Turkish fluently, akin to a Turk from Turkey. The utilization of Turkish in this meeting, and the proficiency of the three Qajar figures in Ottoman Turkish, indicate that even in the final years of the Qajar Turkish state, Turkish held the status of an official and state language. Additionally, Qajar officials were adept in Ottoman Turkish. After the establishing the Republic of Turkey, Ataturk remained committed to the Ottoman Empire's policy upholding Turkish rule and the Turkish Qajar dynasty in Iran. However, after Ahmad Shah rejected Atatürk’s offer of military assistance, he issued a declaration in support of Reza Khan and began backing the new Pahlavi dynasty. Ahmad Shah's opposition to Atatürk's offer to restore his throne and crown, and Atatürk's shift to supporting the rule of the coup leader Reza Shah and forming an alliance between Turkey and the new anti-Turkish Pahlavi dynasty of Iran, resulted in multiple historical tragedies for the Turkish people residing in Iran. This significant policy change also dealt strategic blows to the entire Turkic and Islamic worlds. 1-The issue of national and linguistic rights of the Turks living in Iran, which had previously been a significant factor in Ottoman-Qajar relations, was no longer a concern in Turkey's foreign and regional political considerations. 2- Ataturk, Kemalism, and the Republic of Turkey gave the Reza Shah regime and the modern Iranian government a blank check and a green light to carry out the linguistic and national genocide of the Turks in Iran. 3- Turkey voluntarily removed Iran and Türkili (the Turkish northwest and west of Iran) from its sphere of influence and ceded it to Farsistan, Britain, Russia, and other Western and European anti-Turkish imperialist and crusader states. Despite the fact that Iran and the Turkish-speaking regions of it have always been considered the "backyards," "near abroad," or "strategic depth" of the Ottomans politically. 4-Cultural, literary, linguistic, and human ties between Turkili and Anatolia were completely severed. However, Turkish-speaking regions in Iran had been part of the cultural, civilizational, and political sphere of the Anatolian Turks for at least a thousand years since the Seljuk period. 5- The territory of Iran was under the rule of Turkic states for over a thousand years, positioning it at the center of the Turkic world. It served as the link between the East (Central Asia and Turkestan) and the West (Turkey and the Republic of Azerbaijan) of the Turkic world. But after Ataturk's U - turn, Iran was not only suddenly pushed out of the Turkic world, but also became an "impassable wall between the Eastern and the Western parts of the Turkic world. 6- Turkey, through its inaction, facilitated the rise of an ultra-nationalist Persian state that was fiercely anti-Turkish, allied itself with the West and crusading Europe (France, Armenia, Greece, ....) against the Turkic world, and also harboring local imperialist aspirations near its eastern border. 7-The establishment of a strategic alliance between Turkey and the Pahlavi regime, as well as Turkey's support for the policy of Persianizing the Turkish nation in Iran, led to the loss of Turkey's credibility and popularity among the Turkish people living in Iran, which had reached its peak during the years of World War I.
.jpeg)
اخیراً سندی در بارهی پیشنهاد کومک نظامی «غازی مصطفی کمال پاشا» (از ٢٤ نووامبر ١٩٣٤ به بعد «آتاتورک») به سلطان احمد شاه قاجار برای اعادهی سلطنت او و مخالفت سلطان احمد شاه با این پیشنهاد منتشر شده است. در این سند گفته میشود غازی مصطفی کمال پاشا که به تازهگی (٢٩ اوکتوبر ١٩٢٣) جمهوری تورکیه را تاسیس و رئیس جمهور آن شده بود، به دلیل «تورک نژاد بودن قاجارها» خواهان ادامهی سلطنت احمد شاه قاجار بود و خواهان آن بود که وی به اقامت فوق العادهی خود در اوروپا ْپایان داده و به کشور باز گردد تا «کار خراب و باعث زحمت زیاد» نهشود. بدین سبب «غازی مصطفی کمال پاشا» وزیر امور خارجهی خود «احمد توفیق رشدی بیگ آراس» را مامور کرد تا با «سلطان احمد شاه قاجار» در فرانسه ملاقات نموده پیشنهاد و خواستهای فوری وی را به او بهرساند. توفیق رشدی بیگ احتمالاً در اواخر ماه مارس ١٩٢٥ و یا اندکی بعد از آن در شهر لوزان سوئیس با سلطان احمد شاه قاجار و دو دیپلومات تورک همراه وی «میرزا رضا خان دانش ارفعالدوله تبریزی» و «عبدالصمد خان ممتازالسلطنه تبریزی» ملاقات نمود و سه پیغام، تکلیف، خواست مشخص غازی مصطفی کمال پاشا را به شرح زیر به سلطان احمد شاه ابلاغ کرد:
١- غازی مصطفی کمال پاشا خیلی آرزو دارد سلطان احمد شاه قاجار در اسرع وقت به ایران مراجعت کند. زیرا به نظر کمال پاشا اقامت احمد شاه در خارج «فوقالعاده» (غیر طبیعی) است و در صورت عدم مراجعت هر چه زودتر او به کشورش، وقایعی که در آن جا جریان دارد «کار خراب و باعث زحمت زیاد» خواهد شد. سلطان احمد شاه با این تکلیف و خواست غازی مصطفی کمال پاشا موافقت داشت.
٢- غازی مصطفی کمال پاشا مایل است سلطان احمد شاه از طریق تورکیه و آنکارا پایتخت جمهوری تازه بنیاد تورکیه به ایران مراجعت کند. سلطان احمد شاه با این پیشنهاد و خواست موافقت نمود (در آن زمان در مطبوعات بحثهایی در بارهی عودت سلطان احمد شاه به ایران از طریق عراق وجود داشت).
۳- غازی مصطفی کمال پاشا حاضر است یک «کوْر د-آرمِه»[1] (قوشون ٤٠-٨٠ هزار نفره) از اوردوی تورکیه را به هنگام مراجعت سلطان احمد شاه به ایران همراه او کند. تا پس از دفع مخالفین و دور ساختن دشمنان سلطنت (رضا خان سردار سپه و هواداران و حامیان او)، اعادهی سلطنت و تثبیت حاکمیت سلطان احمد شاه، تامین امنیت و بازگرداندن اوضاع سیاسی به حالت عادی و آرامش به کشور، وی قوشون مزبور را مرخص کند. بنا به گزارش، سلطان احمد شاه با شنیدن این پیشنهاد، تغییر لحن داد و با بیان این که شاه ایران هرگز با قوشون اجنبی به کشور خود نهخواهد رفت آن را به طرزی غیر دیپلوماتیک رد کرد.
احمد توفیق رشدی بیگ آراس دیدار مذکور خود با سلطان احمد شاه قاجار را هفده سال بعد در سال ١٩٤٢ حین یک صحبت دوستانه و غیر رسمی به انوشیروان سپهبدی قاجار[2] وزیر مختار وقت دولت پهلوی در تورکیه روایت کرده، انوشیروان سپهبدی قاجار هم روایت او را «بی کم و کسر» به صورت یک گزارش رسمی و به خط خود برای ارسال به تهران مکتوب نموده است. اما او به دلایلی نامعلوم این گزارش را به تهران ارسال نهکرده است. تا آن که سالها بعد فرهاد سپهبدی قاجار پسر انوشیروان سپهبدی قاجار گزارش مذکور را در میان صفحاتی از خاطرات پدرش باز یافته و برای اولین بار پس از حدود شصت سال در سال ٢٠٠٣ (؟) در سایت خود منتشر کرده است[3].
در بعضی نوشتهها ادعا شده[4] حسین مکی قبلاً روایتی از این ماجرا را در کتاب «زندهگانی سیاسی سلطان احمد شاه» (انتشارات امیر کبیر، چاپ ۱۳۵۷ ؟ و یا ١٣٦٢؟، صص ٢٤٤-٢٤٣) داده بود. دسترسی به چاپ مذکور کتاب حسین مکی ممکن نهشد. در چاپهای دیگر کتاب مذکور همچو مطلبی وجود نهدارد. بنابراین فعلاً نهمیتوان صحت این ادعا را تائید و یا در بارهی محتوای روایت ادعا شدهی حسین مکی و یا منبع او (با توجه به نامعلوم بودن گزارش انوشیروان سپهبدی قاجار تا سال ٢٠٠٣) اظهار نظر کرد.
در زیر نخست متن اصلی فارسی این گزارش - سند و ترجمهی تورکی دقیق و کلمه به کلمهی آن توسط خودم را آورده، سپس توضیحاتی در بارهی آن را دادهام. کلمات و ارقام داخل [] از طرف من برای تکمیل مطلب اضافه شدهاند:
[گزارش رسمی انوشیروان سپهبدی قاجار، سفیر ایران در آنکارا به خط خود او در سال ١٩٤٢، در بارهی ملاقات احمد توفیق رشدی بیگ به امر آتاتورک با احمد شاه قاجار در سال ١٩٢٥]
متن اصلی سند به فارسی (قرائت مئهران باهارلی)
«[احمد] توفیق رشدی [آراس] بیگ» وزیرِ امورِ خارجهیِ تورکیه که مدّتها در زمانِ [ریاست جمهورییِ] آتاتورک این سِمَت را داشت، با من [انوشیروان سپهبدی آذر] در ژنو [سوئیس] از درِ دوستی در آمد. [ا]و آدمِ خونگرمِ خوبی بود، چندین سال [١٩٣٤-١٩٢٩] در ژنو با هم در «جامعهیِ ملل» همکاری داشتیم. پس از آن که من به سِمَتِ سفارتِ کُبرایِ ایران در آنکارا معیّن شدم [١٩٤٤-١٩٤٠] چندین سال از این آشنایی یا دوستی گذشته بود. او در آن وقت کار [دولت]ی نهداشت و آتاتورک هم [در حیات] نهبود. روزی به سفارت آمد و در بینِ صحبت، گفتگو از زمانِ وزارتِ امورِ خارجهیِ او و مناسباتِ او با احمد شاه و پیغامِ آتاتورک به شاهِ ایران در میان آمد. من حرفِ او را بی کم و کسر نقل میکنم. نامبرده گفت:
آتاتورک نظر به این که سلسلهیِ قاجاریه از نژادِ تورک بودند، خیلی مایل بود که احمد شاه کارش خراب نهشود و در سلطنت مستقر باشد. آن وقت [١٩٢٥-١٩٢٣] احمد شاه در فرنگستان بود. [آتاتورک] مرا [احمد توفیق رشدی آراس بیگ] پیغام داد که بهروم و با احمد شاه ملاقات کنم و از او بهخواهم که زودتر، تا کار خراب نهشده، به ایران مراجعت کند. من به پاریس رفتم و به احمد شاه که آن وقت [١٩٢٥] در نیس [فرانسه] بود تلگراف کردم که از طرفِ آتاتورک پیغامِ فوری دارم. جواب آمد که من چند روزِ دیگر به لوزان [سوئیس] میروم و منتظر استم که در آن جا شما را ملاقات کنم.
من در روزِ معیّن به لوزان رفتم و در لوزان به آدرسی [هوتل نئگرئسکو Hôtel Le Negresco] که احمد شاه در آن جا منزل داشت رفتم. [ا]و مرا در روزِ موعود پذیرفت. آقایان «[میرزا رضا خان دانش] ارفعالدوله [تبریزی]»، و «[عبدال]صمد خان [ممتازالسلطنه تبریزی]» وزیرِ مختارِ ایران در پاریس حضور داشتند و مذاکراتِ ما شروع شد. تمامِ مذاکرات به زبانِ تورکی بود، چون هر سه نفر مثلِ یک نفر تورک [تورکیهای به روانی] تورکی صحبت میکردند.
گفتم: «آتاتورک به شما سلام میرساند و خیلی آرزو دارد که هرچه زودتر اعلیحضرت به ایران مراجعت فرمایند. چون تصوّر میکند اقامتِ فوقالعادهیِ اعلیحضرت در فرنگستان و اوضاعی که امروز در آن جا [ایران] پیش آمده، ممکن است باعثِ زحمتِ زیاد بهشود». احمد شاه جواب داد: «خودم خیال دارم به همین زودی مراجعت کنم». گفتم: «آتاتورک مایل است اعلیحضرت از راهِ آنکارا به ایران مراجعت فرمایند». گفت: «بسیار خوب». در این موقع که صحبت به این جا رسیده بود، اضافه کردم: «آتاتورک حاضر است یک کوْر د-آرمهیِ قوشون همراه اعلیحضرت بهکند که در رکابِ اعلیحضرت به ایران بیایند و مخالفینِ سلطنت [سلطان احمد شاه] را از کار دور بهکنند و پس از آن که وضع به حالِ عادی برگشت، آن وقت اعلیحضرت قوشونی را که در رکاب آمدهاند مرخّص فرمایند».
دیدم چهرهیِ احمد شاه تغییر کرد. گفت: «من تورکییِ شما را نهمیفهمم»، در صورتی که تا به حال تمامِ صحبتِ ما با تورکی به خوبی پیش میرفت. مجبور شدم مطلبِ بالا را فوراً به فرانسه تکرار کنم. احمد شاه متغیّر شد. گفت: «به آتاتورک بهگویید هیچ وقت پادشاهِ ایران با قوشونِ اجنبی به کشورِ خودش نهخواهد رفت». فوراً گفتگو را خاتمه داد و از اوتاق بیرون رفت.
رشدی در این جا اضافه کرد: «پس از این جوابِ ردِّ سختِ احمد شاه بود که آتاتورک اعلامیهیِ مشهور خود را بر لهِ رضا خان داد».
پایان سند
ترجمهی سند به تورکی (توسط مئهران باهارلی):
Gâzî Mustafa Kemal Paşa’nın Sultan Ahmed Şah’a Türk Kacar Saltanatı ve Tahtını Geri Alması İçin Askeri Yardım Önerisi. 1925
Farsça’dan Türkçe’ye Çeviri: Méhran Baharlı
[İRAN’IN ANKARA BÜYÜKELÇİSİ ENÛŞÎRVAN SEPEHBODÎ KACAR’IN AHMET TEVFİK RÜŞTÜ BEY’İN MART 1925’TE GÂZÎ MUSTAFA KEMAL PAŞA’NIN EMRİYLE AHMET ŞAH KACAR İLE GÖRÜŞMESİ VE BU GÖRÜŞMENİN İÇERİYİ İLE İLGİLİ 1942’DE KENDİ ELİYLE TAHRAN’A GÖNDERİLMEK ÜZERE YAZDIĞI RAPOR]
“Atatürk döneminde uzun süre Türkiye’nin dışişleri bakanı olan ve Cenevre’de benimle arkadaşlık kuran Ahmet Tevfik Rüştü Aras Bey, sıcakkanlı ve iyi bir insandı. Onunla Cenevre’de Milletler Cemiyeti’nde [1929-1934] bir kaç sene işbirliyimiz olmuştu. Benim Anakara’ya İran’ın büyükelçisi olarak atanmam zamanı [1940-1944] bu tanışıklık ve arkadaşlıktan seneler geçmişti. O günlerde onun devlet işi yoktu ve Atatürk de hayatta deyildi. Bir gün büyükelçiliye geldi. Konuşmamız sırasında söz onun dışişleri bakanlığı günleri, Ahmed Şah ile ilişkileri ve Atatürk’ün [1925te] İran Şahı’na yolladığı mesajdan açıldı. Onun anlattıklarını eksiksiz ve kusursuz aynen aktarıyorum. O dedi:
Atatürk, Kacar Sülalesi’nin Türk soylu olduğundan dolayı, Ahmed Şah’ın işinin pozulmaması ve saltanatının devam etmesini çok istiyordu. O dönemde Ahmet Şah Firengistan’da [Avrupa’da] idi. Atatürk bana [Ahmet Tevfik Rüştü Aras Bey’e] gidip Ahmed Şah ile görüşmem ve ona bir an önce iş mahv olmadan İran’a dönmesini istemem için mesaj gönderdi. Paris’e gittim ve telgerafla o dönemde Nis’te bulunan Ahmed Şah’a, kendisine Atatürk’ten bir âcil mesajım olduğunu bildirdim. Bir kaç gün sonra Lozan’da olacağı ve benimle orada görüşmeyi beklediyi yanıtı geldi.
Belirlenen gün Lozan’a ve Ahmed Şah’ın ikamet ettiyi adrese [Hôtel Le Negresco’ya] gittim. Beni kabul etti. Beyler [Mirze Rıza Han Dâniş] Erfe üd-Devle ve [Abdül] Samed Han [Mümtaz üs-Saltana], İran’ın Paris Büyükelçisi de görüşmeye katılıyordular. Görüşmemiz başladı. Bütün konuşmalar Türkçe yapılıyordu. Zira onların üçü de Türkçe’yi [Türkiyeli] bir Türk gibi konuşuyorlardı.
Atatürk’ün size selam söylediyini dedikten sonra, yüksek hazretlerinin âcilen İran’a dönemesini çok arzu ettiyini söyledim. Çünkü Atatürk sizin Avrupa’da olağan dışı ikamet etmeniz ve bugün İran’da olup bitenlerin ciddi sorun ve sıkıntılara yol açacağını düşünüyor. Ahmed Şah kendisinin de yakın zamanda geri dönmek istediyini söyledi. Daha sonra Atatürk’ün yüksek hazretlerinin Ankara yoluyla İran’a dönmesini dilediyini söyledim. Pek iyi diye yanıt verdi.
Konuşma buraya geldiyinde Atatürk’ün sizin İran’a dönmeniz, orada Saltanatınız karşıtlarını etkisizleşdirmek ve durum normalleştikten sonra onları geri göndermeniz için, maiyetinize bir askeri ordu vermeye hazır olduğunu ekledim. Bunun üzerine Ahmed Şah’ın suratı deyişti. Ben sizin Türkçenizi anlamıyorum dedi. Osya o ana dek bizim bütünüyle Türkçe yapılan konuşmamız çok iyi ilerliyordu. Mecburen bu konuyu hemen Fıransızca olarak bir daha tekrar ettim. Hiddetlendi. Atatürk’e söyleyin İran Şahı hiç bir zaman kendi ülkesine yabancı bir orduyla gitmez diye yanıt verdi. Konuşmamızı derhal bitirip odadan dışarı çıktı.
Rüştü burada bunu ekledi: Ahmed Şah’ın bu sert ret cevabından sonra idi ki Atatürk Rıza Han’ı destekleyen ünlü bildirisini yayımladı …..”
Çevirinin
sonu
چند توضیح، بررسی، ارزیابی، تحلیل:
شرکت کنندهگان در این ملاقات تاریخی:
شرکت کنندهگان در این ملاقات تاریخی به سال ١٩٢٥ از طرف آتاتورک «احمد توفیق رشدی آراس» وزیر امور خارجهی تورکیه، و از طرف قاجاری سلطان احمد شاه قاجار، «میرزا رضا خان دانش – ارفعالدوله تبریزی» و «عبدالصمد خان - ممتازالسلطنه تبریزی» بودند.
احمد توفیق رشدی آراس Ahmet Tevfik Rüştü Aras (١٨٨٣-١٩٧٢) [5]: نظامی، سیاستمدار، دیپلومات و ژورنالیست تورک؛ از اعضای مهم جمعیت اتّحاد و ترقّی. بعدها از موسّسین فرقهی کومونیست تورکیه. پس از تاسیس جمهوری، بین سالهای ١٩٣٩-١٩٢٥ وزیر امور خارجهی جمهوری تورکیه. احمد توفیق رشدی آراس یکی از معماران سیاست خارجی جمهوری تورکیه در دورهی آتاتورک مبنی بر روابط حسنه با همسایهگان تورکیه از جمله اتّحاد جماهیر سوسیالیستیی شوروی و عدم اعمال فشار سیاسی بر آنها، و در ادامهی این سیاست جدید، از معماران تاسیس اتحاد استراتژیک بین جمهوری تورکیه – آتاتورک با دولت پهلوی - رضا شاه بود. اشارهی دوبارهی انوشیروان سپهبدی سفیر دولت پهلوی در تورکیه به دوستی قدیمیاش با احمد توفیق رشدی آراس هم موید اتحاد استراتژیک دولتین جمهوری تورکیه و شاهنشاهی پهلوی و اخوت و صمیمیت فوقالعاده بین مقامات دولت پهلوی با تورکیهی کمالیست است.
معینالوزرا میرزا رضا خان ارفع: متخلص به دانش، ملقب به ارفعالدوله، معروف به پرنس (این لقب را مظفرالدین شاه به او داده بود)[6]، از دولتمردان تورک دورهی ناصرالدین شاه و به بعد. پدرش حاج شیخ محسن مهاجر ایروانی بود (ایروان در آن موقع شهری با اکثریت جمعیتی تورک و جزئی از آزربایجان قفقاز بود). در ١٨٥٤ در تبریز تولد یافت. در زمان حکومت احمد شاه نمایندهی دولت قاجار در «مجمع اتفاق ملل» («سازمان ملل متحد» بعدی) گردید. وی از اعضای لوژ فراماسونی بیداری ایران بود و لقب دانش را ملکم خان موسس فراموشخانه به او داده است. میرزا رضا خان ارفعالدوله به لحاظ سیاسی و مالی اغلب به صورت شخصی شائبهدار، شهرتطلب، فرصتطلب، مالپرست، و شیفتهی القاب و نشانها و مدالها و مدحیهها و .... توصیف شده است. ارفعالدوله کسی است که «سِرایا (سرگئی) مارکوویچ شاپشال خان» ((Серая́ Серге́й Маркович Шапшал را برای معلمی محمدعلی میرزا - محمدعلی شاه بعدی انتخاب کرده بود. سرایا مارکوویچ شاپشال خان متولد ۱۸۷۳ میلادی در باغچهسرای، شبهجزیره کریمه – و متوفی ۱۹۶۱ در تراکای کینِسا، ویلنوس، لیتوانیا؛ از تورکهای قارائیم بر مذهب موسوی از شبه جزیرهی کریمه – اوکرائین، تورکولوژیست و به لحاظ سیاسی تورکیست و یا تورکگرا بود[7]. ارفعالدوله در سمت سفارت کُبری در استانبول مدام با مشروطهطلبان انگلیسی (مشروطهطلبی غیر بومی و افراطی پانایرانیست و ضد تورک) درگیری داشت. با اینهمه از منظر تاریخ تورک، ارفعالدوله شخصیتی منفی و به لحاظ هویت ملی تورک، عیناً مانند مشروطهطلبان انگلیسی و جریان غالب در میان نخبهگان تبریزی و قفقازی در قرن نوزده، یک پانایرانیست باستانگرا و مطلقا فاقد شعور ملی تورک بود. وی علی رغم آن که اصلیت تورک قفقازی (از ایروان) داشت و تقریباً تمام عمر خود را در مناطق و مراکز تورکنشین، تبریز و تفلیس و استانبول و .... گذرانده و کاملاً مسلط بر تورکی ادبی و معیار و مکتوب تورکمانی و عوثمانلی و شاید تاتاری بود، حتی یک سطر به تورکی نهنوشت. بر عکس تمام نوشتهها و سرودههای او به فارسی است. در «دبستان دانش» که ارفعالدوله در تهران پایتخت دولت تورک قاجار تاسیس کرد، زبان تورکی تدریس نهمیشد. ارفعالدوله در شهرهای تفلیس، پترزبورگ، استانبول، باتوم، موناکو و .... خانههایی با موتیوهای پانایرانیستی و باستانگرایانه ساخت. خانهی ویلایی ارفعالدوله در شهر مونتکارلو که او آن را به سبب تخلص دانش خود «دانشگاه» مینامید، دارای سنگنوشتههایی به زبان فارسی، مجسمههای کوروش و داریوش و نقوش پاسارگاد و تختجمشید و تاج کیانی و دیگر سمبولها و نشانهای باستانگرایانه، زرتشتی و پارسی است. ارفعالدوله پس از تاسیس دولت ضد تورک پهلوی به همکاری با آن پرداخت. هر دو پسر او، حسن ارفع و ابراهیم ارفع از نظامیان بلندپایهی ضد تورک و پانایرانیست دورهی پهلوی بودند. حسن ارفع متولد تفلیس و تحصیل کرده در دبیرستان نظام استانبول و سپس دانشکدهی افسری سویس و دانشکدهی سواره نظام فرانسه، یک شخصیت آنگلوفیل، مرتبط با سید ضیاءالدین طباطبائی و از مریدان رضا خان بود. ظاهراً همسر او در تربیتِ محمدرضا شاه پهلوی نقش ایفا کرده است.
عبدالصمد خان یا به اختصار صمد خان: ملقب به ممتازالسلطنه، سیاستمدار و دیپلومات تورک دورهی قاجار در زمان مظفرالدین شاه، محمدعلی شاه و احمد شاه. بر خلاف ارفعالدوله، عبدالصمد خان ممتازالسلطنه تبریزی در تاریخ سیاسی تورک شخصیتی مثبت شمرده میشود. او فرزند مکرمالسلطنه از اشراف آزربایجان بود و در ١٨٦٩ در تبریز به دنیا آمد. در ١٩٠٥ وزیر مختار دولت قاجار در پاریس شد و بیست سال در آن سمت باقی ماند. وی شخصیتی دیندار، دارای تمایلات اتحاد اسلامی، در مسائل منطقهای و جهانی مدافع شدید منافع مسلمانان، با پشتکار و جدی و وظیفهشناس، یکدنده و با تدبیر، دارای نفوذ و رسوخ فراوان در محافل سیاسی فرانسه بود. در کونفرانس صلیب سرخ جهانی سال ۱۹۰۶ در ژنو که در جوی به شدت ضد عوثمانلی، ضد تورک و ضد مسلمان برگزار شد، صمد خان ممتازالسلطنه سفیر دولت قاجار در پاریس و نمایندهی تنها دولت مسلمان در آن کونفرانس بود (نمایندهی عوثمانلی به دلیل عدم شرکت در کونفرانس صلیب سرخ سال ۱۹۰۴ و در نتیجه امضاء نهکردن معاهدهی منعقدهی آن از شرکت در کونفرانس صلیب سرخ سال ۱۹۰۶ محروم شده بود). در این کونفرانس دولتهای مسیحی اوروپایی به خصوص بالکان، به شدت بر علیه قبول هلال احمر عوثمانلی به عنوان نشان پرچم سازمان امدادرسانی کشورهای مسلمان موضعگیری کردند. اما صمد خان ممتازالسلطنه طی نطقی با بیان این مطلب که «صلیب سابقاً سمبول جنگ با ممالک اسلامی بوده و دارای اثر سوء در بین مسلمانان است، و ممکن است بدین سبب آنها خدمات بهداشتی و امدادرسانی تحت پرچم صلیب سرخ را قبول نهکنند»؛ درخواست کرد که کشورها علامت ملی خود را داشته باشند. در نتیجهی این دفاع موثر ممتازالسلطنه، کونفرانس مذکور هلال احمر عوثمانلی را به عنوان پرچم امدادرسانی کشورهای مسلمان پذیرفت. سلطان عوثمانلی بابت تلاش ممتازالسلطنه برای حفظ حقوق مسلمانان و دولت عوثمانلی، یک پیام تشکر و قدردانی به وی ارسال کرد و منیر پاشا سفیر کبیر امپراتوری عوثمانلی در پاریس شخصاً به حضور ممتازالسلطنه رفته و از او قدردانی نمود.
زبان رسمی مذاکرات لوزان، تورکی بود
در سند گفته میشود زبان مذاکرات در این ملاقات تاریخی تورکی بود. دلیل اصلی این امر آن است که تورکی یک زبان رسمی دوفاکتوی دولت تورک قاجار بود و در مناسبات دیپلوماتیک هم به کار میرفت. علاوه بر رسمی بودن، تورکی زبان ملی خاندان قاجار و یک زبان پرستیژ در جامعهی ایران قاجاری بود و در نتیجه همهی سران و مقامات عالیرتبهی دولت قاجار و اعیان و اشراف و اغلب نخبهگان و روشنفکران و اهل ادب ... اعم از تورک و غیر تورک، مسلط بر تورکی و مشتاق به کار برد آن بودند. رشدی بیگ تاکید میکند سه شخصیت قاجاری حاضر در ملاقات، - سلطان احمد شاه، ارفعالدوله و ممتازالسلطنه که هر سه تبریزی بودند - تورکی را مانند یک تورک تورکیهای به روانی صحبت میکردند، یعنی علاوه بر لهجهی تورکمانی، بر لهجهی عوثمانلی زبان تورکی هم مسلط بودند. زیرا در آن دوره کل جامعهی تورک در تبریز، در تورکایلی و در ایران، مانند تورکان قفقاز در حوزهی فرهنگی و تمدنی و ادبی تورک به مرکزیت عوثمانلی قرار داشت. در نتیجه بسیاری از نخبهگان تورک بر زبان و ادبیات تورکی عوثمانلی مسلط بودند و اغلب لهجهی عوثمانلی مشترک بسیط را به عنوان زبان ادبی و معیار و دیپلوماتیک خود به کار میبردند.
کاربرد سمبولیک و ابزاری زبان تورکی و فارسی
در سند گفته میشود سلطان احمد شاه با شنیدن پیشنهاد آتاتورک مبنی بر همراه کردن یک قوشون از اوردوی تورکیه با او به هنگام مراجعتش به ایران، که باعث ناخشنودی سلطان احمد شاه شد، ادعا کرد که تورکی رشدی بیگ را ملتفت نهمیشود. علی رغم آن که تا آن زمان تمام گفتگوها به تورکی و به صورتی اعلاء و بدون هیچ مشکلی در تفاهم متقابل جریان داشت. ادعای «ملتفت نهشدن تورکی رشدی بیگ» میتواند ناشی از نقش سمبولیک و ابزاری زبان تورکی باشد. بدین شرح که در ایران برای مدتهای طولانی کاربرد زبان تورکی از سوی اتباع و مقامات تورک سمبول هویت ملی تورک آنها، و استعمال آن از سوی سلاطین و مقامات در روابط دیپلوماتیک با دولتها و سلاطین تورک غیر ایرانی، ابزاری برای اعلان تورکیت و همبستهگی تورکی با آنها بوده است. این نوع استفادهی سمبولیک و ابزاری از تورکی و یا فارسی تاریخ طولانی دارد. به عنوان نمونه پادشاهان خاندان صفوی علی رغم آن که تبار تورک با رگههای غالب تورکمان اصلاً آناتولییایی داشتند، غالباً مکتوبات خود به سلاطین عوثمانلی را به زبان فارسی مینوشتند. زیرا بدین وسیله میخواستند غیریت خود از تورکها و نفی کردن داوطلبانهی هویت تورکی و تورکمانیشان را به سلاطین عوثمانلی ابلاغ کنند. در رفتاری تماماً معکوس، نادر شاه افشار با اصرار زبان تورکی را در مناسبات دیپلوماتیک مخصوصاً شفاهی خود بهکار میبرد تا علاوه بر تاکید بر هویت تورکی و تورکمانی خود، از زبان تورکی به عنوان ابزاری سمبولیک برای خاطر نشان کردن پیوندهای تباری و فرهنگی تورک بین دول و سلاطین تورک و لزوم و تحکیم اخوت و همبستهگی بین آنها استفاده نماید.
اما مانند «تورکی صحبت کردن»، «تورکی صحبت نهکردن» هم در تاریخ معاصر ایران به صورت سمبول و ابزار به کار رفته است. چنانچه عدم کاربرد زبان تورکی به عنوان زبانی مکتوب، سیاسی، اجتماعی، مطبوعاتی و تحصیلی و به جای آن کاربرد زبان فارسی از طرف مشروطهطلبان انگلیسی مخصوصا در تبریز (مشروطهطلبی غیر بومی و افراطی پانایرانیست و ضد تورک)، وسیلهای برای نفی هویت ملی تورک و اعلان این نفی از طرف آنها بود. با این وصف، انجام مذاکرات به زبان تورکی از طرف سلطان احمد شاه رفتاری برای تاکید بر همبستهگی و اخوت تورکی بین دولتین قاجار و جمهوری تورکیه؛ اما ادعای سلطان احمد شاه در پایان مبنی بر این که او تورکی وزیر خارجهی تورکیه را نهمیفهمد، رفتاری برای تاکید غیریت بین آن دو بود. شاید هم احمد شاه واقعا اصطلاح نظامی فرانسوی «کوْر د-آرمِه» که در عوثمانلی رایج بود را نهمیدانست. به همه حال علت هر چه باشد، سلطان احمد شاه با گفتن این که «من تورکی شما را نهمیفهمم» و سپس «پادشاه ایران با قوشون خارجی به کشور خود نهمیرود»، بین دو مفهوم «تورک» و «خارجی بودن» نوعی تناظر آفریده است.
دلایل آتاتورک برای لزوم حمایت از سلطان احمد شاه قاجار و اعادهی سلطنت او
در سند دلیل اصلی آتاتورک برای لزوم حمایت از احمد شاه قاجار و اعادهی سلطنت او، به صورت «تورک نژاد بودن سلسلهی قاجار» ذکر شده است. این واقعیت نشان میدهد آتاتورک که مدت کمی قبل از آن به عنوان اولین رئیس جمهور جمهوری تورکیه انتخاب شده بود، در مورد ایران و دولت حاکم بر آن هنوز پایبند به سیاستهای امپراتوری و مقامات عوثمانلی مبنی بر حفظ دولتمداری سنتی تورک، سلسلهی تورک قاجار و حاکمیت او بر کل ایران بود. به عبارت دیگر، کل ماجرای پیشنهاد کومک نظامی غازی مصطفی کمال پاشا برای اعادهی سلطنت سلطان احمد شاه به سبب تورک بودن قاجارها را میبایست به عنوان ادامهی سیاست عوثمانلی، و نه یک سیاست کمالیستی ارزیابی کرد.
طبق این گزارش آتاتورک پیشبینی میکرد که در صورت عدم مراجعت عاجل سلطان احمد شاه به ایران و اعادهی تاج و تخت خود، «کار خراب و باعث زحمت زیاد» خواهد شد. منظور آتاتورک از «خراب شدن کار و زحمت زیاد»، اقدامات قانونی و غیر قانونی رضا خان برای غضب گام به گام حاکمیت، متمایل گشتن حامی او بریتانیا به خلع سلطنت احمد شاه، خلع سلطان احمد شاه قاجار از سلطنت، ساقط کردن سلسلهی تورک قاجار، تسلط ناسیونالیستهای فارس (مشروطهطلبان ضد تورک) بر حاکمیت، تبدیل دولت ایران به پایگاه دشمنی با تورکیه و جهان تورکیک، و تهدیدات و خطرات ناشی از این تحولات بر امنیت و منافع ملی و حیات تورکیه و جهان تورکیک است.
فقدان سیاست واحد امپراتوری عوثمانلی در ارتباط با ایران در سالهای آخر حیات آن: سلطان عوثمانلی، رهبران اتحاد و ترقی، فرماندهان نظامی، مراکز و مقامات سیاسی و فرهنگی مختلف امپراتوری عوثمانلی در آن دوره در ارتباط با حاکمیت ایران سیاستهای متفاوتی را دنبال میکردند:
١- سیاستهایی که همگرایی و همبستهگی تورک در آنها نقشی نهداشت:
الف- سیاست تقویت تنها دولت مسلمان مستقل باقی مانده بعد از امپراتوری عوثمانلی، یعنی دولت قاجار، و اتفاق و اتحاد استراتژیک با آن در مواجهه با تهاجمات دولتهای امپریالیستی و صلیبی غربی و اوروپایی. این سیاست در دوران حاکمیت مظفرالدین شاه و سلطان عبدالحمید، با افزوده شدن دو مولفهی «اتحاد اسلام» و «تورکگرایی» بدان به اوج خود رسید. در این دوره دولتین عوثمانلی و قاجار در بسیاری از مسائل منطقهای و جهانی بسان یک ملت و یک دولت واحد عمل میکردند. اما پس از مشاهدهی گرایش محمدعلی شاه به روسیهی تزاری، امپراتوری عوثمانلی مخصوصاً کومیتهی اتحاد و ترقی بر علیه محمدعلی شاه جبههگیری و با قوا و جریانات ضد تورک مانند مشروطهطلبان انگلیسی (مشروطهطلبی غیر بومی و افراطی پانایرانیستی و ضد تورک) و داشناکها و .... اتحاد مقطعی برقرار ساخت. زیرا مقامات اتحاد و ترقی در یک ارزیابی نادرست و کوتهاندیشانه، صرفاً گسترش نفوذ روسیهی تزاری در مرزهای شرقی را تهدیدی حیاتی برای امپراتوری عوثمانلی میدانستند. اما از این واقعیت غافل بودند که حرکت مشروطیت ایران و یا مشروطهطلبی غیر بومی و افراطی پانایرانیستی و ضد تورک که عوثمانلی به حمایت مقطعی از آن برخاسته بود، حرکتی با مدیریت انگلستان، برای استیلاء بر کل ایران و پایان دادن حاکمیت تورک بر آن، و صرفا جزئی از ماکروپلان بریتانیا برای پایان دادن حاکمیتهای تورک در جهان از جمله در خاورمیانه و آسیای صغیر، و بسیار خطرناکتر از استیلای روسیه بر ایران بود. زیرا ساقط کردن قاجاریان تورک، مقدمهی فروپاشاندن امپراتوری عوثمانلی توسط بریتانیا بود. (چنانچه چند سال بعد آن هم به تحقق پیوست). در حالی که استیلای روسیه بر ایران که در آن مقطع حامی شاه تورک محمدعلی شاه بود، امکان داشت بعضی نتایج مثبت به بار آورد. مانند الحاق ایالت آزربایجان و ولایت خمسه به قفقاز تورک توسط صمد خان شجاعالدوله[8] و در نتیجه پایان دادن به تقسیمشدهگی سرزمینهای تورک قفقاز و تورکایلی در شمال و جنوب رود ارس و ....
ب-سیاست حمایت از ناسیونالیسم ایرانی-فارس: برخی مقامات عوثمانلی و کومیتهی اتحاد و ترقی در غفلت و انحرافی بزرگتر به حمایت از ناسیونالیسم ایرانی فارسمحور پرداختند، با این توهّم که یک ایران متحد و قوی تحت حاکمیت فارس، لاجرم متحد عوثمانلی و تحت هژمونی و یا اقلا «خارج نزدیک» او خواهد بود. حال آن که یک ایران متحد و قوی تحت حاکمیت فارس، صرفاً میتواند ماشهی دولتهای امپریالیستی و صلیبی غربی و اوروپایی و دشمن جانی ملت تورک ساکن در ایران، قفقاز تورک، تورکیه و جهان تورکیک و «حیاط خلوت صلیبیان ضد تورک» باشد. اتحاد استراتژیک آتاتورک با رضا شاه و جمهوری تورکیه با سلطنت پهلوی در ایران، منطبق با این توهم و سیاست نادرست و غافلانه بود (در ادامهی مقاله).
٢- سیاستهایی که بر همگرایی و همبستهگی تورک بین قاجاریان و عوثمانلییان تاکید میکردند:
الف- سیاست حفظ دولتمداری سنتی تورک در کل ایران: این خط سیاسی برای حفظ سلطنت تورک قاجار و حاکمیت او بر کل ایران و جلوگیری از تاسیس یک دولت ایرانیک (فارس و یا لور و...) تلاش میکرد. پیشنهاد آتاتورک به کومک نظامی به سلطان احمد شاه قاجار برای اعادهی سلطنتش منطبق با و در ادامهی این سیاست است.
ب- سیاست ایجاد دولتمداری مودرن تورک در تورکایلی: این خط به تقویت سیاسی و نظامی عنصر تورک در منطقهی شمال غرب تورک ایران (تورکایلی) و تاسیس همزمان دو دولت تورک یکی در جنوب قفقاز و دیگری در تورکایلی متمایل بود. این سیاست در سالهای پایانی جنگ جهانی اول با ورود اوردوی اسلام - عوثمانلی به ایران و نجات غرب و شمال غرب آن از اشغالگران انگلیسی و روسی و فرانسوی و متحدان مسیحی ارمنی و آسوری و میسیونری آنها، منجر به تاسیس «دولت تورک اتحاد» در چهارم ژوئن ١٩١٨ به صدارت رهبر ملی تورک جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی مجدالسلطنه شد. اما این دولت تورک با عقبنشینی اوردوی عوثمانلی به سبب اشغال شدن استانبول توسط متفقین، و جریان قوی مانقورتیسم آزربایجانی ضد تورک در میان نخبهگان و سیاسیون تبریز (مشروطهطلبان مانقورت ویا مشروطهطلبی غیر بومی و افراطی پانایرانیستی و ضد تورک، انجمنیها، آزادیخواهان، ملیون و دموکراتهای آزربایجان، آزادی ستان، ...) سقوط کرد.
چرخش صد و هشتاد درجهای آتاتورک
گزارش میگوید مدتی پس از مخالفت سلطان احمد شاه با پیشنهاد کومک نظامی آتاتورک برای اعادهی تاج و تخت احمد شاه، آتاتورک با صدور اعلامیهای بر له رضا خان[9] به حمایت از او و سلسلهی جدید پهلوی آغاز کرد. یک سال بعد در ١٩٢٦ به امر آتاتورک رئیس جمهور تورکیه هواپیماهای تورکیه در مراسم تاجگذاری رضا شاه شرکت و یک نمایش هوایی با شکوه اجرا کردند[10]. در سال ۱٩۳٤ آتاتورک رضا شاه را به آنکارا دعوت کرد و در استقبالی باشکوه از او، اتحاد بین دولت جمهوری تورکیه و دولت ایران– رژیم پهلوی را به اتحادی استراتژیک تبدیل نمود. از آن به بعد ایران در محافل رسمی و نظامی و آکادمیک و رسانههای تورکیه به عنوان کشوری فارس و دارای ملت واحد ایران و ادبیات واحد ایران و تاریخی پارسی و .... تقدیم، و ملت تورک ساکن در ایران به یک اقلیت قومی بی اهمیت به اسم آذری تبدیل شد.
دلائل تاسیس اتحاد استراتژیک آتاتورک با رضا شاه ضد تورک
در سایهی این سند اکنون میتوان تصویری کاملتر از انگیزههای آتاتورک برای حمایت از رضا شاه و تاسیس اتحاد استراتژیک کمالیسم – جمهوری تورکیه با حاکمیت فارس در ایران ترسیم کرد:
-رد پیشنهاد کومک نظامی آتاتورک توسط سلطان احمد شاه
قاجار و اقناع شدن آتاتورک به عدم وجود کوچکترین ارادهای در سلطان احمد شاه
قاجار برای ایستادهگی در برابر رضا خان و اعادهی سلطنت خود.
- پیروی و یا همسویی آتاتورک از سیاستهای منطقهای
بریتانیا پس از تاسیس جمهوری تورکیه،
-صمیمیت آتاتورک با سر پرسی لایهم لورن (Sir Percy Lyham Loraine) سفیر کبیر بریتانیا
در تورکیه[11] بین
سالهای ١٩٣٣-١٩٣٩ که قبلا بین سالهای ١٩٢١-١٩٢٦ در مقام وزیر مختار میسیون دیپلوماتیک
بریتانیا در تهران در ماجرای ساقط کردن قاجارها و تاسیس سلطنت پهلوی نقش داشت[12]،
-روابط نزدیک آتاتورک و دیگر سران وقت جمهوری تورکیه با تئوریسین
پانایرانیست و ماسون و ازلی رژیم پهلوی محمدعلی فروغی
-گرفتن بعضی امتیازات تاکتیکی از رضا شاه مانند واگذاری
منطقهی قاراسو (دالان ارتباطی با جمهوری خودمختار نخجوان) و مناطق اطراف آغریداغ
به تورکیه در قبال واگذاری منطقهی قوتور به ایران[13]
-همکاری در سرکوب شورشها و ناسیونالیسم کورد
-پذیرش پروژهی ملتسازی امپریالیستی - صلیبی - پانایرانیستی در ایران از طرف آتاتورک: لزوم آفریدن ملت فارسزبان ایران از طریق فارسسازی و نسلکشی زبانی و ملی اکثریت تورک آن
-....
عواقب منفی اتحاد آتاتورک با رضا شاه
ارزیابی خطا و تصمیم نادرست و بسیار پر هزینهی این دو شخصیت مثبت تاریخ معاصر تورک یعنی سلطان احمد شاه قاجار و غازی مصطفی کمال پاشا آتاتورک در نحوهی برخورد با مسالهی رضا شاه و رژیم ضد تورک پهلوی، منجر به بروز فجایع متعدد تاریخی برای ملت تورک ساکن در ایران و ضربات استراتژیک به کل جهان تورکیک و اسلام شد که تاکنون ادامه دارد.
۱-مسالهی حقوق ملی تورکان ساکن در ایران: جلب حمایت آتاتورک توسط رضا شاه و تاسیس اتحاد استراتژیک بین دولت ایران تحت کونترول عنصر قومی فارس و جمهوری تورکیه، یک پیروزی مرحلهای عظیم برای عنصر فارس در کشمکش تاریخی تورک - فارس؛ و اساسیترین ضربهای است که ملت تورک ساکن در ایران در قرن بیستم - پس از دو ضربهی انقلاب ضد تورک مشروطیت و ساقط کردن سلسلهی قاجار- با آن مواجه شده است. در نتیجهی عدول آتاتورک از سیاستهای جاافتادهی سلطان عبدالحمید، امپراتوری عوثمانلی و قسماً جمعیت اتحاد و ترقی مبنی بر حمایت از دولت تورک قاجار، تقویت عنصر تورک در ایران، دفاع از حقوق زبانی و ملی تورکان ساکن در ایران، حفظ حاکمیت تورک بر کل ایران و یا تاسیس دولتی تورک در تورکایلی - شمال غرب تورک ایران، حمایت دولت تورکیه از تورکان ساکن در ایران پایان یافت، و مسالهی حقوق ملی تورکان ساکن در ایران که تا آن زمان عاملی تعیین کننده و خط قرمز در روابط دو دولت بود بالکل از معادلات سیاسی خارجی عوثمانلی - تورکیه حذف شد. در حالی که منافع جمهوری تورکیه ایجاب میکرد (و میکند) که در مورد کشمکش تورک-فارس در داخل ایران، اقلاً موضع بی طرفی اتخاذ کند، و - اتحاد استراتژیک به کناری - هر گونه نزدیکی به دولت ایران را که سیاست نسلکشی ملی و زبانی ملت تورک ساکن در داخل ایران را تعقیب میکند اولاً منوط به رعایت حقوق ملل تورکیک ساکن در این کشور (ملل تورک، تورکمن و خلج) و حفظ میراث مدنی و تاریخی تورک و موغول موجود در ایران، و دوماً مشروط به دست کشیدن از سیاستها و توطئههای ضد تورک منطقهای (حمایت از ارمنستان و یونانستان و پکک، ایجاد «مینیسد ارمنی» ضد تورک در قفقاز و «مینیسد کورد» ضد تورک در غرب آزربایجان، ...) کند.
۲-وقوف آتاتورک بر ماهیت ضد تورک رضا شاه: «غازی مصطفی کمال پاشا» و دیگر مقامات عوثمانلی – تورکیهی وقت بر ماهیت ضد تورک رضا شاه و سیاستهای او وقوف و آگاهی کامل داشتند. سردار سپه توسط دولت بریتانیا، با حمایت پارسیان هندوستان و سران زرتشتی ایران، ناسیونالیستهای ارمنی، بابیهای ازلی، ماسونها، باستانگرایان و نژادپرستان آریایی، گروههای ملیگرای ایرانیک و آنگلوفیل بختیاری و گیلک و مازنی، آزربایجانگرایان ضد تورک و تروریستهای قفقازی، ... و با یک کودتای نظامی در سال ١٩٢۱ به حاکمیت رسید، با تقلب در انتخابات مجلس شورا و تصویب غیر قانونی لایحهی انقراض سلطنت قاجاریه توسط یک مجلس موسسان فرمایشی با نام رضا شاه بر تخت سلطنت نشست. دیکتاتوری نظامی – پولیسی سلطنت پهلوی در متن حاکمیت جهانی امپریالیسم غربی – اوروپایی - صلیبی، و به عنوان جزئی از پروژهی کلان بریتانیا برای پایان دادن به حاکمیتهای تورکیک در جهان و در این میان حاکمیت یک هزار و چندین صد سالهی تورک بر ایران، تاسیس شد. سردار سپه از روز اول کودتا در ۱٩۲۱ و چهار سال قبل از تاسیس سلطنت پهلوی در ۱٩۲٥، در راستای برآوردن خواستها و آرمانهای ضد تورک حرکت انگلیسی مشروطیت، سیاست تورکستیزی و تورکزدائی از ایران و فارسسازی ملت تورک ساکن در این کشور (ممنوع ساختن زبان تورکی، فارسسازی ملت تورک و امحاء میراث تمدنی و تاریخی تورک در ایران) را آغاز کرد. (اقدامات تورک ستیزانهی او در این مقطع، بعضاً با اعتراض مقامات وقت عوثمانلی از جمله شهبندریهای این دولت در اورمو مواجه میشد). او پس از بر تخت سلطنت نشستن، سیاست تورکستیزی دوران مشروطه را نهادینه، تعمیق و گسترده کرد و به سیاست راهبردی رسمی – دولتی «نسلکشی زبانی و ملی ملت تورک» در ایران ارتقاء داد.
۳-چک سفید دادن تورکیه به رژیم رضا شاه: چرخش آتاتورک به سوی رضا شاه و رژیم پهلوی، صرفاً به صورت تدبیری برای بهبود روابط بین دو همسایه نهماند. بلکه تورکیه را به متحد و متفق عنصر قومی فارس – در آن زمان دومین اقلیت ملی در ایران –تبدیل کرد. این اتحاد در عمل به معنی دادن چک سفید از طرف آتاتورک - کمالیسم تورکیه به رژیم رضا شاه و دولتهای بعدی ایران شامل جمهوری اسلامی ایران، برای اجرای نسلکشی زبانی و ملی تورک در ایران با خاطر آسوده بود.
٤-از بین رفتن اعتبار و محبوبیت تورکیه در میان ملت تورک ساکن در
ایران:
در دهههای پایانی قرن نوزده و دههی نخست قرن بیستم، دولت عوثمانلی، به سبب
پروژهی اتحاد اسلام و مقاومت عوثمانلی با تهاجمات دولتهای امپریالیستی و صلیبی
غربی و اوروپایی محبوب مردمان ساکن در ایران و مخصوصا ملت تورک در سرتاسر کشور بود. این
محبوبیت مخصوصا در سالهای جنگ جهانی اول با مداخلهی نظامی عوثمانلی در تورکایلی
و نجات آن و ملت تورک از اشغالگری ارتشهای متجاوز روسیه و بریتانیا و فرانسه و
کشتارهای متحدین خونریز آنها آسوریها و ارمنیها دوچندان شد. اما با تاسیس
اتحاد بین آتاتورک و رضا شاه که عامل انگلیس و شدیدا ضد تورک، ساقط کنندهی دولت
تورک قاجار و مجری سیاست نسلکشی زبانی و ملی مردم تورک در ایران بود، و بی
اعتنایی جمهوری تورکیه به سرکوب حقوق ملی و زبانی مردم تورک در ایران، اعتبار و محبوبیت
تورکیه در میان مردم تورک ساکن در ایران به سرعت کاهش یافت.
٥-تغییر موقعیت ایران از مرکز جهان تورکیک به سدی در میان جهان تورکیک: در مقیاس منطقهای و جهان تورکیک، چرخش صد و هشتاد درجهای آتاتورک یک تغییر ژئواستراتژیک بزرگ بود و باعث شد سرزمین ایران که به مدت هزار و چندین صد سال تحت حاکمیت دولتهای تورک بود، در مرکز جهان تورکیک قرار داشت و حلقهی اتصال و پیوستهگی فیزیکی بین شرق و غرب آن با یکدیگر بود، به یک باره به خارج جهان تورکیک پرتاپ شود، تحت حاکمیت یک دولت غیر تورک و شدیداً ضد تورک در آید، و به یک «سد ضد تورک غیر قابل عبور بین شرق (آسیای میانه و تورکستان) و غرب (تورکیه - جمهوری آزربایجان) جهان تورکیک» و به پایگاهی متفق غرب و اوروپای صلیبی (فرانسه، ارمنستان، یونان، ....) بر علیه جهان تورکیک تبدیل شود.
٦-ظهور یک دولت متخاصم فارس با تمایلات امپریالیسم محلی: پس از خارج شدن ایران از جهان تورکیک، دولت ایران به سرعت به یک دولت ناسیونالیست افراطی فارس با امیال امپریالیسم محلی و یک تهدید و خطر دائمی برای امنیت ملی و بقاء دولتهای تورکیک مخصوصا تورکیه، جمهوری آزربایجان، جمهوری تورکمنستان و جمهوری اوزبکستان مبدل شد. پروژههای هلال شیعی و دستاندازی ایران به افغانستان و تاجیکستان و دیگر مناطق ایرانیکزبان تحت عناوین ایران بزرگ، ایران فرهنگی، ایرانشهر، حوزهی زبان فارسی، .... همه از نمودهای این امپریالیسم محلی هستند. همچنین است تلاش ایران برای ایجاد «دیوار حائل و یا مینیسند ارمنی» ضد تورک در قفقاز برای قطع ارتباط زمینی بین جمهوری آزربایجان و تورکیه (اتحاد استراتژیک دولت جمهوری اسلامی ایران با ارمنستان و حمایت آشکار و یا پنهان او از اشغال حتی الحاق اراضی تورکنشین جمهوری آزربایجان توسط دولت ارمنستان هم در این استقامت است)، و «دیوار حائل و یا مینیسد کورد» برای قطع ارتباط زمینی تورکیه با تورکایلی و ملت تورک ساکن در ایران با تغییر دموگرافیک قومی در استان آزربایجان غربی، کوردسازی و تبدیل آن به کوردستان.
٧-خارج شدن ایران و قفقاز از حوزهی نفوذ تورکیه در دورهی آتاتورک: یکی از عوارض جنبی سیاست حمایت آتاتورک از رضا شاه و ایجاد اتحاد بین تورکیه – ایران، قطع شدن کامل ارتباطات فرهنگی، انسانی، زبانی و ادبی مردم تورک ساکن در ایران و تورکایلی با آناتولی، خارج کردن ایران و مخصوصاً تورکایلی (شمال غرب و غرب تورک ایران)، ایضا قفقاز از حوزهی نفوذ تورکیه، و تسلیم کردن آنها به فارسستان، انگلستان و روسیه و دیگر دولتهای امپریالیستی و صلیبی غربی و اوروپایی است. در حالی که تورکایلی و دیگر مناطق تورکنشین در ایران (ایضا قفقاز) اقلاً از زمان سلجوقیان و به مدت یک هزار سال امتداد و جزئی از حوزهی فرهنگی و تمدنی و سیاسی تورکان آناتولی و بعدها به تعبیر دیپلوماتیک «حیات خلوت»، «خارج نزدیک» و «عمق استراتژیک» عوثمانلی شمرده میشدند. به سبب «خارج نزدیک» تورکیه بودن ایران و قفقاز است که در سالهای جنگ جهانی اول با حمایت عوثمانلی دولت جمهوری مردمی آزربایجان در قفقاز جنوبی و دو هفته بعد دولت تورک اتحاد به صدارت رهبر ملی تورک جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی - مجدالسلطنه در تورکایلی تاسیس شد. اما پس از خارج کردن داوطلبانهی تورکایلی و قفقاز از «خارج نزدیک» و «عمق استراتژیک» تورکیه توسط آتاتورک و قبول «حیات خلوت» غرب – اوروپای امپریالیستی و صلیبی بودن آنها، این مناطق صحنهی جولان بریتانیا و روسیه شدند: آزربایجان قفقاز توسط روسها – بولشویکها اشغال شد، در سال ١٩٢٥ دولت ضد تورک پهلوی به کومک انگلستان و آزربایجانگرایان پانایرانیست، و در سالهای جنگ جهانی دوم حکومت ملی آزربایجان توسط روسیهی شوروی در آزربایجان تاسیس شدند.
(بعدالتحریر: تورکیه اخیراً با سقوط اتحاد جماهیر شوروی و جنگ ٤٤ روزهی قاراباغ دوباره به قفقاز بازگشته و خارج نزدیک بودن قفقاز برای تورکیه در سطح بازیگران جهانی هم پذیرفته شده است. اما هنوز بازگشت تورکیه به تورکایلی تحقق نیافته است. تا زمانی که تورکیه به تورکایلی باز نهگشته، مسالهی نسلکشی ملی و زبانی تورک در ایران و نابود ساختن میراث تاریخی و مدنی تورک در این کشور توسط دولت ایران را مسالهی خود نهدانسته، و در آن طرف و مداخل نهشده است، کوچکترین بهبودی در وضعیت حقوق ملی و انسانی ملت تورک ساکن در ایران، و امنیت استراتژیک خود تورکیه حاصل نهخواهد شد) .
خبطهای سلطان احمد شاه قاجار به عنوان راس دولت:
سلطان احمد شاه قاجار در این ملاقات نه تنها با پیشنهاد دوراندیشانه و سخاوتمندانهی آتاتورک مخالفت میکند، بلکه از آن آشفته میشود. این واکنش نشان میدهد وی از بعضی واقعیات میدانی، ملزومات قانونمداری، مفهوم کومک خارجی، ... درک درستی نهداشته و بر عواقب سیاست انفعال و بی عملی خود واقف نهبوده است.
سیاست انفعال و بی عملی سلطان احمد شاه قاجار: رضا خان در اسفند ١٩٢٠ با یک کودتای نظامی به اقتدار رسید. او بعد از کودتا عملیات قبضهی کامل قدرت و پایان دادن به سلطنت قاجار را آغاز کرد. سلطان احمد شاه در آوگوست ۱۹۲۳ برای رهایی از تهدیدات و اخاذیهای مصرانهی رضا خان وزیر جنگ، ایران را به مقصد فرانسه ترک کرد. یکی از دلائل این سفر، معالجهی بیماری سلطان احمد شاه بود. اما دلیل مهمتر آن بود که سلطان احمد شاه در مواجهه با پدیدهی رضا خان - سردار سپه، سیاست انفعال و بی عملی و دوری گزیدن از معرکه را به عنوان عمل خود برگزیده بود. او به قول خودش برای سلطنت ساخته نهشده بود و تصمیم داشت تا پادشاه سمبولیک مشروطه باشد. به همین سبب نیز در حالی که سیاسیون و صاحبمنصبان قزاق مصراً از او میخواستند که کشور را ترک نهکند، کشور را ترک کرد و با این عمل، میدان را تماماً برای عملیات و اقدامات و دسیسههای رضا خان خالی گذاشت. از طرف دیگر انگلستان در اوائل کار هنوز پروژهای اجرائی برای پایان دادن به سلطنت قاجار نهداشت، مایل به ادامهی سلطنت سلطان احمد شاه قاجار در مقابل بعضی تعویض دادنهای وی بود، با خروج او از کشور هم مخالف بود. اما خروج سلطان احمد شاه قاجار از کشور و سپس اقامت طولانیمدت و نامعقول او در اوروپا، بریتانیا را برای استفاده از فرصت و پایان دادن به سلسلهی قاجاری تشجیع و وسوسه و مجبور ساخت. ترک کشور و سفر بیمورد به اوروپا، اقامت طولانیمدت در آن جا، رد توصیهی سیاسیون و نظامیان وفادار به خود برای توقیف و نابود کردن رضا خان، رد طرح ولیعهد محمد حسن میرزا و سید حسن مدرس و شیخ خزعل و ... برای اعادهی سلطنتش، نهایتاً رد پیشنهاد کومک نظامی آتاتورک، اشتباهاتی مهلک بودند که احمد شاه یک به یک و پی در پی مرتکب شد.
درک مخدوش سلطان احمد شاه قاجار از قانونمداری: سلطان احمد شاه شخصیتی نجیب و فرهیخته، روحاً و معناً دموکرات و آزاده و لیبرال، فردی مقید به قانون و پایبند به سوگند خود در وفاداری به قانون اساسی مشروطه بود. اما تفسیری نادرست از قانونمداری و حیطهی اختیارات قانونی پادشاه داشت. وی به دلائلی نامعلوم واقعیتها را نهمیدید و گمان میکرد که در ایران نظام دموکراسی در حد اعلاء کار میکند و تمام مقامات و نهادها و .... کاملاً مقید به قانون هستند و انجام هیچ عمل غیر قانونی و غیر مشروع ممکن نیست (احمد شاه: «سردار سپه با این تشبّثات و اقداماتی نامشروع که میکند هیچ گاه نهخواهد توانست تخت و تاج سلطنت را از قاجاریه بهرباید!»). غافل از آن که سردار سپه کوچکترین تقید و احترامی به قانون نهداشت. او اساساً با یک کودتای نظامی غیر قانونی بر اقتدار سیاسی دست یافته بود و خود سلطان احمد شاه هم برای فرار از اخاذیهای نامشروع و تهدیدات و اقدامات و فشارهای غیر قانونی سردار سپه کشور را ترک کرده بود. سلطان احمد شاه همچنین ملتفت نهبود که قانونگذار حق سلطان برای اعمال قوهی قهریه در مقابل بی قانونی را به رسمیت شناخته است. رضا خان فردی مستبد و قدرتطلب بود که خود را برتر از قانون و شاه میدانست و در خیانتی آشکار در هماهنگی با مراکز و دولتهای خارجی و با ابزارهای غیر قانونی و جنایتکارانه بر علیه دولت متبوع و فرماندهی خود شاه قاجار مشغول به دسیسهپردازیهای براندازانه بود. آشکار بود و آتاتورک هم بر آن وقوف داشت که اعادهی سلطنت سلطان احمد شاه بدون سرکوب نظامی دشمنی مانند رضا خان میسر نیست. در چنین شرایطی سوء تفسیر اختیارات قانونی و مشروع سلطان احمد شاه از طرف خودش در دو مورد حق استفادهی او از قوهی قهریه و حق او برای دریافت کومک سیاسی و نظامی از متحدان خارجی برای مقابله با رضا خان که سلطنت او و حیات دولت قاجار را تهدید میکرد، به معنی تسلیم دو دستی حاکمیت و دولت و کشور و مردمان آن به دشمن بود. هر چند به نظر میرسد توسل به گفتمان غیر قانونی بودن دریافت کومک نظامی از آتاتورک که سلطان احمد شاه آن را مطرح کرد، صرفاً عذری برای اجتناب از درگیر شدن در مجادلهی قدرت با رضا خان بوده است. زیرا طبق اسناد و منابع متعددی، بسیار قبل از آن حتی قبل از ترک کشور، سلطان احمد شاه تصمیم به استعفا از سلطنت و تسلیم آن به محمدحسن میرزا ولیعهد گرفته بود.
اومید واهی سلطان احمد شاه قاجار به قدرشناسی مردم جاهل: هنگامی که سردار سپه با پشتوانهی قدرتهای خارجی و عناصر رنگارنگ ضد تورک از پارسیان هند و باستانگرایان و ازلیها و داشناکها و مانقورتیسم تبریزی و تروریستهای قفقازی و آزربایجانگرایانپان ایرانیست و .... گام به گام قوشون و قوهی مققنه و مجریه و دیگر نهادها و مواضع قدرت را تحت کونترول خود در میآورد، احمد شاه سادهدل، سردار سپه (رضا خان) را به مقام رئیسالوزرایی (نخستوزیری) منصوب کرده و تصمیم به ترک کشور گرفت. با این اومید سادهانگارانه که این انتصاب آرزوی سردار سپه بود و باعث تطمین او و پیدا شدن آرامش خواهد شد. ملت هم در غیاب سلطان احمد شاه با مشاهدهی اقدامات غیر قانونی و نامشروع و استبداد و قدرتطلبی سردار سپه، به قدر و ارزش وی پی خواهد برد و خواهان بازگشتش خواهد شد. سلطان احمد شاه معتقد بود از آنجا که در قانون اساسی پادشاهی «موهبتی الهی» است، ملت نهمیتواند این حق را از شاه بهگیرد، چنان که شاه نهمیتواند حق مردم را زایل کند (احمد شاه: «راه دیگرش هم آن بود که استعفای مشیرالدوله را بهپذیرم و رضا خان را به آرزویش که رئیسالوزرایی بود بهرسانم. تا شاید قدری آرامش پیدا شود و خودم از مملکت خارج شوم و از دور مواظب جریان اوضاع و پیچوخمهای سیاست خارجی و داخلی باشم و بهگذارم ملت ایران خودش در کارها قضاوت کند. زیرا قانون اساسی مجلس شورای ملی را قاضی اعلی قرار داده است .... من یک وقت نگاه کردم دیدم در تهدید خودی و بیگانه هستم و به من گفتند ملّت به شما بدبین شده است و بعضی عقلا گفتند بهروید از مملکت بیرون، در فرنگستان بهنشینید بهگذارید این شربت تلخی که به دست دشمنان ترکیب شده است، به حلق مردم ریخته شود. آن وقت به فکر شما خواهند افتاد و قدر شما را خواهند دانست، من تنها و بدون پشتیبان بودم و گفتم حرف عقلا را بهشنوم. تا روزی که ملّت مرا بهخواهد و پشتیبان من شود، به مملکت خود برگردم»).
اغلب قضاوت و استدلالهای فوق سلطان احمد شاه قاجار غیر واقعگرایانه و نادرست بودند:
-آرزوی رضا خان صرفاً رسیدن به مقام رئیسالوزرایی نهبود، هدف نهایی او رسیدن به مقام سلطنت و شاهی بود. به همین دلیل، انتصاب رضا خان به رئیسالوزرایی نه تنها باعث آرامش او نهشد، بلکه عطش و حرص و عزم وی برای دستاندازی بر تخت سلطنت را افزود.
-قانون اساسی نزد رهبران مشروطهطلب انگلیسی (مشروطهطلبی غیر بومی و افراطی پانایرانیستی و ضد تورک)، چه بهرسد به رضا خان - سردار سپه، کاغذ پارهای بیش نهبود و هیچ کس به جز احمد شاه پایبندی به آن نهداشت. انتظار سلطان احمد شاه به پایبندی مشروطهطلبان مانقورت (مشروطهطلبی غیر بومی و افراطی پانایرانیستی و ضد تورک) و سردار سپه که ظهور و فلسفهی وجودیشان بر اساس قانونستیزی بود، به قانونمدار بودن، به حقیقت یک توهم بود.
-تقلب در انتخابات مجلس مشروطه از دورهی دوم شروع شده بود و در دورهی سردار سپه به اوج خود رسیده بود. مجلسی موسسانی هم که قرار بود در بارهی عاقبت سلسلهی قاجاریه تصمیمگیری کند یک مجلس فرمایشی سردار سپه بود و ربطی به تمثیل واقعی مردمان ایران و اراده و مطالبات و قضاوت عادلانه و آزادانهی آنها نهداشت.
-گمان سلطان احمد شاه در بارهی بلوغ فرهنگی و سیاسی مردمان ایران و این که به زودی قضاوت صحیح کرده و خواهان بازگشت او و سلطنتش خواهند شد، بریدهگی از واقعیتها بود. حتی با فرض قضاوت عادلانهی مردم در مورد سلطان احمد شاه، ممکن نهبود که این قضاوت عادلانه، در شرایطی که استبداد کودتایی – رژیم نظامی و پولیسی سردارسپه حاکم و تقلب در انتخابات یک قاعده بود، در مجلس انعکاس یابد. وانگاه به لحاظ فرهنگ سیاسی مردمان ایران یکی از عقب ماندهترین مردمان در منطقه بودند و اکنون نیز هستند. معلوم نیست چرا سلطان احمد شاه به قضاوت عادلانه و آگاهانه و آزادانهی مردم ایران متکی بود. زیرا خودش هم میدانست و بارها اعتراف کرده بود که در اثر تبلیغات منفی سردار سپه و جهالت مردم، منفور آنها شده و مخصوصاً بختیاریهای از قدیم آنگلوفیل که در منطقهی نفوذ انگلستان سکنی داشتند و بر دولت و کابینهی مشروطه مسلط شده بودند از او نفرت دارند (در واقع هویت قومی غالب دولت مشروطه بعد از خلع محمدعلی شاه، بختیاری لور بود).
- احمد شاه از این غافل بود که اکثریت مطلق نخبهگان تبریز که در طول قرن نوزده به کانون ناسیونالیسم ایرانی فارسمحور و ضد تورک، و ماشهی سیاستهای دولتهای امپریالیستی و صلیبی اوروپایی و غربی ضد تورک تبدیل شده بودند، در خیانتی تاریخی از پشت به ملت تورک و دولت قاجار خنجر زده، پیشگام و علمدار ساقط کردن دولت قاجار و پایان دادن به حاکمیت تورک بر ایران، و حامی و مبلغ درجه اول سلطنت رضا خان گشتهاند[14].... این خیانت تبریزیان در حالی انجام میگرفت که دولت تورک قاجار و سلاطین قاجاری تبریز مرکز آزربایجان را پایگاه خود میدانستند و بدان التفات و محبت بسیار داشتند و حتی آن را به دارالسلطنهی ولیعهدهای قاجاری تبدیل کرده بودند.
-در ١٥ دسامبر ١٩٢٥ چند ماه پس از رد پیشنهاد کومک نظامی آتاتورک، سلطان احمد شاه با رأی مجلس شورای ملی از پادشاهی خلع و سلسلهی قاجاریه منقرض اعلام شد. وی در ١٩٢٩ در پاریس درگذشت. بر خلاف توهّم او، مردم ایران نه به فکر او افتادند و قدر او را دانستند، و نه او را خواسته و پشتیبان او شدند ....
درک نادرست سلطان احمد شاه قاجار از کومک خارجی: سردار سپه توسط مراکز و دولتهای خارجی (بریتانیا، پارسیان هند، ماسونها، داشناکها و تروریستهای قفقازی، ....) بر اقتدار سیاسی چنگ انداخته بود. او خود را بالاتر از قانون میدید و رقبا و مخالفانش را به قوهی قهریه و بازداشتهای خودسرانه و تبعید و قتلهای غیر قانونی حذف فیزیکی و سربه نیست میکرد. بسیاری از روشنفکران نیز از روی کار آمدن «دیکتاتوری منوّر» رضا خان استقبال، و مردم ناآگاه و مخصوصاً مانقورتهای تبریزی آزربایجانگرای باقیمانده از دوران مشروطیت – ملیون و دموکراتهای آزربایجان و آزادی ستان از او حمایت میکردند. به دلایل فوق برکناری رضا خان کار آسانی نهبود. در طرف مقابل، سلطان احمد شاه از حمایت افکار عمومی برخوردار نهبود و با اشتباهات پی در پی مانند ترک مملکت و اقامت طولانی در اوروپا، نبرد با رضا خان را در عرصهی روابط عمومی تماماً باخته بود. در حالی که رضا خان در غیاب سلطان احمد شاه افکار عمومی را با تبلیغات دروغ بیعلاقهگی او به سرنوشت ایران، زنبارهگی و عیش و نوش در اوروپا، ... به راحتی بر علیه او شکل میداد. امکانات نظامی و مالی سلطان احمد شاه دور از میدان جنگ هم، با دست انداختن رضا خان بر یک به یک آنها روز به روز تحلیل میرفت. بنابراین غیر ممکن بود که سلطان احمد شاه با امکانات داخلی فوقالعاده محدود خود، آن هم از خارج، بهتواند موازنهی قدرت را در مقابل رضا خان به نفع خود تغییر دهد.
سلطان احمد شاه از این شرایط و اوضاع نامساعد به خوبی آگاه بود. او قاعدتاً ملتفت بود که بدون کومک نظامی متحد خارجی، امکان دور ساختن رضاخان از حاکمیت و اعادهی سلطنتش وجود نه دارد. از طرف دیگر، استفاده از کومک خارجی هم داخل در دائرهی حقوق قانونی و اختیارات مشروع پادشاه بود، و هم وی قبلاً از آن استفاده کرده بود (نگاه کنید به مسالهی آزادسازی تهران توسط علی احسان پاشا در ادامهی این مقاله). در چنین شرایطی قبول پیشنهاد بسیار فداکارانه و صمیمی کومک نظامی آتاتورک به مراتب ضروریتر و فوقالعاده معقول بود. وانگاه «خارجی» در این مورد، نه کومک نظامی آتاتورک، بلکه خود پدیدهی انگلیسی «سردار سپه و رضا خان» بود. با این همه سلطان احمد شاه در یک رفتار حیرتانگیز، کومک تنها متحد خود برای سرکوب عامل به واقع خارجی (پروژهی رضا خان) و اعادهی سلطنت قانونی و مشروع خود را به صورت اتکاء به سیاست خارجی و تجاوز از حقوق قانونی و دست به آنتریگ و دسیسه زدن و .... سوء تفسیر کرد. (احمد شاه: «میبایستی من از حدود قانونی تجاوز نمایم و من هم دست به آنتریگ و دسیسه بهبرم و من هم به یک سیاست خارجی دیگری تکیه نمایم. که البته در صورتی هم که یقین به موفقیت میداشتم برای من پسندیده نهبود و خود را نزد تاریخ و نزد ملت و نزد وجدان خود شرمنده مییافتم»).
یکی از دلائل اجتناب سلطان احمد شاه برای رد پیشنهاد کومک نظامی آتاتورک برای اعادهی سلطنتش، خاطرهی تلخ حمایت روسیهی تزاری از پدرش محمدعلی شاه بود. حال آن که در آن ماجرا اصل سیاست محمدعلی شاه در استفاده از کومک متحد خارجی برای مقابله با حرکت انگلیسی و تروریستی، آشوبطلبانه، قانونستیز، خشونتآمیز و براندازانهی مشروطیت اشتباه و غیر قانونی نهبود. اشتباه محمدعلی شاه، در متحد خارجیای بود که وی انتخاب کرد. او به جای روسیهی تزاری، میباید به اتحاد نظامی با امپراتوری عوثمانلی روی میآورد. (مسئولیت اصلی در عدم عقد پیمان اتحاد نظامی بین دولتین قاجار و عوثمانلی، متوجه مظفرالدین شاه است. علی رغم آن که بین دولتین قاجار و عوثمانلی تحت حاکمیت او و سلطان عبدالحمید نزدیکی فوقالعاده موجود و شرایط بسیار مساعدی برای عقد پیمان اتحاد نظامی بین دولتین مهیا بود، مظفرالدین شاه به آن اقدام نهکرد). استدلال سلطان احمد شاه قاجار مبنی بر این که در صورت استفاده از کومک خارجی، نزد تاریخ و نزد ملت شرمنده میشد هم ضعیف است. زیرا نه استفاده از کومک خارجی، بلکه عدم استفاده از کومک خارجی یعنی آتاتورک باعث ساقط شدن سلسلهی قاجار، خاتمه یافتن حاکمیت تورک بر ایران، تاسیس دیکتاتوری رضا شاه، آغاز سیاست نسلکشی زبانی و ملی تورک در ایران، دو پاره شدن جهان تورکیک، کوردستانسازی غرب آزربایجان و ارمنیسازی جنوب قفقاز و .... شد، پدیدههایی که مسببین مستقیم و یا غیر مستقیم آنها را نزد تاریخ و نزد ملت حقیقتاً شرمنده ساخته است.
تاریخ معاصر، کومکهای خارجی در مجادلات مشروع را عموماً به نیکی یاد میکند. مانند به پیروزی رسیدن دموکراسی و استقلال آمریکا در اثر کومکهای نظامی فرانسه که سلطان احمد شاه کاملاً با آن آشنا بود و میتوانست آن را اولگوی خود در مناسبات با جمهوری تورکیه و دریافت کومک نظامی از آتاتورک قرار دهد. (فرانسه در سالهای جنگ استقلال آمریکا به کومکهای مخفیانه و علنی همهجانبهی نظامی، اعم از تجهیزات و سلاح و یونیفورم و سپاه و کشتی و میلیاردها کومک مالی کرد. حتی مستقیماً به جنگ با ارتش و نیروی دریایی بریتانیا در آمریکا وارد شد). و یا تاسیس جمهوری مردم آزربایجان در قفقاز و تاسیس دولت تورک اتحاد در تورکایلی به صدارت جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی مجدالسلطنه در سالهای جنگ جهانی اول با کومک و مداخلهی نظامی اوردوی اسلام - عوثمانلی، که تاریخ از شخصیتهای دخیل در آنها به عنوان قهرمان ملی یاد میکند (بعدالتحریر: و آزادسازی قاراباغ آزربایجان با کومکهای نظامی و سیاسی تورکیه و اسرائیل در جنگ ٤٤ روزه، ....). نهایتاً آن که آتاتورک - که در آن اوان از جنگ استقلال تورکیه بر علیه دولتهای امپریالیست و استعمارگر اوروپایی فائق آمده بود، جنگی صد در صد مشروع که دوست و دشمن معترف به حقانیت آن بودند و آن را تقدیر میکردند - بعید بود به سلطان احمد شاه پیشنهاد یک کومک نظامی غیر مشروع و فاقد حقانیت که در آینده باعث شرمندهگی او در نزد تاریخ و مردم شود را بهدهد.
خبطهای سلطان احمد شاه قاجار در بستر تاریخ تورک، تورکستیزی اوروپای صلیبی و کشمکش تورک-فارس:
سلطان احمد شاه به طور نسبی دارای شعور قومی تورک و عوثمانلی دوست بود، اما از آن جائی که توسط دولتمردان و مربیان مشروطهطلب انگلیسی (غیر بومی و افراطی پانایرانیست و ضد تورک) تربیت شده بود، و بر خلاف مخصوصاً سه سلطان نخستین قاجار آغامحمد خان، فتحعلی شاه و محمد شاه غازی، وقوف چندانی بر تاریخ تورک، فلسفه و سنن دولتمداری تورک، مشروعیت تورکی، تاریخ کشمکش تورک - تاجیک (فارس) در ایران، و ارتباط این همه با تاسیس سلسلهی قاجار، ظهور جنبش مشروطیت ضد تورک و انگلیسی، برآمدن رضا خان و تلاش آنها برای پایان دادن به سلطنتش و پروژهی کلان دولتهای امپریالیستی و صلیبی اوروپایی و غربی برای خاتمه دادن به دولتهای تورکیک در مقیاس منطقهای و جهانی نهداشت.
ناآگاهی سلطان احمد شاه بر مفهوم مشروعیت تورکی: قانون اساسی مشروطه، «سلطنت را موهبتی الهی» نامیده بود. در حالی که در تاریخ تورک ایران، سلاطین تورک و موغول سلطنت بر ایران را «موهبتی الهی که صرفاً به سلاطین تورک و موغول اعطا شده» میدانستند. «الهی» در این تفسیر تورک از موهبت الهی، تنگری است (مهنگو تهنگری کوجوندور[15]). این همان مفهوم «مشروعیت تورکی» است که سلاطین تورک شامل نادر شاه موسس سلسلهی افشار و آغامحمد خان موسس سلسلهی قاجار هم مشروعیت حاکمیت خود را از آن اخذ میکردند. در تقابل با جنبش مشروطیت انگلیسی (مشروطهطلبی غیر بومی و افراطی پانایرانیست و ضد تورک) و زائیدهی آن پدیدهی رضا خان، که به مشروعیت بر اساس نژاد ایرانی، پارسی، آریایی معتقد بودند و به همین دلیل هم ساقط کردن سلسلهی قاجار را که به زعمشان تورک – تورکمان غیر ایرانی، غیر پارسی و غیر آریایی بود، ضروری میدانستند.
غفلت سلطان احمد شاه از پروژهی گستردهتر دولتهای امپریالیستی و صلیبی اوروپایی و غربی برای پایان دادن حاکمیت تورک بر منطقه و جهان: همانگونه که ذکر شد به قدرت رساندن رضا خان و خلع سلطان احمد شاه قاجار از سلطنت جزئی از یک پروژهی گستردهتر دولتهای امپریالیستی و صلیبی اوروپایی و غربی برای پایان دادن پایان دادن به حاکمیت تورک بر ایران و آوراسیا (خاورمیانه، قفقاز، آسیای صغیر، بالکان، آسیای میانه، سیبری، تورکستان شرقی، شبه قارهی هند، ....) بود. مقابله با آن هم میبایست با اتحاد و همبستهگی و همکاری و همیاری علنی و مخفیانهی تمام دولتها و نیروهای نظامی تورک موجود وقت و در راس آنها امپراتوری عوثمانلی انجام میگرفت.
عدم درک معنی شعار یک ملت - یک دولت: شعار یک ملت – یک دولت به معنی یگانهگی هویتی و فرهنگی و ملی و اتحاد سیاسی تورکهای اوغوز غربی در منطقه (بالکان، آسیای صغیر، قفقاز، خاورمیانه) است. این شعار در زمان «سلطان احمد گؤده» به الحاق عملی قلمروی دولت تورکمان آغقویونلو (ممالک عجم و کشور ایران) به امپراتوری عوثمانلی منجر[16]، در زمان نادر شاه افشار به صورت تقاضای او برای الحاق رسمی دولت تورکمان افشاری - ایران به امپراتوری عوثمانلی و تحت الحمایهی آن دولت شدن مطرح [17]، و در دورهی مظفرالدین شاه به صورت نزدیکی سیاسی و اخوت بی سابقهی دولتین قاجار و عوثمانلی جلوهگر شده بود. یگانهگی قاجار و عوثمانلی با توجه به اصلیت عوثمانلی، آناتولییایی و شامی ایل تورکمان قاجار، مبانی اتنیکی و تباری بسیار واقعیتری داشت. قسماً در نتیجهی عمل به این شعار بود که احرار عوثمانلی در سالهای اشغال شمال ایران قاجاری توسط اوردوی روسیهی تزاری به دوران مشروطیت برای کومک به مردم تورک به تورکایلی سرازیر شدند؛ علی رغم وجود یک توافقنامهی رسمی اتحاد استراتژیک نظامی بین دولتین قاجار و عوثمانلی، اوردوی نجاتبخش عوثمانلی در سالهای جنگ جهانی اول وارد ایران و تورکایلی شد و ملت تورک را از قتل عامها و کشتارهای انجام شده توسط تروریستها و اشقیاء ارمنی و آسوری و حامیان روسی و انگلیسی و فرانسوی آنها نجات داد .... در آن زمان هیچ کس، نه مردم و نه مقامات شامل سلطان احمد شاه، این کومکهای نظامی عوثمانلییان را به صورت «اجنبی» توصیف نهکرده بود، بلکه بر عکس، از آنها با شعف و ممنونیت استقبال و تقدیر کرده بودند. پیشنهاد کومک نظامی آتاتورک برای اعادهی سلطنت سلطان احمد شاه قاجار هم در انطباق با روح شعار یک ملت-یک دولت بود و در صورت قبول میتوانست به اعادهی سلطنت سلطان احمد شاه و ابقای سلسلهی قاجار منجر شود. چنانچه هفت سال قبل از آن در ١٩١٨ قبول کومک و مداخلهی نظامی عوثمانلی توسط تورکان قفقاز، به موجب شعار یک ملت-دولت، به تاسیس جمهوری مردم آزربایجان در قفقاز و «دولت تورک اتحاد» به صدارت جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی در تورکایلی منجر شده بود. بر عکس، عدم پایبندی به شعار یک ملت-دولت و عدم عمل به مقتضیات آن از طرف سلطان احمد شاه قاجار در سال ١٩٢٥، نه تنها به خلع خود او از سلطنت، بلکه به ساقط شدن سلسلهی قاجار، خاتمه یافتن حاکمیت تورک بر ایران، دو پارچه شدن جهان تورکیک، و .... منجر شد.
غفلت سلطان احمد شاه از کشمکش تاریخی تورک-تاجیک (فارس): «کشمکش تورک و تاجیک (فارس بعدی)»، در گذشتهی دور به شکل «جنگ توران و ایران»، در دورهی صفویه به شکل «جدال قیزیلباش و تاجیک»، در اوائل دورهی قاجاری در شکل «کشمکش آزربایجانی و عراقی»، و با ظهور مشروطیت در فورم «اختلاف تورک و فارس» همواره در طول تاریخ وجود داشته است. تاسیس دولت تورک قاجار توسط آغامحمد خان قاجار نیز، حاصل کشمکش تاریخی تورک و تاجیک بود. در آن زمان روسیهی تزاری و بریتانیا تصمیم به تاسیس دولتی ایرانیک در ایران گرفته بودند. اما آغامحمد خان قاجار با تاسیس دولت تورک قاجاری به چیرهدستی طرح ضد تورک این دو دولت امپریالیستی و استعمارگر را عقیم ساخت. ظهور جنبش مشروطیت انگلیسی (مشروطهطلبی غیر بومی و افراطی پانایرانیست و ضد تورک) و در ادامهی آن تلاش برای پایان دادن به سلطنت سلطان احمد شاه قاجار و سلسلهی تورک قاجار هم محصول و مرحلههایی از کشمکش تاریخی تورک - تاجیک (فارس) بودند. این بستر تاریخی، مسالهای بود که سلطان احمد شاه بالکل از آن غافل بود. عدم تلاش سلطان احمد شاه قاجار برای اعادهی سلطنت خود و حفظ سلسلهی قاجار، یک پیروزی بزرگ برای عنصر فارس (و ارمنی و صلیبیان) در کشمکش تورک - فارس و شکستی تاریخی برای ملت تورک در این کشمکش بود.
غفلت سلطان احمد شاه از تهلکهی نسلکشی ملی تورک در ایران در صورت عدم مقابله با رضا خان: حرکت مشروطیت ایران (مشروطهطلبی غیر بومی و افراطی پانایرانیست و ضد تورک) که یک جنبش و رستاخیز ملی فارسی بود علناً هدف پایان دادن به حاکمیت تورک بر ایران را دنبال میکرد. زیرا به نظر تئوریسینهای مشروطهطلبی غیر بومی و افراطی پانایرانیست و ضد تورک، تورکها «بیگانه» و در نتیجه فاقد مشروعیت برای حاکمیت بر ایران بودند و میباید از حاکمیت به کنار رانده شوند. ادعای بیگانه بودن تورکها همچنین توسط حرکت مشروطیت ایران (مشروطهطلبی غیر بومی و افراطی پانایرانیست و ضد تورک) به عنوان توجیهی برای نشان دادن بی جایگاهی تورکها در جامعهی ایران و لزوم فارسسازی و پاکسازی قومی و زبانی آنها بهکار میرفت. سردار سپه نیز از همان روز اول کودتا در ١٩٢٣، گفتمان حرکت مشروطیت ایران (مشروطهطلبی غیر بومی و افراطی پانایرانیست و ضد تورک) مبنی بر بیگانهانگاری و بیگانهنمایی تورکها و لزوم فارسسازی ملی و زبانیشان را با تعمیم و تعمیق تبدیل به سیاست دولتی کرده بود.
در آن دوره برای هر ناظری کاملاً آشکار بود که ماجرای سلطنت رضا شاه، صرفاً پایان دادن به حاکمیت احمد شاه قاجار نیست. بلکه وجهی بسیار گستردهتر دارد، زمینهسازی برای تورکزدائی از ایران است و به سرعت به طرف سیاست راهبردی و همهجانبه و دولتی نسلکشی زبانی و ملی تورک در ایران در حرکت است. چنانچه در نشریات و مقالات و کتب و گزارشات متعدد عوثمانلی[18] و اوروپایی[19] وقت هم پیشبینی و گفته میشد که ناسیونالیسم فارسی - ایرانی تهاجمی و ضد تورک بر آمده در دروهی مشروطیت و کودتای سردار سپه در صورت قبضهی کامل دولت مرکزی، اقدام به نسلکشی تورکان ساکن در ایران خواهد کرد. در چنین شرایطی اصرار سلطان احمد شاه قاجار به محدود کردن ماجرا صرفاً به رقابت رضا خان با خود و نادیده گرفتن و بی اعتنایی به خطر و تهدید تورکستیزی دولتی و سیاست نسلکشی تورک که همه قدرتگیری آن را در ایران به عینه شاهد بودند غیر قابل درک است. غفلت سلطان احمد شاه از این خطر و تهدید وبی عملی و انفعال و عدم مقابلهی تهاجمی و پیشگیرانهی او با آن، علاوه بر پایان دادن به حاکمیت تورک بر ایران، منجر به به قدرت رسیدن رژیم نژادپرست و ضد تورک رضا شاه و آغاز سیاست نسلکشی زبانی و ملی تورک در ایران شد که تا به امروز ادامه دارد.
سابقهی سلطان احمد شاه در رد طرحها برای حفظ حاکمیت مشروع و قانونی خود و نجات سلسلهی قاجار
پیشنهاد آتاتورک تنها طرح برای اعادهی سلطنت سلطان احمد شاه نیست که وی با آن مخالفت کرده است. سلطان احمد شاه قبلاً هم با چندین طرح دیگر برای نجات پایتخت و سلطنت خود، به بهانههای مختلف مانند دوری از اقدامات فراقانونی و خشونتآمیز و خونریزی، تاثیر منفی بر افکار عمومی و بدنام و منفور ملت شدن، قبیح شمردن کومک خارجی، شرمندهگی نزد تاریخ، .... مخالفت کرده بود:
۱-جلوگیری سلطان احمد شاه قاجار از عملیات آزادسازی تهران از مشروطهطلبان انگلیسی و ضد تورک: در سال ١٩١٦ در بحبوبهی جنگ جهانی اول، سلطان احمد شاه قاجار حامی عملیات اوردوی عوثمانلی بر علیه انگلستان و روسیه و متحدان مسیحی آنها در ایران بود، از کانالهای رسمی و محرمانه با مقامات نظامی و دیپلوماتیک عوثمانلی ارتباط و استشاره داشت و تمام اقدامات و تدابیر و عملیات دیپلوماتیک و سیاسی و نظامی عوثمانلی در ایران در توافق و هماهنگی با وی انجام میگرفت. توده و قاطبهی مردمان ایران (اعم از تورک و غیر تورک) هم هواخواه سلطان احمد شاه و اوردوی عوثمانلی بودند و در مساجد و جامعها برای سلامتی سلطان احمد شاه و پیروزی اوردوی اسلام - عوثمانلی دعا میکردند. هواخواهی سلطان احمد شاه و طرفداری شدید مردم از اوردوی عوثمانلی، همچنین اخبار پیشروی اوردوی عوثمانلی به سوی تهران، باعث وحشت دولت فارسگرای مشروطهی ایران (مشروطهطلبی غیر بومی و افراطی پانایرانیست و ضد تورک) و دشمنان عوثمانلی یعنی انگلستان و روسیه شد. به همین سبب سپهسالار پس از مشورت با سفارتخانههای انگلستان و روسیه و متابعت از صلاحدید آنها، تصمیم به انتقال پایتخت و احمد شاه از تهران که شهری در مرز تورکایلی و فارسستان است به مازندران و اعلان جنگ به عوثمانلی گرفت و این تصمیم خود را سه بار به سلطان احمد شاه قاجار ابلاغ کرد. اما سلطان احمد شاه هر سه بار با قاطعیت با آن مخالفت نمود. در نتیجه دولت ضد تورک مشروطه، انگلستان و روسیه تصمیم گرفتند که پس از آغاز حرکت اوردوی عوثمانلی از همدان به سوی تهران، سلطان احمد شاه را دزدیده و پایتخت را به زور به مازندران منتقل کنند. در این استقامت برای ربودن سلطان احمد شاه و مقابله با اوردوی نجاتبخش عوثمانلی که در حال حرکت به سوی تهران بود، هزار سرباز و دوازده هزار قزاق و ٥٠ افسر روسی به فرماندهی وادیولئوسکی در شمال تهران جلب شد. سلطان احمد شاه با فرستادن شخصی از سلسلهی قاجاری و دیگر رجال دولتی هواخواه عوثمانلی از مقامات سیاسی و نظامی عوثمانلی تقاضا کرد که برای نهدادن بهانه به دست روسیه و انگلستان برای ایجاد هرج و مرج و تجاوز و اشغال بیشتر، اوردوی عوثمانلی از فتح تهران صرفنظر کرده و در حوالی قزوین - قوم توقف نماید. مقامات سیاسی و نظامی عوثمانلی با خواست و توصیهی سلطان احمد شاه و رجال تورکوفیل موافقت کردند و از فتح تهران منصرف شدند[20]. تاریخ نشان داد که خواست و توصیهی اشتباه احمد شاه برای عدم آزادسازیی تهران با ابقاء حکومت مشروطهی انگلیسی (مشروطهطلبان غیر بومی و افراطی پانایرانیست و ضد تورک) در تهران، در کوتاهمدت – ٧ سال بعد منجر به کودتای سردار سپه و ٢ سال بعد از آن منجر به سقوط دولت تورک قاجاری شد. حال آن که اگر تهران در سال ١٩١٦ توسط اوردوی عوثمانلی از اشغال مشروطهطلبان انگلیسی (مشروطهطلبان غیر بومی و افراطی پانایرانیست و ضد تورک) آزاد میشد، به احتمال بسیار کودتای سردار سپه در سال ١٩٢٠ به وقوع نهمیپیوست، و دولت تورک قاجار در سا ١٩٢٥ سقوط نهمیکرد، در صورت سقوط هم اقلاً تمام شمال غرب تورک ایران به شمول تهران، بخشی از قلمروی حاکمیت تورک تاسیس شده در سال ١٩١٨ – «دولت تورک اتحاد» به رهبری جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی – مجدالسلطنه باقی میماند ....
۲-مخالفت سلطان احمد شاه قاجار با پیشنهاد صاحبمنصبان قزاق برای اقدام نظامی بر علیه سردار سپه کودتاچی، توقیف و تبعید او: پس از کودتای غیر قانونی سردار سپه و دیگر اقدامات غیر قانونی او برای غضب حاکمیت و اقتدار سیاسی، بسیاری از صاحب منصبان قزاقخانه که هنوز وفادار به سلطان احمد شاه و دولت قاجار بودند، به وی توصیههایی مبنی بر مقابلهی قاطع با سردار سپه، توقیف و تبعید و حتی اعدام او به جرم کودتا و خیانت نمودند. اما سلطان احمد شاه این پیشنهادهای کارشناسانه را رد کرد. حال آن که کودتای سردار سپه، آن هم با حمایت یک دولت خارجی، عملی غیر قانونی و خائنانه بود و سلطان احمد شاه به عنوان پادشاه ممکلت حق و وظیفه داشت به سرعت و با قاطعیت تمام سردار سپه را به جرم خیانت سرکوب و مجازات کند. در منابع متعددی روایاتی در این خصوص وجود دارد[21]. از جمله بنا به کتاب «خاطرات رحیمزاده صفوی؛ اسرار سقوط احمد شاه»، (ص ۴٧-۴۸) واکنش و جواب احمد شاه به طرح مذکور چنین بود: «... شاید شما یا رفقایتان یا مردمی که دستی از دور بر آتش دارند نزد خود چنان میاندیشند که من آن قدرت و جربزه را نهدارم که سردار سپه را از میان بردارم و حال آن که راجع به توقیف و تبعید و حتی کشتن این شخص [سردار سپه] مکرر از طرف افسران خود قزاقخانه به من پیشنهاد شده و اشخاص قابلی حاضر بودند به گفتهی خودشان «شاهی سئوهنی» یعنی شاهدوستی به خرج داده در همان عمارت گلستان کار او را خاتمه بهدهند. اما برای ما واقعهی امیر کبیر درس عبرت بود ... توقیف و تبعید و نابودی رضا خان حتماً یک پیراهن عثمان دیگر بر ضد من به وجود میآورد و چیزی نهمیگذشت که من میشدم ناصرالدین شاه منفور و او میشد امیر کبیر محبوب!».
۳-مخالفت سلطان احمد شاه قاجار با طرح ولیعهد محمدحسن میرزا و سید حسن مدرس برای کنار زدن سردار سپه توسط قوای ایلات و عشایر و اعادهی سلطنت سلطان احمد شاه: نمونهی دیگر از اولگوی مخالفت سلطان احمد شاه با طرحها برای اعادهی سلطنت قانونیاش، مخالفت او با طرح ولیعهد محمدحسن میرزا و سید حسن مدرس برای تسلیح عشایر و ایلات و قیام آنها به اسم شاه بر علیه سردار سپه و همزمان مراجعت سلطان احمد شاه از فرنگستان از طریق عراق عوثمانلی به ایران است: «اقلیتی در مجلس پنجم گرد سید حسن مدرس و محمدحسن میرزا، برادر احمد شاه و ولیعهد سلطان احمد شاه، جمع شده بودند که میکوشیدند جلوی تغییر سلطنت را بهگیرند و سردار سپه را از قدرت کنار زنند. طرح این بود که احمد شاه را راضی کنند از طریق عراق به ایران بازگردد، سپس عشایر و ایلات را مسلح کنند و با قیام آنها به اسم شاه، سردار سپه را وادار به کنارهگیری کنند. آنها فرد معتمدی به نام رحیمزادهی صفوی که روزنامهنگاری چیرهدست بود را در سپتامبر ١٩٢٤ روانهی اوروپا کردند تا طرح را با سلطان احمد شاه در میان بهگذارد. رحیمزاده به نیس رسید و چندین بار شرفیاب شد ...».
٤-رد پیشنهاد قیام مسلحانهی صاحبمنصبان بر علیه شاه جدید رضا شاه: سلطان احمد شاه بعد از بر تخت سلطنت نشستن رضا شاه نیز، همچنان با اعادهی تاج و تخت خود با توسل به قوهی قهریه و اقدامات نظامی و مسلحانه مخالفت کرد: «بعد از نهم آبان ماه ١٣٠٤ و تغییر سلطنت در کابینهی مستوفی الممالک صاحبمنصبان فداکاری حاضر شدند به منفعت سلطان احمد شاه در تهران اقدام نموده و با قیام مسلح حکومت (جدید) را واژگون کنند. برادر [احمد] شاه سلطان محمود میرزا هم به تهران آمده و وضع را از نزدیک مطالعه کرد. دیگر هیچ اشکالی جز اجازهی احمد شاه در کار نهبود. معذالک وقتی نقشهی کار را به او دادند و مسلم بود اگر در تهران موفقیت حاصل میشد در ولایات اشکالی نهدارد، او باز مخالفت نمود». (عباس میرزا اسکندری، کتاب آرزو یا تاریخ مفصل مشروطیت ایران، انتشارات غزل، تهران، ١٣٦١). « ... دوستان من که هیچ وقت آنها از یاد من نهمیروند، آنها ایرانیی پاک و آزادیطلب واقعی بودند به من پیشنهاد کردند با قویهی قهریه به مملکت مراجعت نمایم و وسائل آنان را هم ظاهراً حاضر نموده بودند. من پس از مطالعهی کامل صلاح مملکت را در مراجعت خود نهدانستم. زیرا این مراجعت باید با زدوخورد انجام میگرفت و دودستهگی پیشامد مینمود و دامنه پیدا میکرد. زیرا امور داخلی ایران به تنهایی حل اشکال را نهمیکرد و من هم مایل به هیچ قسم رفع مشکل سیاسی نهبودم. بنابراین، خونریزیی بی فایده و رفتن یک نفر و آمدن نفر دیگری را ایجاب مینمود. با اظهار امتنان از این دوستان به آنها نصیحت دادم فداکاری نموده برای خاطر مملکت از هر پیشامدی که منتهی به اغتشاش داخلی بهشود خودداری کنند».
٥-مخالفت احمد شاه با پیشنهاد شیخ خزعل حاکم مملکت عربستان برای سرکوب سردار سپه و بازگشت مجدد احمد شاه به ایران: شیخ خزعل حاکم مملکت عربستان که از مخالفان سرسخت کودتای نظامی علیه دولت قانونی و شاه رسمی کشور بود، از دشمنان سرسخت سردار سپه به شمار میرفت[22]. شیخ خزعل طی دو تلگراف که از طریق سفارت تورکیه به مجلس ارسال کرده بود، اعتراض شدید اللحن خود علیه کودتای نظامی سردار سپه علیه دولت قانونی و مشروطه را در مجلس اعلام کرد. چنین رویاروئی و مخالفتی با سردار سپه تا آن روز بی سابقه بود. مختصر دو تلگراف شیخ خزعل به مجلس ملی که در صحن علنی مجلس خوانده شد: «دولت [سردار سپه] مورد اعتماد نیست، قوانین ایران را زیر پا گذاشته و غاصب است. من و همراهانم تمام تلاش و کوشش خود را خواهیم کرد که به این مظالم جنایتکارانه خاتمه داده کشور را آزاد کنیم و استقرار مشروطه و قانون اساسی و بازگشت قطعی [احمد] شاه را تضمین کنیم. شخص سردار سپه یک نفر دشمن اسلام و غاصب زمامداری ایران و متجاوز به حقوق ملت شناخته، حاضر شدیم تا آخر نقطهی توانایی و امکان به دفع این سم مهلک کوشیده از بذل جان و مال مضایقه و خودداری نهکنیم» (رضا شاه از تولد تا سلطنت. رضا نیازمند. صص ٦٩١-٦٨٢)
«شیخ خزعل با تشکیل کومیتهی سعادت و ایجاد اتحاد بین قبایل جنوب، در صدد رویارویی مستقیم با رضا خان و بازگشت [احمد] شاه از راه محمره به ایران بود. از این رو وزیر امارت خود رئیس التجار محمرهای را به دیدار شاه به پاریس ارسال کرد. نمایندهگان و چهرههای ملیگرای فارس که بر خود عار می دیدند کشور به دست شیخ عرب آزاد شود و [احمد] شاه با کومک او به ایران بازگردد، هیئتی به پاریس ارسال کرده در صدد جویا شدن نظر احمد شاه و ممانعت وی از همکاری با شیخ شدند. اما احمد شاه که خود را پایبند به اصول دموکراسی و قانون میدانست، جواب دیگری برای رد کومک شیخ داشت: شاه به سمت جعبهای که روی میز تحریر نهاده شده بود رفته و چندین تلگراف را به نمایندهی مزبور ارائه داد. این تلگرافات همه از شیخ خزعل بود که شاه را به ایران دعوت نموده و استدعا کرده بود از راه خوزستان به ایران مراجعت نماید. و اطمینان داده بود که تمام قبائل جنوب با او متفق میباشند. آن وقت شاه به نمایندهی مزبور گفت: من یک نفر ایرانی و پادشاه دولت مشروطه هستم. نهمیتوانم خود را حاضر کنم بر علیه دولتی که به موجب فرمان من در مملکت حکومت میکند اقدام نمایم. من میدانم این شخص (رئیس الوزراء) دشمن آزادی است و مجلس و نمایندهگان مجلس هم حقیقی نیست. اما علم من کفایت نهمیکند و اگر من اقدامی بر سرنگون نمودن همین دولتی که به زور دسیسهی زمام را به دست گرفته است بهنمایم، مردم حق دارند مرا قانونشکن بهنامند. در موقعی که این شخص (سردار سپه) حریم مجلس را شکست و اعمال قوه بر علیه مردم نمود، نظر خود را دادم. تاریخ و آینده هم قضاوت خواهد نمود. بیش از این قدم بر نهمیدارم. به شیخ هم تلگراف نمودهام از هر اقدامی که موجب ضعف مملکت باشد خودداری نمایند. ... و در همین موقع نمایندهی شیخ خزعل رئیس التجار محمرهای که آدم کوچک جثه و ضعیف المزاجی بود به پاریس آمد. این شخص هر چه جسماً کوچک بود، از حیث فکر قوی، زرنگ و فهمیده بود. ولی آن چه خواستار ملاقات شاه گردید پذیرفته نهشد و پیام شاه چنین بود: پس از تصفیهی امور خوزستان به او بار داده خواهد شد. مدعی العموم یقین دارد در این موقع اگر آزادیخواهان و شخص احمد شاه با این نهضت موافقت مینمود، قطعاً حکومت تهران نه میتوانست مقاومت کند ... ». (زندگانی سیاسی سلطان احمد شاه قاجار، حسین مکی. صص ٢٠٩-٢١٠-٢١١)
رضایت قلبی سلطان احمد شاه به سقوط سلسلهی قاجاریه:
در پرسپکتیوی تاریخی، سلطان احمد شاه با ترک میدان مجادله و بی عملی خود مسئولیتی عظیم و گناهی بزرگ در ساقط شدن سلسلهی قاجار و خاتمهی حاکمیت هزار و چندین صد سالهی تورک در ایران دارد[23]. قسمتی از این مسئولیت – به شرحی که فوقاً ذکر شد - ناشی از محاسبات و اعتقادات نادرست او در مورد وضعیت سیاسی و حقوق شاه و کومک خارجی و ...، قسمتی دیگر ناشی از جوانی[24] و طرز تربیت او به عنوان یک فرهنگی و اندیشمند – بیش از یک حاکم و نظامی - بود. اما قسمتی دیگر ناشی از آن بود که سلطان احمد شاه قاجار، مدتها بود که نه تنها برکناری خود از سلطنت، بلکه انقراض سلسلهی قاجار را هم قبول کرده بود. این تسلیمیت در سخنان متعددی از او آشکارا و یا ضمنا دیده میشود. البته در اینجا باید از اقدامات زندهیادان «ملکه جهان» مادر سلطان احمد شاه در سالهای ١٩٢٥-١٩٢٦و ولیعهد «محمد حسن میرزا» در سالهای اقامت احمد شاه در اوروپا تا زمان مرگش در سال ١٩٤٣ یاد کرد که بر خلاف سلطان احمد شاه که تماماً تسلیم شده بود، در حد خود برای اعادهی سلطنت قاجار تلاش نمودند:
-«هر
چه را که مصالح مملکت اقتضاء نماید عمل خواهم کرد، ولو این که به برکناری من از
سلطنت یا به انقراض سلسلهی قاجاریه هم تمام بهشود».
-«من
اقدام سیاسی برای رجعت به ایران نهخواهم نمود. و با این که از جزئیات امور
مستحضرم، حاضرم از تاج و تخت سلطنت ایران صرف نظر کنم».
-«کاش
آن کسی که بر اریکهی سلطنتی به جای من تکیه نموده، از راه صواب منحرف نهشود و از
فرصتی که روزگار به دست ما داده و در قرون متمادی برای من و اجداد من میسر نهگردیده
بود، استفاده نماید».
-در
پاسخ به ناصرالملک قاراگؤزلو همدانی که خواستار اشارهی احمد شاه به قرارداد با
انگلستان در سفر او به این کشور شده بود و هشدار داده بود که اگر این جمله از نطق
را حذف فرمایند سلطنت قاجاریه را در خطر انداخته و سلسلهی قاجار را منقرض خواهند
کرد: «ممکن نیست من این جمله را در نطق خود به گنجانم. جهنم، هر چه میشود بهشود».
-در دیدار با عدهای از نزدیکان و منسوبان دو سه ماه قبل از انقراض سلسلهی قاجاریه: «حق دارید پیش خودتان این طور فکر کنید که سلسلهی قاجاریه را من منقرض خواهم کرد و من باعث بدبختی دودمان قاجاریه شدهام». یکی از آنها جواباً در لفافه اظهار داشت که «شما خودتان وسائل انقراض را فراهم میکنید. اگر اجازه داده بودید کلک رضا خان را کنده بودند، دیگر امروز دوچار این همه مشکلات نهبودیم». .... شاه بدون تامل در جواب گفت: «.... فعلاً از من جز تسلیم مقدرات گشتن کار دیگری ساخته نیست و اگر خانوادهی قاجاریه هم منقرض میشوند بهشوند. ولی من موجبات بدبختی کسی را فراهم نیاوردهام».
[1]Corps D'armée – اصطلاحی
فرانسوی به معنی یک سپاه ارتش مرکب از ٢ تا ٥ واحد، جمعاً دارای ٤٠٠٠٠ تا ٨٠٠٠٠ نفر.
کوردارمه: واحدی بزرگ متشکل از قسمتهای مختلف. کوردارم: بزرگترین
واحد نظامی مرکب از چند دیویزیون و دسته های پیاده، سوار و توپخانه.
[2] انوشیروان سپهبدی آذر (بنا به سایت قاجارها سپهبدی قاجار) (١٨٨٨ تهران - ١٩٨١ تهران). شخصی که
توفیق رشدی بیگ آراس خاطرهی مذکور را در سال ١٩٤٢ به او روایت کرده، سیاستمدار
و دولتمرد تورک، دیپلومات ارشد و وزیر امور خارجه در دوران پهلوی بود. او در سال
١٩٠٧
به استخدام وزارت امور خارجهی دولت قاجار درآمد. چندی معاون ادارهی عوثمانلی
بود تا به نایب دومی ژنرال قونسول (سرکونسول) تفلیس منصوب شد. از سال ١٩٠٩ به مدت چهار سال سمت
وزیر مختار دولت قاجار در برن و نمایندهگی در جامعهی ملل را عهدهدار بود. در
دوران وزارت امورخارجهی او ایران با امضای منشور ملل متحد در کونفرانس سانفرانسیسکو
از پایهگذاران سازمان ملل شد. در ١٩٣٣ به وزیر مختاری دولت پهلوی در
ایتالیا، از سال ١٩٣٦ به مدت دو سال سفیر کبیر در اتحاد جماهیر شوروی شد و از ١٩٤٠ به مدت چهار سال سمت
سفیر کبیری در تورکیه را دارا بود. انوشیروان سپهبدی شوهر خالهی فریدون و امیرعباس
هویدا بود.
[3]
From the memoirs of my Father Anoshiravan Sepahbody Qajar, An important
document on Ahmad Shah's patriotism
https://web.archive.org/web/20140221014429/http://users.sedona.net/~sepa/ataturk1.html
https://web.archive.org/web/20160903113824/http://users.sedona.net/~sepa/ataturk2.html
[4]
Mustafa Kemal's offer of help to Soltan Ahmad Shah had been mentioned in
Hossein Makki's book Zendegaani-e Siaassi-e Soltaan Ahmad Shaah, pp. 243-244
Soltan
Ahmad Shah and the Coup of 1925-26
https://web.archive.org/web/20110605001123/http://www.qajarpages.org/qajcoup1925.html
[5] Ahmet Tevfik Rüştü Aras
https://tr.wikipedia.org/wiki/Tevfik_R%C3%BC%C5%9Ft%C3%BC_Aras
[6] ارفعالدوله دانش و عبدالصمد خان ممتازالسلطنه که در این
ملاقات تاریخی حضور داشتند از کسانی هستند که بدون داشتن نسبت با سلاطین و ملکههای
قاجاری عنوان افتخاری «پرنس» (شاهزاده) را دریافت کردهاند. دیگر کسان در وضعیتی
مشابه: پرنس ملکم خان ناظمالدوله، پرنس محمدعلی خان علاءالسلطنه، پرنس مهدی خان
علاءالسلطنه، و پرنس اسحاق خان مفخمالدوله.
[7]
Seraya Shapshal or His Excellency Hajji Seraya Khan Shapshal [1]
(Karaim: Серая Бен Мордехай Шапшал; Lithuanian: Seraja Šapšalas;
Polish: Seraj Szapszał; Russian: Серге́й Маркович Шапшал)
(1873–1961) was a hakham and leader of the Crimean and then the Polish and
Lithuanian Crimean Karaites (Karaim) community.
[8] صمد خان شجاعالدّوله،
تلاش او برای انضمام ولایت زنجان به ایالت آزربایجان، استقلال آن دو از ایران و
الحاقشان به آزربایجان قفقاز، و دروغپردازیهای تاریخنگاری آزربایجانی و محمّد
سعید اوردوبادی
[9] در منابع به «اعلامیهیِ
مشهور آتاتورک بر له رضا خان» که این گزارش از آن سخن میگوید برخورد نهشد.
[10] 1926 yılında
Rıza Şah Pehlevi’nin taç giyme töreninde Türkiye Cumhuriyeti Devleti Cumhurbaşkanı Mustafa
Kemal Atatürk’ün mesajını götüren Türk tayyarecileri etkileyici bir gösteri
yapmışlardır. (Akdevelioğlu, 2001:358)
[11]
Sir Percy Lyham Loraine, 12th Baronet, GCMG (5 November 1880 – 23 May
1961) was a British diplomat. He was British High Commissioner to Egypt from
1929 to 1933, British Ambassador to Turkey from 1933 to 1939 and British
Ambassador to Italy from 1939 to 1940. In later life he was involved in
breeding thoroughbreds for horse racing and won the 2000 Guineas Stakes in 1954
with Darius. He was the last of the Loraine baronets, having no sons to
succeed him. He became close to Turkish President Mustafa Kemal Atatürk
while serving in Ankara, which improved the relations between the two
countries. While ambassador, Loraine visited Atatürk on his deathbed and later
gave a BBC broadcast paying tribute to Atatürk on the 10th anniversary of his
death.[3]
[12] مقام وزارت خارجهی
انگلیس- ١٩٢٥: قاجارها در اصل تورک بودند و
همواره هم تورک ماندند
[13] قرارداد مرزی ایران و
ترکیه ۱۳۱۰
[14] تبریز مرکز جنبش ملیتگرایی ایرانی بوده است
[15] عبارات و کلمات تورکی
و موغولی نامهی گویوک خان خاقان موغول به پاپ چهارم اینوسنت: منکو تنکری کوجندا ...
[16] مکتوب تورکی سلطان احمد بیگ آغقویونلو: نوهی سلطان مَحْمَدْ
فاتح، و پادشاهعثمانلیی تورکایلی و ایران
[17] تقاضای نادرشاهبرای الحاق رسمی دولت تورک افشاری-ایران بهامپراتوری
عثمانی و تحت الحمایهی آن دولت شدن
[18] دوکتور رضا نور: معنی ساقط کردن دولت قاجاری و
تاسيس دولت پهلوی، پايان دادن به سنت حاکميت خاندانهای تورک بر اين کشور است
[19] یک گزارش رسمی که در خلال جنگ جهانی اول به تاریخ اوکتوبر ١٩١٧
از طرف ادارهی استخبارات (جاسوسی)، دفتر اطلاعات (خبررسانی) بریتانیا تهیه شده به
دقت پیشبینی میکند در صورت به قدرت رسیدن ناسیونالیسم ایرانی - فارس که
ایدئولوژی جنبش مشروطیت ایران (مشروطهطلبی غیر بومی و افراطی پانایرانیست و ضد
تورک) بود، دولت ایران یک سیاست شوونیسم داخلی و فارسسازی تورکزبانهای ایران را
اتخاذ خواهد کرد.
تبریز مرکز جنبش ملیتگرایی ایرانی بوده است
[20] طرفداری سلطان احمد شاه قاجار و مردم از اوردوی عثمانلی، اعلان
جنگ دولت آنگلوفیل مشروطه به عثمانلی و مخالفت شدید سلطان احمد شاه با آن
[21] روایتی دیگر: «موقعی که در قوشون ایران جمعی از
صاحب منصبان وفادار نسبت به سلطان احمد شاه تصمیم گرفتند رئیس دولت یاغی را گرفته
تسلیم نمایند مشارالیه (احمد شاه) از قبول نقشهی آنها استنکاف نمود. به نمایندهی
آزادیخواهان، شاه تلگراف رمزی را ارائه داد که منتظر اجازهی او میباشند و به
محض وصول دستور اجازه، دو نفر از آجودانهای مخصوص رئیس الوزراء و وزیر جنگ
(سردار سپه) و چند نفر که عدههای مجاور شهر تهران در زیر فرمان آنهاست این اقدام
را اجرا خواهند نمود. و شاه پیشنهاد مزبور را به دو کلمهی تلگراف «اجازه نهمیدهم.
شاه» رد نموده بود و چنین اظهار داشت: آقا .... جد اعلای من یک بار مرد خودسری را
مجازات نمود که داعیهی سلطنت داشت. سالها میگذرد و همه میگویند این کار بخت
ایران را به طلسم انداخت. من دوباره اجازه نهمیدهم امامزادهای در این مملکت
ساخته شود. من به حفظ اصول مشروطیت قسم یاد کردهام و حاضر نیستم چنین قضاوت غلطی
را نسل آینده نسبت به من بهنماید. میدانم خواهید گفت این فکر ناشی از خودپسندی
است. بسیار خوب. شما و دیگران هم این عقیده را داشته باشید. اما تصمیم من پاک و از
روی اصولیست که به آن خو گرفته و به احترام آن با خدای خود تعهد کردهام. قانون به
من اجازه نهداده است و پادشاه مشروطهی ایران جز صورت تشریفاتی چیز دیگری نیست.
چرا از من تقاضائی دارید که قانون به من اجازهی آن را نهداده است؟»
[22] Rouzbeh
Ghahreman
مبحثى
حول يک پیشنهاد تاریخی شیخ خزعل حاکم مملکت عربستان (خوزستان امروزى) به سلطان
احمد شاه قاجار برای سرکوب رضاخان سردار سپه و بازگشت مجدد به ایران
منبع
(۱) : زندگانی
سیاسی سلطان احمد شاه قاجار، حسین مکی ، انتشارات امیرکبیر، صفحات ۲۰۹-۲۱۱
منبع
(۲): رضاشاه
از تولد تا سلطنت، رضا نیازمند صفحات ۶۹۱-۶۹۲
[23] Tekin Paşaoğlu
«عدم بلوغ سنی و سیاسی احمد
شاه سبب پرروئی مهتر اسبان قاجار، رضا سوادکوهی شد. توصیهٔ آتاتورک هم توسط این
شاهِ نوجوان و بی تجربه در مورد بازگشت به تهران همراه با نظامیان تورکیه نادیده
گرفته شد که در واقع یک حماقت تاریخی بود و در نتیجه دولت و حکومت تورکان در ایران
ساقط شد.»
[24] با
اشغال تهران پایتخت قاجار در سال ۱٩٠٦ توسط مشروطهطلبان افراطی پانایرانیست و ضد
تورک، خلع محمدعلی شاه و تبعید او، و حاکم شدن فارسها و ارمنیها و بختیاریها و
تروریستهای ازلی و پانایرانیستهای باستانگرا بر کشور، دولت تورک قاجار عملاً
پایان یافت. اگر چه سلطان احمد شاه قاجار فرزند ١۲ سالهی محمدعلی شاه اسماً بر
تخت سلطنت نشانده شد، اما او یک فیگوران بود. در این دوره ایران را نائب السطنه
اداره میکرد. احمد شاه صغیر و مشغول تحصیل بود و عرفا و حقا هیچ گونه دخالتی در
کار نهداشت و نهمیتوانست هیچگونه ابتکار و کفایتی از خود نشان دهد. سردار سپه در
اسفند سال ١٢٩٩ کودتا کرد و به مقام فرماندهی کل قوا رسید. در خرداد ١٣٠٠ وزیر جنگ
و در آبان ١٣٠٢ نخستوزیر شد. در آذر ١٣٠٤ در سال ۱٩۲٥ احمد شاه را از سلطنت خلع و
سلسله ی قاجار را ساقط کرد و خود بر تخت سلطنت نشست. به عبارت دیگر، در دوران
معاصر در ایران سه دولت فارس وجود داشته است: دولت مشروطیت (١٩٠٩-١٩٢٥)، سلطنت پهلوی (١٩٢٥-١٩٧٩)،
جمهوری اسلامی ایران (١٩٧٩-تاکنون)
No comments:
Post a Comment