Monday, November 21, 2016

حئيده‌ربابايا سلام. فونئتيک اليفبا-يازيم ايله اؤلچون تورکجه‌ده


حئيده‌ربابايا سلام

فونئتيک اليفبا-يازيم ايله اؤلچون تورکجه‌ده

آنيقلايان (حاضيرلايان): مئهران باهارلي


حئيده‌ربابايا سلام، تورکجه‌نين باش‌ياپيتلاريندان بيريدير. شهرييار بو قوشاغي (منظومه‌ني) آتايوردو اولان خيشگه‌ناب (تيکمه‌داش، بوستاناوا، دوغو آزه‌ربايجان) لهجه‌سينده يازميشدير. بو يايپيتين (اثه‌رين) ياخلاشيق بوتون چاپلاري، اونون لهجه اؤزه‌لليکله‌ريني قوروموشلاردير. لهجه‌له‌ره اؤنه‌م وئرمه‌ک، اونلاردا يازماق و ياراتماق، يازيلان و ياراديلان اثه‌رله‌ري لهجه اؤزه‌لليکله‌رينه باغلي قالاراق يايينلاماق، لهجه‌له‌ري قوروما و لهجه‌بيليمي-دييالئکتولوژي آچيسيندان يارارلي و گره‌کلي بير داورانيشدير. آنجاق لهجه‌له‌ري اؤنه‌مسه‌مه ايسته‌يي، لهجه‌له‌ر اوستو اورتاق و ميللي يازي ديلينين اولوشماسينا انگه‌ل اولماماليدير. حئيده‌ربابايا سلام کيمي باش‌ياپيتلار ايسه، لهجه‌له‌ر اوستو مئعيار- اؤلچون ديلده ده يايينلانماليدير. بونون اؤزه‌لليکله ايراندا ياشايان تورک خالقي کيمي اورتاق و ميللي يازي ديليني اولوشدورماقدا و ده ميلله‌تله‌شمه سوره‌جينده اولان توپلولوقلار اوچون، ياشامسال اؤنه‌مي واردير. چونکو بو ياپيتلار، رسمي و تحصيل ديلي اوچون اؤلچو ساييلاجاقدير. لهجه‌له‌رده ياراديلان ياپيتلارين مئعيار ديلده ده يايينلانماسي، آيريجا بو اثه‌رله‌ري اوخويانلارين، باغلي اولدوقلاري بؤلگه و لهجه‌ده‌ن آسيلي اولمادان، اونلاري قولايليقلا اوخويابيلمه‌سيني و بللي بير بؤلگه و اؤزه‌ل بير لهجه‌نين دئييل، تورک ديلينين و تورک ميلله‌تينين اده‌بي ياپيتي اولاراق منيمسه‌مه‌له‌ريني ساغلاماغا کؤمه‌ک ائده‌جه‌کدير.

بورادا متني مئعيار و اؤلچون ديلده‌ يايينلاماقدان آماج، اوندا آشيري ده‌ييشيکليکله‌ر وئرمه‌ک دئييلدير. آماج، تورکجه‌نين تمه‌ل ايلکه‌له‌ري، بللي باشلي ديل قوراللاري و ان اؤنه‌مليسي سس اويومو ياسالارينا اؤزه‌ن گؤسته‌رمه‌کدير (اؤرنه‌يين «حئيده‌ربابايه» يئرينه «حئيده‌ر بابايا»، «قره» يئرينه «قارا»، «آغاش» يئرينه «آغاج»، «اولدي» يئرينه «اولدو»، «گلدوخ» يئرينه «گلديک»، «اوننان» يئرينه «اوندان»، «قئيته‌ر» يئرينه «قايتار»، «بولاخ» يئرينه «بولاق» و ..... داها آرتيق اؤرنه‌کله‌ر اوچون يازينين سونونا باخينيز.).

يوخاريدا سؤيله‌نه‌نله‌ر دوغرولتوسوندا، حئيده‌ربابايا سلام قوشوغونون متنيني، مودئرن فونئتيک اليفبا و ايملا و مئعيار- اؤلچون تورکجه‌ده وئريره‌م.

مئهران باهارلي

حئيده‌ربابايا سلام

(هر بيري ۱۱هئجه‌لي بئش ديزه‌ده‌ن اولوشان، بيرينجي بؤلوم ۷۶، ايکينجي بؤلوم ۴۹، توپلام ۱۲۵ بند)

بيرينجي بؤلوم

۱
حئيده‌ربابا، ايلديريملار شاخاندا،
سئلله‌ر، سولار شاققيلداييپ آخاندا،
قيزلار اونا صف باغلاييپ باخاندا،
سلام اولسون شوکتيزه، ائليزه!
منيم ده بير آديم گلسين ديليزه!
۲
حئيده‌ربابا، ککليکله‌رين اوچاندا،
کول ديبينده‌ن داوشان قالخيپ قاچاندا،
باخچالارين چيچه‌کله‌نيپ آچاندا،
بيزده‌ن ده بير مومکون اولسا ياد ائيله!
آچيلمايان اوره‌کله‌ري شاد ائيله!
۳
بايرام يئلي چارداقلاري ييخاندا،
نووروز گولو، قار چيچه‌يي چيخاندا،
آغ بولوتلار کؤينه‌کله‌رين سيخاندا،
بيزده‌ن ده بير ياد ائيله‌يه‌ن شاد اولسون!
دردله‌ريميز قوي ديکه‌لسين، داغ اولسون!
۴
حئيده‌ربابا، گون داليني داغلاسين!
اوزون گولسون، بولوتلارين آغلاسين!
اوشاقلارين بير دسته گول باغلاسين!
يئل اسه‌نده وئر گتيرسين بو يانا،
بلکه منيم ياتميش باختيم اويانا!
۵
حئيده‌ربابا، سنين اوزون آغ اولسون!
دؤرت بير يانين بولاق اولسون، باغ اولسون!
بيزده‌ن سونرا سنين باشين ساغ اولسون!
دونيا قادا قده‌ر، اؤلوم ايتيمدير،
دونيا بويو اوغولسوزدور، يئتيمدير.
۶
حئيده‌ربابا، يولوم سنده‌ن کج اولدو،
عؤمور گئچدي، گله‌مه‌ديم، گئج اولدو،
هئچ بيلمه‌ديم گؤزه‌ل‌له‌رين نئجولدو.
بيلمه‌ز ايديم دؤنگه‌له‌ر وار، دؤنوم وار،
ايتگينليک وار، آيريليق وار، اؤلوم وار.
۷
حئيده‌ربابا، ييگيت امه‌ک ايتيرمه‌ز،
عؤمور گئچه‌ر، افسوس بره بيتيرمه‌ز،
نامرد اولان عؤمرو باشا يئتيرمه‌ز.
بيز ده واللاه اونوتماريق سيزله‌ري،
گؤره‌‌مه‌‌سه‌ک حلال ائدين بيزله‌ري.
۸
حئيده‌ربابا، مير اژده‌‌ر سسله‌نه‌نده،
کند ايچينه سسده‌ن، کويده‌ن دوشه‌نده،
آشيق روسته‌م سازين ديلله‌نديره‌نده،
ياديندادير نه هؤوله‌سه‌ک قاچارديم؟
قوشلار تکين قانات چاليپ اوچارديم
۹
شن‌گول‌آوا يوردو عاشيق آلماسي،
گاه دا گئديپ اوردا قوناق قالماسي،
داش آتماسي، آلما هايوا سالماسي،
قاليپ شيرين يوخو کيمين ياديمدا،
اثر قويوپ روحومدا، هر زاديمدا.
۱۰
حئيده‌ربابا، قورو گؤلون قازلاري،
گديکله‌رين سازاق چالان سازلاري،
کند کؤوشه‌نين پاييزلاري، يازلاري،
بير سينئما پرده‌سيدير گؤزومده،
تک اوتوروپ، سئير ائده‌ره‌م اؤزوم ده.
۱۱
حئيده‌ربابا، قاراچيمه‌ن جادّه‌سي،
چاووشلارين گله‌ر سسي، صداسي،
کربلايا گئده‌نله‌رين قاداسي،
دوشسون بو آج يولسوزلارين گؤزونه،
تمدّنون اويدوق يالان سؤزونه.
۱۲
حئيده‌ربابا، شيطان بيزي آزديريپ،
محبّتي اوره‌کله‌رده‌ن قازديريپ،
قارا گونون سرنوشتين يازديريپ،
ساليپ خالقي بير بيرينين جانينا،
باريشيغي بله‌شديريپ قانينا
۱۳
گؤز ياشينا باخان اولسا، قان آخماز،
اينسان اولان خنجر بئلينه تاخماز،
آمما حاييف، کور توتدوغون بيراخماز.
بهشتيميز جهنّم اولماقدادير،
ذي حجّه‌ميز محرّم اولماقدادير.
۱۴
خزان يئلي ياپراقلاري تؤکه‌نده،
بولوت داغدان انيپ، کنده چؤکه‌نده،
شيخ الاسلام گؤزه‌ل سسين چکه‌نده،
نيسگيللي سؤز اوره‌کله‌ره ده‌يه‌ردي،
آغاجلار دا آللاها باش اه‌يه‌ردي.
۱۵
داشلي‌ بولاق، داش قوم ايله‌ن دولماسين،
باخچالاري سارالماسين، سولماسين،
اوردان گئچه‌ن آتلي سوسوز قالماسين،
دئنه بولاق، خئيرين اولسون، آخارسان!
اوفوقلا‌را خومار خومار باخارسان.!
۱۶
حئيده‌ربابا، داغين داشين سره‌سي،
ککليک اوخور، داليسيندا فره‌سي،
قوزولارين آغي، بوزو، قاراسي،
بير گئده‌يديم داغ دره‌له‌ر اوزونو،
اوخويايديم چوبان، قايتار قوزونو!
۱۷
حئيده‌ربابا، سولو يئرين دوزونده،
بولاق قاينار چاي چيمه‌نين گؤزونده،
بولاق‌اوتو اوزه‌ر سويون اوزونده،
گؤزه‌ل قوشلار اوردان گليپ گئچه‌ر‌له‌ر،
خلوتله‌ييپ بولاقدان سو ايچه‌رله‌ر.
۱۸
بيچين اوستو سونبول بيچه‌ن اوراقلار،
ائيله بيل کي، زولفو دارار داراقلار.
شيکارچيلار بيلديرچيني سوراقلار.
بيچينچيله‌ر آيرانلارين ايچه‌رله‌ر،
بير هوشلا‌نيپ، سوندان دوروپ بيچه‌رله‌ر.
۱۹
حئيده‌ربابا، کندين گونو باتاندا،
اوشاقلارين شامين ييييپ ياتاندا،
آي بولوتدان چيخيپ قاش گؤز آتاندا،
بيزده‌ن ده بير سن اونلارا قصّه دئ،
قصّه‌ميزده چوخلو غم وغصّه دئ.
۲۰
قاري ننه گئجه ناغيل دييه‌نده،
کوله‌ک قالخيپ قاپ باجاني دؤيه‌نده،
قورت گئچينين شن‌گول‌وسون يييه‌نده،
من قاييديپ بير ده اوشاق اولايديم.
بير گول آچيپ، اوندان سونرا سولايديم.
۲۱
عمّه‌جانين بال، بکمه‌زين يييه‌رديم.
سوندان دوروپ اوست دونومو گييه‌رديم.
باخچالاردا تيرينگه‌ني دييه‌رديم.
آي اؤزومو او ازديره‌ن گونله‌ريم،
قارقي مينيپ آت گزديره‌ن گونله‌ريم.
۲۲
هجي خالا چايدا پالتار يوواردي،
ممه‌د صاديق داملاريني سوواردي،
هئچ بيلمه‌زديک داغدي، داشدي، دوواردي،
هر يان گلدي، شيللاق آتيپ آشارديق،
آللاه نه خوش، غمسيزغمسيز ياشارديق.
۲۳
شيخ ا‌لاسلام موناجاتي دييه‌ردي،
مشهد رحيم لبّاده‌ني گييه‌ردي،
مشداج‌علي بوزباشلاري يييه‌ردي،
بيز خوشودوق، خئيرات اولسون، توي اولسون،
فرق ائيله‌مه‌ز، هر نولاجاق، قوي اولسون!
۲۴
مله‌ک نيياز وره‌نديلين سالاردي،
آتين چاپيپ، قييقاجيدان چالاردي،
قيرقي تکين گديک باشين آلاردي،
دولايييا قيزلار آچيپ پنجره،
پنجره‌له‌رده نه گؤزه‌ل منظره!
۲۵
حئيده‌ربابا، کندين تويون توتاندا،
قيز گلينله‌ر خينا، پيلته ساتاندا،
به‌ي گلينه دامدان آلما آتاندا،
منيم ده او قيزلاريندا گؤزوم وار،
آشيقلارين سازلاريندا سؤزوم وار.
۲۶
حئيده‌ربابا، بولاقلارين يارپيزي،
بوستانلارين گول‌به‌سري، قارپيزي،
چرچيله‌رين آغ ناباتي، ساققيزي،
ايندي ده وار داماغيمدا داد وئره‌ر،
ايتگين گئده‌ن گونله‌ريمده‌ن ياد وئره‌ر.
۲۷
بايرام ايدي، گئجه قوشو اوخوردو،
آداقلي قيز به‌ي جورابين توخوردو،
هر کس شالين بير باجادان سوخوردو.
آي نه گؤزه‌ل قايدايدي شال ساللاماق.
به‌ي شالينا بايرامليغين باغلاماق.
۲۸
شال ايسته‌ديم من ده ائوده آغلاديم،
بير شال آليپ تئز بئليمه باغلاديم،
غولام‌گيله قاچديم، شالي ساللاديم،
فاطما خالا منه جوراب باغلادي،
خان ننه‌مي يادا ساليپ آغلادي.
۲۹
حئيده‌ربابا، ميرزه‌ممه‌دين باخچاسي،
باخچالارين تورشا شيرين آلچاسي،
گلينله‌رين دوزمه‌له‌ري، تاخچاسي،
هئي دوزوله‌ر گؤزله‌ريمين رفينده،
خئيمه وورار خاطيره‌له‌ر صفينده.
۳۰
بايرام اولوپ، قيزيل پالچيق ازه‌رله‌ر،
ناخيش ووروپ اوتاقلاري بزه‌رله‌ر،
تاخچالارا دوزمه‌له‌ري دوزه‌رله‌ر،
قيز گلينين فينديقجاسي، خينا‌سي،
هوسله‌نه‌ر آناسي، قايناناسي.
۳۱
باکيچي‌نين سؤزو، ساوي، کاغيزي،
اينه‌کله‌رين بولاماسي، آغيزي،
چرشه‌نبه‌نين گيرده‌کاني، مه‌ويزي،
قيزلار دييه‌ر «آتيل ماتيل چرشه‌نبه،
آينا تکين باختيم آچيل چرشه‌نبه»
۳۲
يومورتاني گؤيچه‌ک، گوللو بويارديق،
چاققيشديريپ، سينانلارين سويارديق،
اويناماقدان بيرجه مگر دويارديق ؟
علي منه ياشيل آشيق وئره‌ردي،
ايرضا منه نووروز گولو دره‌ردي.
۳۳
نووروز علي خرمنده وه‌ل سوره‌ردي،
گاهدان انيپ کوله‌شله‌رين کوره‌ردي
داغدان دا بير چوبان ايتي هوره‌ردي.
اوندا گؤردون اولاق آياق ساخلادي،
داغا باخيپ قولاقلارين شاخلادي.
۳۴
آخشام باشي ناخير ايله‌ن گله‌نده،
قودوقلاري چکيپ وورارديق بنده،
ناخير گئچيپ گئديپ يئته‌نده کنده،
حايوانلاري چيپلاق مينيپ قووارديق،
سؤز چيخسايدي سينه گريپ ساوارديق.
۳۵
ياز گئجه‌سي چايدا سولار شاريلدار.
داش قايالار سئلده آشيپ خاريلدار.
قارانليقدا قوردون گؤزو پاريلدار.
ايتله‌ر گؤردون، قوردو سئچيپ اولاشدي،
قورت دا گؤردون، قالخيپ گديکده‌ن آشدي.
۳۶
قيش گئجه‌سي طؤوله‌له‌رين اوتاغي،
کندليله‌رين اوتوراغي، ياتاغي،
بوخاريدا يانار اودون ياناغي،
شب چره‌زي، گيرده‌کاني، اييده‌سي،
کندي باسار گولوپ دانيشماق سسي.
۳۷
شوجاع خالوغلونون باکي سووقاتي،
دامدا قوران ساماواري، صحبتي،
ياديمدادير شستلي قدّي، قامتي،
جونه‌ممه‌گ‌ين تويو دؤندو ياس اولدو.
ننه ‌قيزين باخت آيناسي کاس ولدو.
۳۸
حئيده‌ربابا، ننه‌ قيزين گؤزله‌ري،
رخشه‌نده‌نين شيرين شيرين سؤزله‌ري،
تورکو دئديم، اوخوسونلار اؤزله‌ري،
بيلسينله‌ر کي آدام گئده‌ر، آد قالار،
ياخشي پيسده‌ن آغيزدا بير داد قالار
۳۹
ياز قاباغي گون گونئيي دؤيه‌نده،
کند اوشاغي قار گولل‌ه‌سين سئوه‌نده،
کوره‌کچيله‌ر داغدا کوره‌ک زووه‌نده،
منيم روحوم ائيله بيلين اوردادير،
ککليک کيمي باتيپ قاليپ قاردادير.
۴۰
قاري ننه اوزاداندا ايشيني،
گون بولوتدا اه‌ييره‌ردي تئشيني،
قورت قوجاليپ، چکديره‌نده ديشيني،
سورو قالخيپ، دولاييدان آشاردي،
بايدالارين سوتو آشيپ داشاردي.
۴۱
خججه سولطان عمّه، ديشين قيساردي،
موللا باغير عمواوغلو تئز ميساردي،
تندير يانيپ توتسو ائوي باساردي،
چايدانيميز ارسين اوسته قايناردي،
قاوورقاميز ساج ايچينده اويناردي.
۴۲
بوستان پوزوپ، گتيره‌رديک آشاغي،
دولدورارديق ائوده تاختا تاباغي،
تنديرله‌رده پيشيره‌رديک قاباغي،
اؤزون ييييپ، توخوملارين چيتلارديق،
چوخ يئمه‌کده‌ن لاپ آز قالا چاتلارديق.
۴۳
ورزيقاندان آرميت ساتان گله‌نده،
اوشاقلارين سسي دوشه‌ردي کنده،
بيز ده بو ياندان ائشيديپ بيله‌نده،
شيللاق آتيپ، بير قيشقيريق سالارديق،
بوغدا وئريپ آرميتلاردان آلارديق.
۴۴
ميرزه تاغي‌يلان گئجه گئتديک چايا،
من باخيرام سئلده بوغولموش آيا،
بيرده‌ن ايشيق دوشدو او تاي باخچايا،
ائي واي دئديک قورتدور، قاييتديق قاچديق.
هئچ بيلمه‌ديک نه واخت کوللوکده‌ن آشديق.
۴۵
حئيده‌ربابا، آغاجلارين اوجالدي،
آمما حاييف جاوانلارين قوجالدي،
توخلولارين آريقلاييپ آجالدي،
کؤلگه دؤندو، گون باتدي، قاش قارالدي.
قوردون گؤزو قارانليقدا بره‌لدي.
۴۶
ائشيتميشه‌م يانير آللاه چيراغي،
دايير اولوپ مسجيديزين بولاغي،
راحات اولوپ کندين ائوي، اوشاغي،
منصورخان‌ين ا‌لي قولو وار اولسون!
هاردا قالسا آللاه اونا يار اولسون!
۴۷
حئيده‌ربابا، موللابراهيم وار يا يوخ ؟
مکتب آچار، اوخور اوشاقلار يا يوخ ؟
خرمن اوستو مکتبي باغلار يا يوخ ؟
منده‌ن آخوندا يئتيره‌رسه‌ن سلام.
ادبلي بير سلامِ ما لا کلام
۴۸
خججه سولطان عمّه گئديپ تبريزه.
آمما نه تبريز کي، گله‌مير بيزه.
بالام دورون، قوياق گئده‌ک ائوميزه.
آغا اؤلدو، توفاغيميز داغيلدي.
قويون اولان ياد گئديبه‌ن ساغيلدي.
۴۹
حئيده‌ربابا، دونيا يالان دونيادير،
سولئيماندان، نوحدان قالان دونيادير،
اوغول دوغان، درده سالان دونيادير،
هر کيمسه‌يه هر نه وئريپ آليپدير.
افلاطوندان بير قورو آد قاليپدير.
۵۰
حئيده‌ربابا، يار و يولداش دؤندوله‌ر.
بير ده مني چؤلده قويوپ چؤندوله‌ر.
چشمه‌له‌ريم، چيراقلاريم سؤندوله‌ر.
يامان يئرده گون دؤندو، آخشام اولدو،
دونيا منه خرابه‌-يي شام ولدو.
۵۱
عموغلويلان گئده‌ن گئجه قيپچاغا،
آي کي چيخدي، آتلار گلدي اويناغا،
ديرماشيرديق، داغدان آشيرديق داغا.
مش ممي‌خان، گؤي آتيني اويناتدي،
توفه‌نگيني آشيردي، شاققيلداتدي.
۵۲
حئيده‌ربابا، قارا گؤلون دره‌سي،
خيشگه‌ناب‌ين يولو، بندي، بره‌سي،
اوردا دوشه‌ر چيل ککلييين فره‌سي،
اوردان گئچه‌ر يوردوموزون اؤزونه،
بيز ده گئچه‌ک يوردوموزون سؤزونه
۵۳
خيشگه‌ناب‌ي يامان گونه کيم ساليپ ؟
سئييدله‌رده‌ن کيم قيريليپ، کيم قاليپ ؟
آمير غافار دام داشيني کيم آليپ ؟
بولاق گينه گليپ گؤلو دولدورور ؟
يا قورويوپ باخچالاري سولدورور ؟
۵۴
آمير غافار سئييدله‌رين تاجي‌يدي،
شاهلار شيکار ائتمه‌سي قييقاجي‌يدي،
مرده شيرين، نامرده چوخ آجي‌يدي،
مظلوملارين حاققي اوسته اسه‌ردي،
ظاليملاري قيليج تکين کسه‌ردي.
۵۵
مير موصطافا دايي، اوجا بوي بابا،
هيکللي، ساققاللي تولوستوي بابا،
ائيله‌يه‌ردي ياس مجليسين توي بابا،
خيشگه‌نابين آبؘ روسو، ارده‌مي،
مسجيدله‌رين، مجليسله‌رين گؤرکه‌مي.
۵۶
مجد السّادات گوله‌ردي باغلار کيمي،
گورولداردي بولوتلو داغلار کيمي،
سؤز آغزيندا اريردي ياغلار کيمي،
آلني آچيق، ياخشي، درين قاناردي،
ياشيل گؤزله‌ر چيراق تکين ياناردي.
۵۷
منيم آتام سوفرا‌لي بير کيشي‌يدي،
ائل ا‌لينده‌ن توتماق اونون ايشي‌يدي،
گؤزه‌ل‌له‌رين آخيرا قالميشي‌يدي،
اوندان سونرا دؤنه‌رگه‌له‌ر دؤنوپله‌ر،
محبّتين چيراقلاري سؤنوپله‌ر.
۵۸
مير صاليح‌ين دلي‌ساوليق ائتمه‌سي،
مير عزيزين شيرين شاخسئي گئتمه‌سي،
مير ممه‌دين قورولماسي، بيتمه‌سي،
ايندي دئسه‌ک احوالاتدي، ناغيلدي،
گئچدي گئتدي، ايتدي باتدي، داغيلدي.
۵۹
مير عبدول‌ون آينادا قاش ياخماسي،
جه‌وجيکله‌رينده‌ن قاشينين آخماسي،
بويلانماسي، دام دوواردان باخماسي،
شاه عابباس‌ين دوربونو، يادش به ‌خير !
خيشگه‌ناب‌ين خوش گونو، يادش به خير !
۶۰
سيتارعمّه، نزيکله‌ري ياپاردي،
مير قادير ده هرده‌ن بيرين قاپاردي،
قاپيپ ييييپ، دايجا تکين چاپاردي،
گولمه‌لي‌يدي اونون نزيک قاپماسي،
عمّه‌مين ده ارسينينين شاپپاسي.
۶۱
حئيده‌ربابا، آمير حئيده‌ر نئيله‌يير ؟
يقين گينه ساماواري قاينايير.
داي قوجاليپ، آلت ا‌نگي‌يله‌ن چئينه‌يير.
قولاق باتيپ، گؤزو گيريپ قاشينا،
يازيق عمّه، هاوا گليپ باشينا.
۶۲
خانيم عمّه مير عبدول‌ون سؤزونو،
ائشيده‌نده اه‌يه‌ر آغزي گؤزونو،
ملکه‌موتا وئره‌ر ‌اونون اؤزونو،
داعوالارين شوخلوق ايله‌ن قاتارلار،
اتي ييييپ، باشي آتيپ ياتارلار.
۶۳
فيضضه خانيم خيشگه‌ناب‌ين گولويدو.
آمير يحيا عم‌قيزينين قولويدو.
روخساره آرتيست ايدي، سئوگيلي‌يدي.
سئييد حوسئين مير صاليح‌ي يانسيلار،
آمير جعفر غيرتليدير، قان سالار.
۶۴
سحر تئزده‌ن ناخيرچيلار گله‌ردي،
قويون قوزو، دام باجادا مله‌ردي،
عمّه جانيم کؤرپه‌له‌رين بله‌ردي.
تنديرله‌رين قاوزاناردي توتسوسو،
چؤره‌کله‌رين گؤزه‌ل اييي، ايسيسي.
۶۵
گؤيه‌رچينله‌ر دسته قالخيپ اوچارلار،
گون ساچاندا قيزيل پرده آچارلار،
قيزيل پرده آچيپ، ييغيپ قاچارلار.
گون اوجاليپ، آرتار داغين جلالي،
طبيعتين جاوانلانار جمالي.
۶۶
حئيده‌ربابا، قارلي داغلار آشاندا،
گئجه کروان يولون آزيپ چاشاندا،
من هارداسام، تئهراندا يا کاشاندا،
اوزاقلاردان گؤزوم سئچه‌ر اونلاري،
خيال گليپ، آشيپ گئچه‌ر اونلاري.
۶۷
بير چيخايديم دام ‌قايانين داشينا،
بير باخايديم گئچميشينه، ياشينا،
بير گؤره‌يديم نه‌له‌ر گلميش باشينا.
من ده اونون قارلاري‌يلان آغلارديم،
قيش دوندوران اوره‌کله‌ري داغلارديم.
۶۸
حئيده‌ربابا، گول غونچاسي خنداندير،
آمما حاييف، اوره‌ک غذاسي قاندير،
زينده‌گانليق بير قارانليق زينداندير،
بو زيندانين دريچه‌سين آچان يوخ،
بو دارليقدان بير قورتولوپ قاچان يوخ.
۶۹
حئيده‌ربابا، گؤيله‌ر بوتون دوماندير،
گونله‌ريميز بير بيرينده‌ن ياماندير،
بير بيريزده‌ن آيريلمايين آماندير،
ياخشيليغي اليميزده‌ن آليپلار،
ياخشي بيزي يامان گونه ساليپلار.
۷۰
بير سوروشون بو قارقينميش فلکده‌ن،
نه ايسته‌يير بو قوردوغو کله‌کده‌ن ؟!
دئنه گئچيرت اولدوزلاري الکده‌ن
قوي تؤکولسون، بو يئر اوزو داغيلسين.
بو شيطانليق قورغوسو بير ييغيلسين.
۷۱
بير اوچايديم بو چيرپينان يئل ا‌يله‌ن،
باغلاشايديم داغدان آشان سئل‌ ايله‌ن،
آغلاشايديم اوزاق دوشه‌ن ائل ا‌يله‌ن،
بير گؤره‌يديم آيريليغي کيم سالدي ؟
اؤلکه‌ميزده کيم قيريلدي، کيم قالدي ؟
۷۲
من سنين تک داغا سالديم نفسي،
سن ده قايتار گؤيله‌ره سال بو سسي،
بايقوشون دا دار اولماسين قفسي،
بوردا بير شئر داردا قاليپ باغيرير.
مروّتسيز اينسانلاري چاغيرير.
۷۳
حيئده‌ربابا، غيرت قانين قاينارکه‌ن،
قارانقوشلار سنده‌ن قوپوپ قالخارکه‌ن،
او سيلديريم داشلار ايله‌ن اوينارکه‌ن،
قاوزان منيم همّتيمي اوردا گؤر،
اوردان اه‌ييل، قامتيمي داردا گؤر.
۷۴
حئيده‌ربابا، گئجه دورنا گئچه‌نده،
کوراوغلونون گؤزو قارا سئچه‌نده،
قير آتيني مينيپ، کسيپ بيچه‌نده،
من ده بوردان تئز مطلبه چاتمارام،
آيواز گليپ چاتمايينجا ياتمارام.
۷۵
حئيده‌ربابا، مرد اوغوللار دوغگونان،
نامردله‌رين بورونلارين اوغگونا‌ن،
گديکله‌رده قورتلاري توت، بوغگونا‌ن،
قوي قوزولار آيين شايين اوتلاسين،
قويونلارين قويروقلارين قاتلاسين.
۷۶
حئيده‌ربابا، سنين گؤيلون شاد اولسون،
دونيا وارکه‌ن آغزين دولو داد اولسون،
سنده‌ن گئچه‌ن تانيش اولسون، ياد اولسون،
دئنه منيم شاعير اوغلوم شهرييار،
بير عؤموردور، غم اوستونه غم قالار.

ايکينجي بؤلوم

۷۷
حئيده‌ربابا، گلديم سني يوخلايام،
بير ده ياتام قوجاغيندا، يوخلويام،
عؤمرو قووام، بله بوردا حاخلييام،
اوشاقليغا دييه‌م، بيزه گلسين بير،
آيدين گونله‌ر آغلار اوزه گولسون بير.
۷۸
حئيده‌ربابا، چکدين مني گتيردين،
يوردوموزا، يوواميزا يئتيردين،
يوسوف‌ونو اوشاق ايکه‌ن ايتيردين،
قوجا يعقوب، ايتميشسه‌م ده تاپپپسان،
قووالاييپ قورت آغزيندان قاپپپسان.
۷۹
گئده‌نله‌رين يئري بوردا گؤرونور،
خانيم ننه‌م آغ کفنين بورونور،
داليمجادير، هارا گئده‌م سورونور،
بالا گلدين؟ نييه بئيله گئج گلدين ؟
صبريم سنله‌ن گوله‌شدي، سن گوج گلدين.
۸۰
من گؤردويوم کروان چاتيپ کؤچوپدور،
آيريليغين شربتيني ايچيپدير،
عؤمروموزون کؤچو بوردان گئچيپدير.
گئچيپ گئديپ، گئده‌ر گلمه‌ز يوللارا،
توزو قونوپ بو داشلارا، کوللارا.
۸۱
بوردا شيرين خاطيره‌له‌ر ياتيپلار،
داشلار ايله‌ن باشي باشا چاتيپلار،
آشناليغين داشين بيرده‌ن آتيپلار،
من باخاندا قاوزانيرلار، باخيرلار،
بير ده ياتيپ، يانديريرلار، ياخيرلار.
۸۲
قبيله‌ميز بوردا قوروپ اوجاغي،
ايندي اولموش قورت قوشلارين ياتاغي،
گون باتاندا سؤنه‌ر بوتون چيراغي،
و بلدة ليس لها أنيس‌
إلّا اليعافير و إلّا العيس‌
۸۳
زامان گئچير، اوفوقلاردا توز قالير،
کروان کيمي اوزاقلارا توز سالير،
دومان گلير، اوره‌کله‌ري چولقايير،
اوره‌ک دييير: زامان، گئچمه، آماندير،
گئچه‌نله‌رده گؤزوم وار، بير دايان، دور
۸۴
روزيگارين ده‌ييرمه‌ني فيرلانير،
مخلوق اونون ديشله‌رينه توللانير،
باخ کي بشر گينه نئجه آلدانير،
هميشه‌ليک شادليق اومور اؤزونه،
قبري گؤرور، توز قوندورمور اوزونه.
۸۵
کؤهنه‌له‌رين سور سومويو دارتيليپ،
قورتولانين چول چوخاسي ييرتيليپ،
موللابراهيم لاپ اريييپ، قورتولوپ
شيخ الاسلام ساهمان قاليپ، قيبراقدير،
نووروزعلي قاچاق گئچيپ، قوچاقدير.
۸۶
آهيللارين يئتميش کفن چورودوپ،
جاهيللارين دونيا غمي کيريديپ،
قيز گلينله‌ر ات جانلارين اريديپ،
رخشه‌نده‌نين نوه توتور ا‌ليني،
ننه قيزين کوره‌که‌ني، گليني.
۸۷
چوخ شوکرو وار، گينه گلديک، گؤروشدوک،
ايته‌نله‌رده‌ن، بيته‌نله‌رده‌ن سوروشدوق،
کوسموشدوک ده، آللاه قويسا باريشديق،
بير ده گؤروش قسمت اولا، اولمايا،
عؤمورله‌رده فرصت اولا، اولمايا.
۸۸
بوردا خيال ميدانلاري گئنيشدير،
داغلار داشلار بوتون منله تانيشدير،
گؤرجه‌ک مني حئيده‌ربابا دانيشدي،
بو نه سسدير سن عالمه ساليپسان؟
گل بير گؤره‌ک، اؤزون هاردا قاليپسان؟
۸۹
کجاوه‌يله بو چايدان چوخ گئچميشيک،
بو چشمه‌ده‌ن سرين سولار ايچميشيک،
بو يونجاليقلاردا کسيب بيچميشيک،
چپيشله‌ري قيديقلايان گونله‌ريم،
چپيش کيمي، اويناقلايان گونله‌ريم.
۹۰
بو خرمنده «آرادان خئير» اوينارديق،
جومالاشيپ، قارينجقا تک قاينارديق،
ياواش ياواش باخچالارا آغنارديق،
آغاجلاردان «چلينگ آغاج» کسه‌رديک،
قوروقچونون قورخوسوندان اسه‌رديک.
۹۱
بو طؤوله‌ده ساري اينه‌ک دوغاردي،
خانيم ننه‌م اينه‌کله‌ري ساغاردي،
آنا ايييسي دام دوواردان ياغاردي،
من بيزاوي قوجاقلارديم، قاچماسين،
دييه‌ردي باخ، بايدا دولوپ داشماسين.
۹۲
بو داملاردا چوخلو «جيزيق» آتميشام،
اوشاقلارين «آشيق»لارين اوتموشام،
قورقوشوملو ساققا آليپ ساتميشام،
اوشاق نئجه هئچ زاد ايله‌ن شاد اولار؟
ايندي بيزيم غمي توتمور دونيالار.
۹۳
مکتب قالير، اوشاقلار درس آليرلار،
هئي يازيرلار، هئي پوزورلار، ياليرلار،
موللابراهيم اؤزو، ائوي قاليرلار،
آمما بيزيم يولداشلاردان قالان يوخ،
بونلاردان بير بيزي يادا سالان يوخ.
۹۴
بير واختيندا بو مکتب پرگار ايدي،
بير مسيّب، بير ممده‌سه‌ن وار ايدي،
بيري خلفه، بيري ورزيشکار ايدي.
آخوند بيزله اويناماغا گئده‌ردي،
اؤزو بيزه اويناماق اؤيره‌ده‌ردي.
۹۵
دئديم بالام، او ممده‌سه‌ن نولوپدور؟
معلوم اولدو، طيفيل بالا اؤلوپدور،
نه وار، نه وار، بورنوندان قان گليپدير،
بير يئل اسير، باخيرسان ممده‌سه‌ن يوخ،
بو کندده بير بورون قانين کسه‌ن يوخ.
۹۶
دئديم دييين، مسيّبه نه گلدي؟
غولام گؤردوم آغلار گؤز ايله گولدو،
دئدي او دا، باهاليق دوشدو، اؤلدو
دئديم يازيق، بيزله حاصيل بؤله‌نله‌ر،
بيتيمينده آجلاريندان اؤله‌نله‌ر.
۹۷
بو مکتبده شئعرين شهدين دادميشام،
آخوندون آغزيندان قاپيپ اوتموشام،
گاهدان دا بير آخوندو آلداتميشام،
باشيم آغرير ديييپ، قاچيپ گئتميشه‌م،
باخچالاردا گئديپ گؤزده‌ن ايتميشه‌م.
۹۸
آزاد اولاندا مکتبده‌ن چيخارديق،
هجوم وئريپ، بير بيريني سيخارديق،
يولدا هر نه گلدي، ووروپ ييخارديق.
اوشاق دئمه، ايپين قيرميش دانا دئ،
بير دنه ده دئمه، ا‌للي دنه دئ.
۹۹
مليک نيياز ايتگين گئديپ، يوخ اولوپ،
امير آسلان سکته ايله ييخيليپ،
هره قاچيپ، بير دره‌ده سيخيليپ،
چؤره‌ک غمي چيخيپ خالقين آيينا،
هرکس قاليپ اؤز جانينين هايينا.
۱۰۰
کندلي يازيق چيراق تاپمير يانديرا،
گؤروم سيزين برقيز قالسين آنديرا
کيم بو سؤزو اربابلارا قانديرا،
نه‌دير آخير بو ميللتين گوناهي؟
توتسون سيزي گؤروم مظلوملار آهي.
۱۰۱
هر نه آلير باها وئرير قيمتي،
اوجوز فقط ا‌کينچي‌نين زحمتي،
بيته‌نده‌ن آرتيق بيچه‌نين اجرتي
کند اوشاغي گئدير يولدا ايشله‌يه،
اوردا بلکه قندي تاپا، ديشله‌يه.
۱۰۲
کندلي گلين کيمي دونياني بزه‌ر،
اؤز آورادي ياماق ياماغا دوزه‌ر،
ايينه بزه‌ر خالقي، اؤزو لوت گزه‌ر.
ايندي ده وار چارشابلاري، آلباخدير،
اوشاقلارين قيچ پاچاسي چيپلاقدير.
۱۰۳
بو باخچادا آش تره‌سي ا‌که‌رديک،
هئي سو آچيپ، کردييه گؤز تيکه‌رديک،
چيخماق همين دريپ، آشا تؤکه‌رديک.
فينقيليشلار قاشيقلاردان آسلانير
ياغلي دئسه‌م قورو آغزين ايسلانير.
۱۰۴
بو دؤشله‌رده قوزولاري يايارديق،
آخماسينلار اولدوز تکين، سايارديق،
قوش‌قوواني چکيپ داشا دايارديق،
قوش‌قووان دا ائيله بيل کي، قاباندير،
قورت اوزاقدان دييه‌ر بس کي، چوباندير.
۱۰۵
خانيم ننه‌م ناخوش اولان ايل ايدي،
قيش وار ايکه‌ن کوله‌ک ايدي، يئل ايدي،
قيش دا چيخدي، ياغيش ايدي، سئل ايدي.
يوک ياپيني هئي چاتيرديق کي گئده‌ک،
سئل چيمخيريپ، مجبور ايديک قاييداق.
۱۰۶
نيسان دوشدو، بيز ده دوشدوک ياغيشا،
کيم باجارار سئلله‌ر ايله بوغوشا،
هئي ديييرديک بلکه ياغيش ييغيشا،
بالاکيشي، فايتونچوموز گلميشدي،
اماميّه قهوه‌سينده قالميشدي
۱۰۷
بو زميده گئديپ گؤزده‌ن ايته‌رديک،
تونقال قوروپ، سوتول‌له‌ري اوته‌رديک،
ديييپ گولمه‌ک مورادينا يئته‌رديک،
ائل ده گولسون، مورادينا يئتيشسين،
اوره‌کله‌رين يارالاري بيتيشسين.
۱۰۸
خالوارچيلار بوردا خالوار داشيردي،
بو کوللوکده‌ن اولاقلار ديرماشيردي،
سئلله‌ر کيمي نعمت آشيپ داشيردي،
هر ايش دئسه‌يدين هر کيمه گؤره‌ردي،
جان درماني ايسته‌يه‌يدين، وئره‌ردي.
۱۰۹
ايندي بشر آج قورت تکين اودوخوپ.
چؤمبه‌له‌نتي گؤز قيجيرديپ، دوروخوپ.
باخيرلار کي، گؤرسونله‌ر کيم سينيخيپ؟
تؤکولسونله‌ر اونون لشين ييرتسينلار،
هره بير ديش انسه‌سينده‌ن قيرتسينلار.
۱۱۰
حئيده‌ربابا، سنده دفينه‌له‌ر وار،
داغلار وديعه‌سي، خزينه‌له‌ر وار،
آمما سنه بنزه‌ر ده سينه‌له‌ر وار،
بو سينه‌له‌ر داغلار ايله دانيشير،
داغلار کيمي گؤيله‌ر ايله قونوشور.
۱۱۱
گؤر هاردان من سنه سالديم نفسي ؟
دئديم قايتار سال عالمه بو سسي،
سن ده ياخشي سيمرغ ائتدين مگسي،
سانکي قانات وئردين يئله، نسيمه،
هر طرفده‌ن سس وئرديله‌ر سسيمه.
۱۱۲
حئيده‌ربابا، سني وطن بيلميشديم،
وطن ديييپ، باش گؤتوروپ گلميشديم،
سني گؤروپ گؤز ياشيمي سيلميشديم،
حالبوکي، لاپ غملي غربت سنده‌يميش،
قارا زيندان، آجي شربت سنده‌يميش.
۱۱۳
کيم قالدي کي، بيزه بوغون بورمادي ،
آلتدان آلتدان بيزه کله‌ک قورمادي،
بير مرد اوغول بيزه هاوار دورمادي،
شيطانلاري قوجاقلاييپ، گزديز سيز،
اينسانلاري آياقلاييپ، ازديز سيز.
۱۱۴
دووار اوجالدي، گون بيزه دوشمه‌دي،
زيندان قارالدي، گؤز گؤزو سئچمه‌دي،
گوندوز گؤزو منيم لامپام گئچمه‌دي،
سئل ده باسدي، ائوميز دولوپ گؤل اولدو،
چوخ يازيغين ائوي چؤنوپ چؤل اولدو.
۱۱۵
اوّل باشي منده‌ن ايستيقبال ائتديز
سوندان چؤنوپ ايشيمده ايخلال ائتديز،
اؤز ظ‌ّنيزجه اوستادي ايغفال ائتديز،
عايبي يوخدور، گئچه‌ر گئده‌ر، عؤموردور،
قيش دا چيخار، اوزو قارا کؤموردور.
۱۱۶
منيم يولوم محبّت جادّه‌سي‌يدي،
سون سؤزله‌ريم حاقّين ايراده‌سي‌يدي،
محبّتين رسالت وعده‌سي‌يدي،
يوخسا منده بير کس ايله غرض يوخ،
سياست آدلي منده بير مرض يوخ.
۱۱۷
حاق نه دييير؟ کفره قارشي گئتمه‌ييز،
نوردان چيخيپ ظلمت ايچره ايتمه‌ييز،
فيريلداغا فيرفيرا تک بيتمه‌ييز،
گؤردوز ده کي اولمادي کفرون ديبي،
پول دا وئرسه، آلماغا تيکميش جيبي.
۱۱۸
شيطان بيزيم قبله‌ميزي چؤنده‌ريپ،
آللاه دييه‌ن يولدان بيزي دؤنده‌ريپ،
ايلانلي چشمه‌يه بيزي گؤنده‌ريپ،
منّت قويور کي، آرخينيز نهر اولوپ،
بيز گؤروروک، سولار بيزه زهر اولوپ.
۱۱۹
حئيده‌ربابا، گيلئيليکده‌ن نه چيخار ؟
ظلمون ائوين صبر و تحمّل ييخار.
درويش اولان صبرين الين برک سيخار.
گل قاييداق، چيخاق آغا دوزونه،
گئچه‌ک گينه محبّتين سؤزونه.
۱۲۰
دئنه اوشاق بيربيري‌يله ساز اولسون،
بلکه بو قيش بير ده چؤنوپ ياز اولسون،
چاي چمه‌نله‌راؤرده‌ک اولسون، قاز اولسون،
بيز ده باخيپ، فرحله‌نيپ بير اوچاق،
سينيق سالخاق قاناتلاري بير آچاق.
۱۲۱
بو باخچادان آلچالاري دره‌رديک،
قيش آدينا چيخيپ، دامدا سره‌رديک،
هئي ده چيخيپ يالاندان چؤنده‌ره‌رديک،
قيش زومارين يايدا ييييپ دوياردوق،
بير کلّي ده خالقا منّت قويارديق.
۱۲۲
ائوله‌ر قالير، ائو صاحبي يوخ اؤزو،
اوجاقلارين آنجاق ايشيلدير کؤزو،
گئده‌نله‌رين آز چوخ قاليپدير سؤزو،
بيزده‌ن ده بير سؤز قالاجاق، آي آمان !
کيمله‌ر بيزده‌ن سؤز سالاجاق، اي آمان !
۱۲۳
بيزده‌ن سونرا کورسوله‌رين تاويندا،
کندين ناغيللاريندا، سؤز ساويندا،
قاري‌ ننه‌نين چاخماغيندا، قوووندا،
حئيده‌ربابا اؤزون قاتار سؤزله‌ره،
ايچگي کيمي خومار وئره‌ر گؤزله‌ره.
۱۲۴
آشيق دييه‌ر بير نازلي يار وار ايميش،
عئشقينده‌ن اودلانيپ يانار وار ايميش،
بير سازلي سؤزلو شهرييار وار ايميش،
اودلار سؤنوپ، اونون اودو سؤنمه‌ييپ،
فلک چؤنوپ، اونون چرخي چؤنمه‌ييپ.
۱۲۵
حئيده‌ربابا، آلچاقلارين کؤشک اولسون،
بيزده‌ن سونرا قالانلاراعئشق اولسون،
گئچميشله‌رين گله‌نله‌ره مشق اولسون،
اؤولاديميز مذهبيني دانماسين،
هر ايچي بوش سؤزله‌ره آلدانماسين.

۱۹۶۴

I Bölüm

1
Héyderbaba, ıldırımlar şaxanda,
Séller, sular şaqqıldayıp axanda,
Qızlar ona sef bağlayıp baxanda,
Salam olsun, şövketize, élize!
Menim de bir adım gelsin dilize!
2
Héyderbaba, kekliklerin uçanda,
Kol dibinden davşan qalxıp qaçanda,
Baxçaların çiçeklenip açanda,
Bizden de bir mümkün olsa yad éyle!
Açılmayan ürekleri şad éyle!
3
Bayram yéli çardaqları yıxanda,
Novruz gülü, qar çiçeyi çıxanda,
Ağ bulutlar köyneklerin sıxanda,
Bizden de bir yad éyleyen şad olsun!
Dertlerimiz qoy dikelsin, dağ olsun!
4
Héyderbaba, gün dalını dağlasın!
Üzün gülsün, bulutların ağlasın!
Uşaqların bir deste gül bağlasın!
Yél esende vér getirsin bu yana,
Belke menim yatmış baxtım oyana!
5
Héyderbaba, senin üzün ağ olsun!
Dört bir yanın bulaq, olsun bağ olsun!
Bizden sonra senin başın sağ olsun!
Dünya qada qeder, ölüm itimdir,
Dünya boyu oğulsuzdur, yétimdir.
6
Héyderbaba, yolum senden kec oldu,
Ömür géçdi, gelemedim géc oldu,
Héç bilmedim gözellerin nécoldu.
Bilmez idim döngeler var, dönüm var,
İtginlik var, ayrılıq var, ölüm var.
7
Héyderbaba, yigit emek itirmez,
Ömür géçer, efsus bere bitirmez,
Namerd olan ömrü başa yétirmez.
Biz de vallah unutmarıq sizleri,
Göremesek halal édin bizleri.
8
Héyderbaba, Mir Ejder seslenende,
Kend içine sesden küyden düşende,
Aşıq Rüstem sazın dillendirende,
Yadındadır ne hövlesek qaçardım?
Quşlar tekin qanat çalıp uçardım.
9
Şengülava yurdu aşıq alması,
Gah da gédip orda qonaq qalması,
Daş atması, alma, hayva salması,
Qalıp şirin yuxu kimin yadımda,
Eser qoyup ruhumda, her zadımda.
10
Héyderbaba, Quru Göl’ün qazları,
Gediklerin sazaq çalan sazları,
Kend kövşenin payızları, yazları,
Bir sinéma perdesidir gözümde,
Tek oturup séyr édirem özüm de.
11
Héyderbaba, Qaraçimen Caddesi,
Çavuşların geler sesi sedası,
Kerbela’ya gédenlerin qadası,
Düşsün bu ac yolsuzların gözüne,
Temeddünün uyduq yalan sözüne.
12
Héyderbaba, Şéytan bizi azdırıp,
Mehebbeti üreklerden qazdırıp,
Qara günün serniviştin yazdırıp,
Salıp xalqı bir birinin canına,
Barışığı beleşdirip qanına.
13
Göz yaşına baxan olsa, qan axmaz,
İnsan olan xencer béline taxmaz,
Amma hayıf, kor tutduğun bıraxmaz.
Béhiştimiz cehennem olmaqdadır,
Ziheccemiz Meherrem olmaqdadır.
14
Xezan yéli yapraqları tökende,
Bulut dağdan enip kende çökende,
Şeyx ül-İslam gözel sesin çekende,
Nisgilli söz üreklere deyerdi,
Ağaclar da Allah’a baş eyerdi.
15
Daşlı Bulaq, daş qum ilen dolmasın,
Baxçaları saralmasın, solmasın,
Ordan géçen atlı susuz qalmasın,
Déne bulaq, xéyrin olsun, axarsan!
Ufuqlara xumar xumar baxarsan.!
16
Héyderbaba, dağın daşın seresi,
Keklik oxur, dalısında feresi,
Quzuların ağı, bozu, qarası,
Bir gédeydim dağ dereler uzunu,
Oxuyaydım “Çoban, qaytar quzunu”!
17
Héyderbaba, Sulu Yér’in düzünde,
Bulaq qaynar çay çimenin gözünde,
Bulaqotu üzer suyun üzünde,
Gözel quşlar ordan gelip géçerler,
Xelvetleyip bulaqdan su içerler.
18
Biçin üstü sünbül biçen oraqlar,
Éyle bil ki, zülfü darar daraqlar.
Şikarçılar bildirçini soraqlar.
Biçinçiler ayranların içerler,
Bir huşlanıp, sondan durup biçerler.
19
Héyderbaba, kendin günü batanda,
Uşaqların şamın yiyip yatanda,
Ay bulutdan çıxıp qaş göz atanda,
Bizden de bir sen onlara qisse dé,
Qissemizde çoxlu qem-u qüsse dé.
20
Qarı Nene géce nağıl diyende,
Külek qalxıp qap bacanı döyende,
Qurt géçinin Şengülü’nü yiyende,
Men qayıdıp bir de uşaq olaydım.
Bir gül açıp, ondan sonra solaydım.
21
Emmecan’ın bal bekmezin yiyerdim.
Sondan durup üst donumu giyerdim.
Baxçalarda tiringeni diyerdim.
Ay özümü o ezdiren günlerim,
Qarqı minip at gezdiren günlerim.
22
Heci Xala çayda paltar yuvardı,
Memmed Sadıq damlarını suvardı,
Héç bilmezdik dağdı, daşdı, duvardı,
Her yan geldi şıllaq atıp aşardıq,
Allah, ne xoş qemsiz qemsiz yaşardıq.
23
Şéyx ül-İslam munacatı diyerdi,
Meşed Rehim lebbâdeni giyerdi,
Meşdaceli bozbaşları yiyerdi,
Biz xoşuduq, xéyrat olsun, toy olsun,
Ferq éylemez, her nolacaq, qoy olsun!
24
Melik Niyaz verendilin salardı,
Atın çapıp, gıyqacıdan çalardı,
Qırqı tekin gedik başın alardı,
Dolayıya qızlar açıp pencere,
Pencerelerde ne gözel menzere!
25
Héyderbaba, kendin toyun tutanda,
Qız gelinler xına, pilte satanda,
Bey geline damdan alma atanda,
Menim de o qızlarında gözüm var,
Aşıqların sazlarında sözüm var.
26
Héyderbaba, bulaqların yarpızı,
Bostanların gülbeseri, qarpızı,
Çerçilerin ağ nabatı, saqqızı,
İndi de var damağımda dad vérer,
İtgin géden günlerimden yad vérer.
27
Bayram idi, gécequşu oxurdu,
Adaqlı qız bey corabın toxurdu,
Her kes şalın bir bacadan soxurdu.
Ay ne gözel qaydaydı şal sallamaq.
Bey şalına bayramlığın bağlamaq.
28
Şal istedim men de évde ağladım,
Bir şal alıp téz bélime bağladım,
Qulamgile qaçdım, şalı salladım,
Fatma Xala mene corab bağladı,
Xan Nene’mi yada salıp ağladı.
29
Héyderbaba, Mirzemmed’in baxçası,
Baxçaların turşa şirin alçası,
Gelinlerin düzmeleri, taxçası,
Héy düzüler gözlerimin refinde,
Xéyme vurar xâtireler sefinde.
30
Bayram olup qızıl palçıq ezerler,
Naxış vurup otaqları bezerler,
Taxçalara düzmeleri düzerler,
Qız gelinin fındıqcası, xınası,
Heveslener anası, qaynanası.
31
Bakıçının sözü, savı, kağızı,
İneklerin bulaması, ağızı,
Çerşenbenin girdekanı, mevizi,
Qızlar diyer “Atıl matıl çerşenbe,
Ayna tekin baxtım açıl çerşenbe”
32
Yumurtanı göyçek güllü boyardıq,
Çaqqışdırıp sınanların soyardıq,
Oynamaqdan birce meger doyardıq ?
Eli mene yaşıl aşıq vérerdi,
İrza mene Novruzgülü dererdi.
33
Novruzeli xermende vel sürerdi,
Gahdan enip küleşlerin kürerdi.
Dağdan da bir çoban iti hürerdi.
Onda gördün ulaq ayaq saxladı,
Dağa baxıp qulaqların şaxladı.
34
Axşambaşı naxır ilen gelende,
Qoduqları çekip vurardıq bende,
Naxır géçip gédip yétende kende,
Hayvanları çıplaq minip qovardıq,
Söz çıxsaydı sine gerip savardıq.
35
Yaz gécesi çayda sular şarıldar.
Daş qayalar sélde aşıp xarıldar.
Qaranlıqda qurdun gözü parıldar.
İtler gördün, qurdu séçip ulaşdı,
Qurt da gördün, qalxıp gedikden aşdı.
36
Qış gécesi tövlelerin otağı,
Kendilerin oturağı, yatağı,
Buxarıda yanar odun yanağı,
Şebçerezi, girdekanı, iydesi,
Kendi basar gülüp oynamaq sesi.
37
Şüca Xaloğlu’nun Bakı sovqatı,
Damda qurar samavarı, söhbeti,
Yadımdadır şestli qeddi, qameti,
Cünemmed’in toyu döndü yas oldu.
Nene Qız’ın baxt aynası kas oldu.
38
Héyderbaba, Nene Qız’ın gözleri,
Rexşende’nin şirin şirin sözleri,
Türkü dédim, oxusunlar özleri,
Bilsinler ki, adam géder ad qalar,
Yaxşı pisden ağızda bir dad qalar.
39
Yaz qabağı gün günéyi döyende,
Kend uşağı qar güllesin sévende,
Kürekçiler dağda kürek züvende,
Menim rûhum éyle bilin ordadır,
Keklik kimi batıp qalıp qardadır.
40
Qarı Nene uzadanda işini,
Gün bulutda eyirerdi téşini,
Qurt qocalıp çekdirende dişini,
Sürü qalxıp dolayıdan aşardı,
Baydaların sütü aşıp daşardı.
41
Xecce Sultan Emme, dişin qısardı,
Molla Bağır Emoğlu téz mısardı,
Tendir yanıp tütsü évi basardı,
Çaydanımız ersin üste qaynardı,
Qavurqamız sac içinde oynardı.
42
Bostan pozup getirerdik aşağı,
Doldurardıq évde taxta tabağı,
Tendirlerde pişirerdik qabağı,
Özün yiyip toxumların çıtlardıq,
Çox yémekden lap az qala çatlardıq.
43
Verziqan’dan armıt satan gelende,
Uşaqların sesi düşerdi kende,
Biz de bu yandan éşidip bilende,
Şıllaq atıp bir qışqırıq salardıq,
Buğda vérip armıtlardan alardıq.
44
Mirze Tağı’ylan géce gétdik çaya,
Men baxıram sélde boğulmuş aya,
Birden ışıq düşdü o tay baxçaya,
Éy vay dedik qurtdur, qayıtdıq qaçdıq.
Héç bilmedik ne vaxt küllükden aşdıq.
45
Héyderbaba, ağacların ucaldı,
Amma hayıf cavanların qocaldı,
Toxluların arıqlayıp acaldı,
Kölge döndü, gün batdı, qaş qaraldı.
Qurdun gözü qaranlıqda bereldi.
46
Éşitmişem yanır Allah Çırağı,
Dâyir olup mescidizin bulağı,
Rahat olup kendin évi, uşağı,
Mensur Xan’ın eli qolu var olsun !
Harda qalsa Allah ona yar olsun !
47
Héyderbaba, Mollabrahım var ya yox ?
Mekteb açar, oxur uşaqlar ya yox ?
Xermen üstü mektebi bağlar ya yox ?
Menden Axund’a yétirersen salam.
Edebli bir salam-i ma la kelam.
48
Xecce Sultan Emme gédip Tebriz’e.
Amma ne Tebriz ki, gelemir bize.
Balam durun, qoyaq gédek évmize.
Ağa öldü tufağımız dağıldı.
Qoyun olan yad gédiben sağıldı.
49
Héyderbaba, dünya yalan dünyadır,
Süléyman’dan. Nuh’dan qalan dünyadır,
Oğul doğan, derde salan dünyadır,
Her kimseye her ne vérip alıpdır.
Eflatun’dan bir quru ad qalıpdır.
50
Héyderbaba, yar-u yoldaş döndüler.
Bir de meni çölde qoyup çöndüler.
Çéşmelerim, çıraqlarım söndüler.
Yaman yérde gün döndü, axşam oldu,
Dünya mene xerâbe-yi Şam oldu.
51
Emoğlu’ylan géden géce Qıpcağ’a,
Ay ki cıxdı atlar geldi oynağa,
Dırmaşırdıq, dağdan aşırdıq dağa.
Meşmemi Xan, göy atını oynatdı,
Tüfengini aşırdı, şaqqıldatdı.
52
Héyderbaba, Qara Göl’ün deresi,
Xişgenab’ın yolu, bendi, beresi,
Orda düşer çil kekliyin feresi,
Ordan géçer yurdumuzun özüne,
Biz de géçek yurdumuzun sözüne
53
Xişgenab’ı yaman güne kim salıp ?
Séyidlerden kim qırılıp, kim qalıp ?
Âmir Qafar dam daşını kim alıp ?
Bulaq gine gelip Gölü doldurur ?
Ya quruyup baxçaları soldurur ?
54
Âmir Qafar séyidlerin tacıydı,
Şahlar şikar étmesi qıyqacıydı,
Merde şirin, namerde çox acıydı,
Mezlumların haqqı üste eserdi,
Zalımları qılıc tekin keserdi.
55
Mir Mustafa Dayı, uca boy baba,
Héykelli, saqqallı Tolustoy baba,
Éyleyerdi yas meclisin toy baba,
Xişgenab’ın âb-i rûsu, erdemi,
Mescidlerin, meclislerin görkemi.
56
Mecd üs-Sadat gülerdi bağlar kimi,
Guruldardı bulutlu dağlar kimi,
Söz ağzında erirdi yağlar kimi,
Alnı açıq, yaxşı, derin qanardı,
Yaşıl gözler çıraq tekin yanardı.
57
Menim atam sufralı bir kişiydi,
Él elinden tutmaq onun işiydi,
Gözellerin axıra qalmışıydı,
Ondan sonra dönergeler dönüpler,
Mehebbetin çıraqları sönüpler.
58
Mir Saléh’in delisavlıq étmesi,
Mir Eziz’in şirin şaxséy gétmesi,
Mir Memmed’in qurulması, bitmesi,
İndi dések ehvalatdı, nağıldı,
Géçdi gétdi, itdi batdı, dağıldı.
59
Mir Ebdül’ün aynada qaş yaxması,
Cevciklerinden qaşının axması,
Boylanması, dam duvardan baxması,
Sah Abbas’ın dürbünü yâdeş bé xéyr !
Xöşqenab’ın xoş günü, yâdeş bé xéyr !
60
Sitaremme, nezikleri yapardı,
Mir Qadir de herden birin qapardı,
Qapıp yiyip, dayca tekin çapardı,
Gülmeliydi onun nezik qapması,
Emme’min de ersininin şappası.
61
Héyderbaba, Âmir Héyder néyleyir ?
Yeqin gine samavarı qaynayır.
Day qocalıp alt engiylen çéyneyir.
Qulaq batıp, gözü girip qaşına,
Yazıq Emme, hava gelip başına.
62
Xanım Emme Mir Ebdül’ün sözünü,
Éşidende eyer ağzı gözünü,
Melkemuta vérer onun özünü,
Da’vaların şuxluq ilen qatarlar,
Eti yiyip, başı atıp yatarlar.
63
Fizze Xanım Xişgenab’ın gülüydü.
Âmir Yahya Emqızı’nın quluydu.
Rüxsare artist idi, sévgiliydi.
Séyid Hüséyn Mir Saléh’i yansılar,
Âmir Cefer qéyretlidir, qan salar.
64
Seher tézden naxırçılar gelerdi,
Qoyun quzu, dam bacada melerdi,
Emme Can’ım körpelerin belerdi.
Tendirlerin qavzanardı tütsüsü,
Çöreklerin gözel iyi, ısısı.
65
Göyerçinler deste qalxıp uçarlar,
Gün saçanda qızıl perde açarlar,
Qızıl perde açıp yığıp qaçarlar.
Gün ucalıp artar dağın celalı,
Tebietin cavanlanar cemalı.
66
Héyderbaba, qarlı dağlar aşanda,
Géce kervan yolun azıp çaşanda,
Men hardasam, Téhran’da ya Kaşan’da,
Uzaqlardan gözüm séçer onları,
Xeyal gelip aşıp géçer onları.
67
Bir çıxaydım Dam Qaya’nın daşına,
Bir baxaydım géçmişine, yaşına,
Bir göreydim neler gelmiş başına.
Men de onun qarlarıylan ağlardım,
Qış donduran ürekleri dağlardım.
68
Héyderbaba, gül qonçası xendandır,
Amma hayıf, ürek qezâsı qandır,
Zindeganlıq bir qaranlıq zindandır,
Bu zindanın deriçesin açan yox,
Bu darlıqdan bir qurtulup qaçan yox.
69
Héyderbaba, göyler bütün dumandır,
Günlerimiz birbirinden yamandır,
Birbirizden ayrılmayın amandır,
Yaxşılığı elimizden alıplar,
Yaxşı bizi yaman güne salıplar.
70
Bir soruşun bu qarqınmış felekden,
Ne isteyir bu qurduğu kelekden ?!
Déne géçirt ulduzları elekden.
Qoy tökülsün bu yér üzü dağılsın.
Bu şéytanlıq qurqusu bir yığılsın.
71
Bir uçaydım bu çırpınan yél ilen,
Bağlaşaydım dağdan aşan sél ilen,
Ağlaşaydım uzaq düşén él ilen,
Bir göreydim ayrılığı kim saldı ?
Ölkemizde kim qırılıp, kim qaldı ?
72
Men senin tek dağa saldım nefesi,
Sen de qaytar göylere sal bu sesi,
Bayquşun da dar olmasın qefesi,
Burda bir şér darda qalıp bağırır.
Mürüvvetsiz insanları çağırır.
73
Héyderbaba, qéyret qanın qaynarken,
Qaranquşlar senden qopup qalxarken,
O sıldırım daşlar ilen oynarken,
Qavzan menim himmetimi orda gör,
Ordan eyil, qâmetimi darda gör.
74
Héyderbaba, géce durna géçende,
Koroğlu’nun gözü qara séçende,
Qıratı’nı minip kesip biçende,
Men de burdan téz metlebe çatmaram,
Ayvaz gelip çatmayınca yatmaram.
75
Héyderbaba, merd oğullar doğgunan,
Namerdlerin burunların oğgunan,
Gediklerde qurtları tut boğgunan,
Qoy quzular ayın şayın otlasın,
Qoyunların quyruqların qatlasın.
76
Héyderbaba, senin göylün şad olsun,
Dünya varken ağzın dolu dad olsun,
Senden géçen tanış olsun, yad olsun,
Déne menim şâir oğlum Şehriyar,
Bir ömürdür, qem üstüne qem qalar.

II Bölüm

77
Héyderbaba, geldim seni yoxlayam,
Bir de yatam qucağında, yuxluyam,
Ömrü qovam, belke burda haxlıyam,
Uşaqlığa diyem, bize gelsin bir,
Aydın günler ağlar üze gülsün bir.
78
Héyderbaba, çekdin meni getirdin,
Yurdumuza yuvamıza yétirdin,
Yusuf’unu uşaq iken itirdin,
Qoca Ye’qub itmişsem de tapıpsan,
Qovalayıp qurt ağzından qapıpsan.
79
Gédenlerin yéri burda görünür,
Xanım Nene’m ağ kefenin bürünür,
Dalımcadır, hara gédem sürünür,
Bala geldin? Niye béyle géc geldin ?
Sebrim senlen güleşdi, sen güc geldin.
80
Men gördüyüm karvan çatıp köçüpdür,
Ayrılığın şerbetini içipdir,
Ömrümüzün köçü burdan géçipdir.
Géçip, gédip, géder gelmez yollara,
Tozu qonup bu daşlara, kollara.
81
Burda şirin xâtireler yatıplar,
Daşlar ilen başı başa çatıplar,
Aşnalığın daşın birden atıplar,
Men baxanda qavzanırlar, baxırlar,
Bir de yatıp yandırırlar, yaxırlar.
82
Qebilemiz burda qurup ocağı,
İndi olmuş qurt quşların yatağı,
Gün batanda söner bütün çırağı,
Ve beldetin léyse leha enisü,
İllel yeafirü ve illel isü.
83
Zaman géçir, ufuqlarda toz qalır,
Karvan kimi uzaqlara toz salır,
Duman gelir, ürekleri çulqayır,
Ürek diyir “Zaman, géçme, amandır,
Géçenlerde gözüm var, bir dayan, dur
84
Rüzigarın deyirmeni fırlanır,
Mexluq onun dişlerine tullanır,
Bax ki, beşer, gine néce aldanır,
Hemişelik şadlıq umur özüne,
Qebri görür, toz qondurmur üzüne.
85
Köhnelerin sür sümüyü dartılıp,
Qurtulanın çul çuxası yırtılıp,
Mollabrahım lap eriyip, qurtulup
Şéyx ül-İslam sahman qalıp, qıbraqdır,
Novruzeli qaçaq géçip, qoçaqdır.
86
Ahılların yétmiş kefen çürüdüp,
Cahılların dünya qemi kiridip,
Qız gelinler et canların eridip,
Rexşende’nin neve tutur elini,
Nene Qız’ın kürekeni, gelini.
87
Çox şükrü var, gine geldik, görüşdük,
İtenlerden, bitenlerden soruşduq,
Küsmüşdük de, Allah qoysa barışdıq,
Bir de görüş qismet ola, olmaya,
Ömürlerde fürset ola, olmaya.
88
Burda xeyal méydanları génişdir,
Dağlar daşlar bütün menle tanışdır,
Görcek meni Héyderbaba danışdı,
Bu ne sesdir, sen âleme salıpsan ?
Gel bir görek, özün harda qalıpsan?
89
Kecâveyle bu çaydan çox géçmişik,
Bu çéşmeden serin sular içmişik,
Bu yoncalıqlarda kesip biçmişik,
Çepişleri qıdıqlayan günlerim,
Çepiş kimi, oynaqlayan günlerim.
90
Bu xermende “aradan xéyr” oynardıq,
Cumalaşıp qarıncqa tek qaynardıq,
Yavaş yavaş baxçalara ağnardıq,
Ağaclardan “çeling ağac” keserdik,
Qoruqçunun qorxusundan eserdik.
91
Bu tövlede sarı inek doğardı,
Xanım Nene’m inekleri sağardı,
Ana iyisi dam‌ duvardan yağardı,
Men bizavı qucaqlardım qaçmasın,
Diyerdi bax, bayda dolup daşmasın.
92
Bu damlarda çoxlu “cızıq” atmışam,
Uşaqların aşıqların utmuşam,
Qurquşumlu saqqa alıp satmışam,
Uşaq néce héç zad ilen şad olar?
İndi bizim qemi tutmur dünyalar.
93
Mekteb qalır, uşaqlar ders alırlar,
Héy yazırlar, héy pozurlar, yalırlar,
Mollabrahım özü, évi qalırlar,
Amma bizim yoldaşlardan qalan yox,
Bunlardan bir bizi yada salan yox.
94
Bir vaxtında bu mekteb pergar idi,
Bir Müseyyib, bir Memdesen var idi,
Biri xelfe, biri verzişkar idi.
Axund bizle oynamağa géderdi,
Özü bize oynamaq öyrederdi.
95
Dédim balam, o Memdesen nolupdur?
Me'lum oldu, tifil bala ölüpdür,
Ne var, ne var, burnundan qan gelipdir,
Bir yél esir, baxırsan Memdesen yox,
Bu kendde bir burun qanı kesen yox.
96
Dédim diyin, Müseyyib’e ne geldi?
Qulam gördüm ağlar göz ile güldü,
Dédi: “O da bahalıq düşdü, öldü”
Dédim yazıq, bizle hasıl bölenler,
Bitiminde aclarından ölenler.
97
Bu mektebde şé'rin şehdin dadmışam,
Axundun ağzından qapıp utmuşam,
Gahdan da bir Axund’u aldadmışam,
Başım ağrır diyip qaçıp gétmişem,
Baxçalarda gédip gözden itmişem.
98
Azad olanda mektebden çıxardıq,
Hucum vérip bir birini sıxardıq,
Yolda her ne geldi vurup yıxardıq.
Uşaq déme, ipin qırmış dana dé,
Bir dene de déme, elli dene dé.
99
Melik Niyaz itgin gédip, yox olup,
Emir Aslan sekte ile yıxılıp,
Here qaçıp bir derede sıxılıp,
Çörek qemi çıxıp xalqın ayına,
Herkes qalıp öz canının hayına.
100
Kendli yazıq çıraq tapmır yandıra,
Görüm sizin berqiz qalsın andıra
Kim bu sözü erbablara qandıra,
Nedir axır bu milletin günahı?
Tutsun sizi görüm mezlumlar ahı.
101
Her ne alır baha vérir qiymeti,
Ucuz feqet ekinçinin zehmeti,
Bitenden artıq biçenin ücreti
Kend uşağı gédir yolda işleye,
Orda belke qendi tapa dişleye.
102
Kendli gelin kimi dünyanı bezer,
Öz avradı yamaq yamağa düzer,
İyne bezer xalqı, özü lüt gezer.
İndi de var çarşabları, albaxdır,
Uşaqların qıç paçası çıplaqdır.
103
Bu baxçada aş teresi ekerdik,
Héy su açıp kerdiye göz tikerdik,
Çıxmaq hemin derip aşa tökerdik.
Fınqılışlar qaşıqlardan aslanır,
Yağlı désem quru ağzın ıslanır.
104
Bu döşlerde quzuları yayardıq,
Axmasınlar ulduz tekin, sayardıq,
Quşqovanı çekip daşa dayardıq,
Quşqovan da éle bil ki, qabandır,
Qurt uzaqdan diyer bes ki, çobandır.
105
Xanım Nene’m naxoş olan il idi,
Qış var iken külek idi, yél idi,
Qış da çıxdı yağış idi, sél idi.
Yük yapını héy çatırdıq ki, gédek,
Sél çımxırıp mecbur idik qayıdaq.
106
Nisan düşdü, biz de düşdük yağışa,
Kim bacarar séller ile boğuşa,
Héy diyirdik belke yağış yığışa,
Bala Kişi, faytonçumuz gelmişdi,
İmamiye qehvesinde qalmışdı
107
Bu zemide gédip gözden iterdik,
Tonqal qurup sütülleri üterdik,
Diyip gülmek muradına yéterdik,
Él de gülsün, muradına yétişsin,
Üreklerin yaraları bitişsin.
108
Xalvarçılar burda xalvar daşırdı,
Bu küllükden ulaqlar dırmaşırdı,
Séller kimi né'met aşıp daşırdı,
Her iş déseydin her kime görerdi,
Can dermanı isteyeydin, vérerdi.
109
İndi beşer ac qurt tekin uduxup.
Çömbelenti göz qıcırdıp duruxup.
Baxırlar ki, görsünler kim sınıxıp ?
Tökülsünler onun leşin yırtsınlar,
Here bir diş ensesinden qırtsınlar.
110
Héyderbaba, sende defîneler var,
Dağlar vediesi, xezîneler var,
Amma sene benzer de sîneler var,
Bu sîneler dağlar ile danışır,
Dağlar kimi göyler ile qonuşur.
111
Gör hardan men sene saldım nefesi ?
Dédim qaytar sal âleme bu sesi,
Sen de yaxşı Sîmurq étdin megesi,
Sankı qanat vérdin yéle, nesîme,
Her terefden ses vérdiler sesime.
112
Héyderbaba, seni veten bilimişdim,
Veten diyip baş götürüp gelmişdim,
Seni görüp göz yaşımı silmişdim,
Halbuki lap qemli qürbet sendeymiş,
Qara zindan, acı şerbet sendeymiş.
113
Kim qaldı ki, bize buğun burmadı ,
Altdan altdan bize kelek qurmadı,
Bir merd oğul bize havar durmadı,
Şéytanları qucaqlayıp gezdiz siz,
İnsanları ayaqlayıp ezdiz siz.
114
Duvar ucaldı, gün bize düşmedi,
Zindan qaraldı, göz gözü séçmedi,
Gündüz gözü menim lampam géçmedi,
Sél de basdı, évmiz dolup göl oldu,
Çox yazığın évi çönüp çöl oldu.
115
Evvel başı menden istiqbal étdiz
Sondan çönup işimde ixlal étdiz,
Öz zennizce üstadı iğfal étdiz,
Aybı yoxdur, géçer géder, ömürdür,
Qış da çıxar, üzü qara kömürdür.
116
Menim yolum mehebbet caddesiydi,
Son sözlerim Haqq’ın irâdesiydi,
Mehebbetin risâlet ve'desiydi,
Yoxsa mende bir kes ile qerez yox,
Siyâset adlı mende bir merez yox.
117
Haq ne diyir? Küfre qarşı gétmeyiz,
Nurdan çıxıp zülmet içre itmeyiz,
Fırıldağa fırfıra tek bitmeyiz,
Gördüz de ki olmadı küfrün dibi,
Pul da vérse almağa tikmiş cibi.
118
Şéytan bizim qiblemizi çönderip,
Allah diyen yoldan bizi dönderip,
İlanlı çéşmeye bizi gönderip,
Minnet qoyur ki, arxınız nehr olup,
Biz görürürk, sular bize zehr olup.
119
Héyderbaba, giléylikden ne çıxar ?
Zülmün évin sebr-ü tehemmül yıxar.
Derviş olan sebrin elin berk sıxar.
Gel qayıdaq cıxaq Ağa Düzü’ne,
Géçek gine mehebbetin sözüne.
120
Déne uşaq birbiriyle saz olsun,
Belke bu qış bir de çönüp yaz olsun,
Çay çemenler ördek olsun, qaz olsun,
Biz de baxıp ferehlenip bir uçaq,
Sınıq salxaq qanatları bir açaq.
121
Bu baxçadan alçaları dererdik,
Qış adına çıxıp damda sererdik,
Héy de çıxıp yalandan çöndererdik,
Qış zumarın yayda yiyip doyardıq,
Bir külli de xalqa minnet qoyardıq.
122
Évler qalır, év sâhibi yox özü,
Ocaqların ancaq ışıldır közü,
Gédenlerin az çox qalıpdır sözü,
Bizden de bir söz qalacaq, ay aman !
Kimler bizden söz salacaq, ay aman !
123
Bizden sonra kürsülerin tavında,
Kendin nağıllarında, söz savında,
Qarı Nene’nin çaxmağında, qovunda,
Héyderbaba, özün qatar sözlere,
İçgi kimi xumar vérer gözlere.
124
Aşıq diyer bir nazlı yar var ımış,
Éşqinden odlanıp yanar var ımış,
Bir sazlı sözlü Şehriyar var ımış,
Odlar sönüp onun odu sönmeyip,
Felek çönüp onun çerxi çönmeyip.
125
Héyderbaba, alçaqların köşk olsun,
Bizden sonra qalanlara éşq olsun,
Géçmişlerin gelenlere meşq olsun,
Övladımız mezhebini danmasın,
Her içi boş sözlere aldanmasın

1964


حئيده‌ربابايا سلام‌دا گئچه‌ن نئچه کليمه و ترکيب:

آ: «آغا» کليمه‌سينين قيسالديلميشيدير (آمير غافار: آغا مير غافار). «آبجي» کيمي: آغا+باجي
آغناماق: تؤکولمه‌ک، ريختن، افتادن، غلتيدن در خاک
آلباخ: اوجوز قوماش دئمه‌کدير. «آل» و «باخ» فئعلله‌ري کؤکونده‌ن اولوشموشدور.
آهيل: عاقيللي. عره‌بجه «عاقل»ده‌ن
آي: تورکجه‌ده اسکي اولان بيچيم بودور. «ائي» يئني اورتايا چيخان بيچيمدير.
ات جان: بدن، وجود. اسکي تورکجه‌ده «ات‌اؤز» ترکيبي کيمي. بورادان «اتلي جانلي» ترکيبي ده تؤره‌ديلميشدير.
اودوخماق: اوتقونماق
ايچگي (ايشگي): مشروب
اييسي: ايييسي. «ايي» کؤکونه قوشا يييه‌ليک اکي گلميشدير: ايييسي: ايي+ي+سي. «شنگولوسو» کيمي: شنگول+و+سو

بوغون: بيييغيني

تاو (توو): ايسي، ايسيجاق

توفاق: کؤکه‌ني عره‌بجه «اتّفاق» کليمه‌سي، يا دا آنلامي کيچيک اوجاق اولان «توفاق» کليمه‌سيدير. «اوجاق» کليمه‌سينين بير آنلامي عاييله و خانداندير. «توفاغي داغيلماق»، اوجاغي و عاييله‌سي، خانداني داغيلماق دئمه‌کدير.  فارسجادا تورک کؤکه‌نلي «دوده» کليمه‌سي ده عئيني آنلامدادير و اوجاقدان قالخان توتسو (دود) ده‌ن اسينله‌نه‌ره‌ک ياپيلميشدير.
تئشي: الده يون اه‌ييرمه‌ک اوچون ايشله‌ديله‌ن آيقيت، آلتي براي نخريسي دستي (احتمالا همريشه با دئشمه‌ک)
خججه: «خديجه»‌نين تورکجه‌له‌شديريلميشي.
جاهيل: گنج. عره‌بجه «جاهل»ده‌ن.
جه‌وجيک: آغيز چئوره‌سينده دوداقلارين بير بيري ايله بيرله‌شدييي يئر، کنج لبها. (ججي، ججيک، جؤجي، جؤجو، جؤجوک، جؤوجه، جه‌وجي، جه‌وجه، جه‌وجه‌ک، جَهه‌نگ، جورجو، جورجه‌ک،  ...، اويغورجادا جاويغاي cavığay)
جومالاشماق: کومالاشماق، کومه‌له‌شمه‌ک، بير يئره ييغيشماق و توپلانماق، عره‌بجه جمعه-جومايا (توپلانما گونو) بنزه‌شه‌رک کومه‌له‌شمه‌ک- کومالاشماق- جومالاشماق اولموشدور. «کومه»: مجموعه، دسته...
جوننه‌مرگ: اصلي فارسجا «جوان مرگ» ترکيبيدير.
چاي چيمه‌ن: اصلي «چايير چيمه‌ن»دير. چايير: مَرغ، چمنزار
چلينگ: چليک (توفه‌نگ-توفه‌ک کيمي)، قطعه‌ي چوب، شاخه‌ي بريده شده
خينا: حنا
دوروقماق: دوراقلاماق، دورماق، مکث کردن
دولايي: اطراف
سازاق: ايسليق و فيشقا چالان سويوق، سويوق ايسليغي، «ساز» کليمه‌سينده‌ن کوکه‌ن آلميشدير
ساققا: قاپ درشت که در قاپ‌بازي ساير قاپها را با آن مي‌زنند
سالخيق: «سالخاماق» فئعلينده‌ن (گه‌وشه‌ديپ سارخماق. شل و آويزان شدن)
شاخاندا: اصلي «چاخاندا»دير. «چاخماق»: برق و جرقه زدن
شاخسئي: «شاه حوسئين» ترکيبينين بيرله‌شديريليپ قيسالديلميشيدير.
قاري: ياشلي قادين
قارينجا: اصلي «قارينجقاق». تورک‌ائلي‌نين گونئي لهجه‌له‌رينده «قارينجقا»- «قارينچا»، قوزئي لهجه‌له‌رينده «قاريشقا»، تورکييه‌ده «قارينجا» اولموشدور.
قوو (قاو): فتيله آتش‌زنه
کيريتمه‌ک (کيريتماق): سوسدورماق، کرخت و بي‌حس کردن. بورادان «کيريق» (کيريخ -کيريخت) و «کيريقماق» (کيريخماق) تؤره‌ميشدير.
.گينه‌ن: .گيله‌ن، بويروق سون‌اکي، پسوند امر دوم شخص مفرد
گورولدادي: گورولده‌دي
مشداجَلي: «مشَدي حاج علي» آدينين بيرله‌شديريليپ قيسالديميشيدير
مَلکاميت: «مَلَکَ الموت» ترکيبينين لهجه سؤيله‌نيشيدير، عزراييل
ممده‌سه‌ن: «ممه‌دحسه‌ن»ين قيسالديلميشيدير
نزيک: نوعي نان
هاوار: کسي که به فرياد کمک برسد، يار و هوادار. عره‌بجه «خبر» کليمه‌سينده‌ن. (در زبان کردي هه‌وال و يا هه‌ڤاڵ کيرمانجي و هاوڕێ سوراني معادل هاوار ترکي است). کلمه‌ي هاوار يکي از نادر نمونه‌ها در ترکي ماست که حرف «خ» به «ه» تبديل مي‌شود. در حاليکه اين تبديل يک قاعده‌ي عمومي در ترکي بالکان-استانبول است.
هاي (هوي، هوو): فرياد کمک. اسکي «کوي» کلمه‌سي ايله ايلگيلي اولابيله‌ر.
هجي: «هَجَر» آدينين قيسالديميشيدير.
هره: هر يک، فارسجا «هر»ده‌ن، هر بير آنلاميندادير
هؤوله‌سه‌ک: اصلي ايتده‌ن قورخار کيمي هولکموش آنلاميندا اولان فارسجا «حولِ سگ» ترکيبي اولابيله‌ر. يا دا "هول" کؤکونه «تله‌سيک» کيمي بير کليمه‌نين ائتگيسي ايله، تورکجه «.سه‌ک، .ساق» اکي آرتيريلاراق ياپيلميش بير کليمه‌دير. («سه‌ک-ساق» اکي: يوکسه‌ک، تومسه‌ک، ديرسه‌ک، باغيرساق، ساوساق، سارساق، قورساق، داغساق، قومساق، اويساق، ...)
وره‌نديل (Werndl): ۱۸۶۷ ايلينده آووستوريادا ياپيلان و ايران ايله مونت‌نئگرو کيمي اؤلکه‌له‌ره ايخراج ائديله‌ن بير توفه‌نگ
ياد گئديبه‌ن: يادا گئديبه‌ن

اؤلچون تورکجه- حئيده‌ربابايا سلام‌داکي لهجه اؤرنه‌کله‌ري

قارا (قره)، قارالدي (قرلدي)، آغاج (آغاش)، قيليج (قيليش)، سئچدي (سئشدي)، قاچدي (قاشدي)، چارداق (چارداخ)، بولاق (بولاخ)، اوشاق (اوشاخ)، سازاق (سازاخ)، قوياق (قوياخ)، گئده‌ک (گئداخ)، گولو (گولي)، اولدو (اولدي)، بوزو (بوزي)، قولو (قولي)، دونيادير (دنيادي)، يئتيمدير (يئتيمدي)، آماندير (آماندي)، اوردادير (اوردادور)، سنين (سنون)، يانين (يانون)، ائدين (ائدون)، قايتار (قيتر)، قييقاج (قئيقاج)، قايا (قيه)، اوخويايديم (اوخويئيديم)، سولايديم (سولئيديم)، آريخلاييپ (آريخلييب)، چاووش (چوووش)، داوشان (دووشان)، ساو (سوو)، ساوارديق (سوواردوخ)، دلي‌ساو (دلي سوو)، قاوزاناردي (قووزاناردي)، قاوورقا (قوورقا)، سووقات (سؤقت)، جه‌وجيک (جؤجي)، سئوه‌نده (سؤينده)، اوفوقلارا (افقلره)، هايوا (هئيوا)، حاييف (حيف)، عاييب (عيب)، حايوان (حيوان)، گئچه‌رله‌ر (گئچللر)، ايچه‌رله‌ر (ايچللر)، سوندان (سوننان)، دامدان (دامنان)، سنده‌ن (سنّن)، چيتلارديق (چيتدارديق)، چاتلارديق (چاتدارديق)، توتسو (توسسي)، گله‌مير (گله‌ممير)، گله‌مه‌ديم (گله‌ممه‌ديم)، گله‌مه‌سه‌ک (گله‌ممه‌سه‌ک)، قاپماسي (قاپپاسي)، نئيله‌يير (نيليور)، چئينه‌يير (چئينيور)، قاينايير (قئينيور)، ککليک (کهليک)، داليني (داليوي)، سونرا (سورا)، گئچدي (کئچدي)، کند (کت)، آخوت (آخوند)، بيراخماز (بوراخماز)، انيپ (يئنيپ)، چيپلاق (چيلپاق)، ياپراق (يارپاق)، شپ چره‌زي (شب چره‌سي)، ديکه‌لسين (ديککه‌لسين)، ائيله‌يه‌نده (ائلييه‌نده)،....

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.