Friday, February 10, 2017

مطبوعات ترک در قفقاز جنوبي و آزربايجان سوسياليستي


«مطبوعات ترک» در قفقاز جنوبي و آزربايجان سوسياليستي

مئهران باهارلي

پس از انتزاع دو ژور قفقاز جنوبي از دولت ترک قاجار (انتزاع دو فاکتوي آن در دوره‌ي دولت ترکي افشاري متحقق شده بود) و الحاق آن به امپراتوري تزاري روسيه، نشريات بومي متعدد ترک‌زبان منتشر شده توسط ترکهاي بومي در اين خطه ظهور کرد، در دوره‌ي کوتاه جمهوري خلق آزربايجان و سپس سقوط آن توسط بلشويکها و تاسيس جمهوري سوسياليستي آزربايجان تا سال ۱۹۳۷، به سرعت گسترش يافت و شکوفا شد.

۱-نشريات ترک‌زبان منتشر شده توسط ترکان در قفقاز جنوبي (تفليس، باکو، گنجه، ...) و نواحي پيرامون (حاجي ترخان، قارس، ...) از سوي خود ترکان، محررين و ژورناليستها و مقامات دولتي آن منطقه «مطبوعات ترک» ناميده مي‌شد. به عنوان نمونه کتاب آزربايجان «تورک مطبوعاتي» («مطبوعات ترک» در آزربايجان) تاليف محمدزاده ميرزا بالا که به توصيف «مطبوعات ترک» در جنوب قفقاز مابين سالهاي ۱۸۷۵-۱۹۲۱ مي‌پردازد، در جمهوري سوسياليستي آزربايجان به سال ۱۹۲۲ و از طرف «آزه‌ربايجان خلق تصرفات شوراسي، پوليقراف شعبه‌سي نشرياتي، بيرينجي حکومت مطبعه‌سي، باکو» چاپ و منتشر شده است. ميرزا بالا در اين اثر در باره‌ي «مطبوعات ترک» در سالهاي آغازين دوره‌ي شوروي از جمله چنين مي‌گويد: «شورا حکومتي زمانيندا آزه‌ربايجانين مختلف قضالاريندا «تورکجه» مطبعه‌له‌ر آچيلميش، اداره‌له‌رده ديوار غزئتله‌ري نشر اولونويوردو. خصوصا باکودا بؤيوک «تورک مطبعه‌له‌ري» ياراتماق ايچين کناردان حروفات گتيرمه‌ک اوغرونا بير قاچ دفعه تشبثات اولموشدور. حال حاضردا کهنه‌ده‌ن ده موجود اولان بيرينجي حکومت مطبعه‌سيله ۴ نجو مطبعه «تورک مطبوعاتي» ايچين مهم رول اوينايورلار». (بعد از سال ۱۹۳۷ مفهوم «مطبوعات ترک» ممنوع و به جاي آن «مطبوعات آزربايجان» جايگزين شد).


۲-يکي از ويژگيهاي «مطبوعات ترک» قفقاز جنوبي و سپس جمهوري خلق آزربايجان و جمهوري سوسياليستي آزربايجان تا سال ۱۹۳۷، اين بود که بر هويت ملي ترک ويا «ترک» بودن خود، يعني منسوبيت به قوم و ملت ترک، به روشهاي مختلف که متعاقبا در زير خواهند آمد، تاکيد مي‌کرد. برخي از دلائل تاکيد «مطبوعات ترک» قفقاز جنوبي و سپس جمهوريهاي خلق و سوسياليستي آزربايجان تا سال ۱۹۳۷ بر هويت و منسوبيت ترک عبارتند از:

الف-پس از الحاق قفقاز جنوبي به قلمروي امپراتوري روسيه، اين دولت از رشد خودآگاهي ملي ترک در قفقاز جنوبي، تمايل ترکهاي قفقاز جنوبي به اتحاد دوباره با نيمه‌ي ديگرشان در آزربايجان و ايران و نيز شرق آناتولي و نتيجتا رشد افکار استقلال‌طلبي در اين منطقه جدا بيمناک بود. يک چاره و تدبير دولت تزاري روسيه براي از بين بردن اين تهديد، ايجاد واگرايي هويتي بين ترکان قفقاز جنوبي از يک طرف و ترکان آزربايجان-ايران و شرق آناتولي در طرف ديگر از طريق مهندسي هويت قومي ترکان قفقاز جنوبي و تغيير آن از «ترک» به «تاتار قفقازي» بود. با اين وصف، تاکيد روشنفکران و محررين ترک قفقاز بر ترک بودن نشرياتشان، به نوعي واکنش و مخالفت و مقاومت در برابر سياست ترک‌ستيز و استعماري مذکور در مهندسي هويت قوميشان توسط روسيه‌ي تزاري بود.

ب-در دوره‌ي جمهوري خلق آزربايجان- مساوات، اين دولت سياست رسمي و دولتي «تورکله‌شمه-تورکجه‌له‌شمه» (ترک شدن-ترکي شدن) به منظور ايجاد و گسترش نظام تحصيلي-آموزشي ترک، نشريات و مطبوعات ترک، ترک‌زبان کردن موسسات دولتي و تئاترها .... را اتخاذ کرد. اساسا شعار حزب مساوات در مقطع آغازين «تورکله‌شمه‌ک» (ترک شدن)، معاصر شدن و اسلامي شدن (در مقابل تهديد اتحاد و تهاجم فرهنگي، سياسي و نظامي مسيحيان روسيه و قفقاز و همچنين فاناتيزم شيعه‌گري) بود. تاکيد بر ترک بودن در نشريات و مطبوعات اين دوره در قفقاز جنوبي، امتداد و انعکاس سياست بازگشت به هويت ترکي (تورکله‌شمه-تورکجه‌له‌شمه) بود.

ج-پس از ساقط نمودن جمهوري خلق آزربايجان و تاسيس جهموري سوسياليستي آزربايجان، سوسيال دمکراتها و کمونيستهاي ترک (بلشويک، منشويک، تروتسکيست، استالينيست، ....) همچنان (تا سال ۱۹۳۷) به سياست تورکله‌شمه- تورکجه‌له‌شمه ادامه دادند. حتي ابعاد و شمول آن را بسيار گسترده‌تر کرده، آنرا نهادينه، سيستماتيک و تبديل به يک سياست راهبردي نمودند. در اين دوره، همه‌ي نشريات ترک در جمهوري سوسياليستي آزربايجان هم، طبيعتا بر ترک بودن خود تاکيد مي‌کردند.

د-قفقاز همواره موطن ملل و اقوام بسيار بوده است. علاوه بر روسها، برخي از ملل مسيحي در اين منطقه مانند گرجيها و ارمنيها داراي مطبوعات ملي قديميتر و کارآراتري بودند که همواره بر گرجي و ارمني بودنشان تاکيد مي‌کردند. شعور ملي به معني مدرن در ميان ترکهاي قفقاز و به طبع آن مطبوعات ملي ترک بسيار ديرتر از اين ملل مسيحي پديدار شد. اما هنگامي که نهايتا مطبوعات ملي ترک ظهور کرد، روشنفکران و محررين و سياسيون ترک براي اظهار وجود و اعلان تمايز خود از مطبوعات ملل همسايه، ترک بودن خود را تاکيد مي‌کردند.

۲- مطبوعات ترک قفقاز جنوبي- جمهوري سوسياليستي آزربايجان تاکيد بر ترک بودن خود را به روشهاي زير انجام مي‌دادند:

الف- ذکر مستقيم «ترک» بودن نشريه، مجموعه، روزنامه، ... در سرلوحه در صفحه‌ي اول. به عنوان نمونه روزنامه‌هاي زير ترک بودن خود را چنين اعلان مي‌کردند:

آچيق سؤز: سياسي، اجتماعي و ادبي گونده‌ليک «تورک» غزئته‌سي‌دير
آزه‌ربايجان: «تورک» و اسلامليغا مفيد مقاله‌له‌ره صحيفه‌له‌ريميز آچيقدير
آزه‌ربايجان: گونده‌ليک سياسي، اجتماعي، ادبي، اقتصادي «تورک» غزئته‌سي‌دير
ايل حياتي: سياسي، ادبي، اجتماعي، اقتصادي اون بئش گونده بير نشر اولونان «تورک» مجموعه‌سي‌دير
باباي امير: هفته‌ده بير نشر اولونان سياسي، ادبي، اجتماعي «تورک» گولگو مجموعه‌سي‌دير
بصيرت: هر هفته و بايرام صباحلاري نشر ائديله‌ن سياسي، اجتماعي، اقتصادي و ادبي «تورک» غزئته‌سي‌دير

تازه خبر: هفته‌ده بير دفعه نشر اولونان، شنبه گونله‌ري چيخان «تورک» غزئته‌سي‌دير
دبستان: متعلمله‌ره مخصوص ايکي هفته‌ده نشر اولونان و ابناء ملتيميزين ترقي و تکاملونا خدمت ائده‌ن مصور «تورک» ژورنالي‌دير
ديريليک: ادبي، فني، اخلاقي، اجتماعي، اقتصادي، تاريخي، سياسي «تورک» مجموعه‌سي‌دير
شرق روس: جمعيت ايشله‌رينه و ادبياتا مخصوص چهارشنبه، جمعه و بازارگونله‌ري چيخان «تورک» غازئتي
طوطي: هفته‌ده بير نشر اولونور سياسي، ادبي، اجتماعي «تورک» مضحکه مجموعه‌سي‌دير
قورتولوش: هله‌ليک ايکي هفته‌ده بير نشر اولونور ادبي، اجتماعي، فني، اقتصادي «تورک» مجموعه‌سي‌دير
مدافعه‌ي ملت: بي‌طرف «تورک» غزئته‌سي‌دير
يئني حيات: منافع مليه‌يه خادم گونده‌ليک «تورک» غزئته‌سي‌دير

ب- ذکر اين مطلب در سرلوحه که نشريه و روزنامه «تورک ديلي‌نده»، يعني به زبان قوم و ملت ترک است:
 

ارشاد: ادبي، سياسي، علمي، اقتصادي، اجتماعي «تورک ديلي‌نده» مسلمان غزئته‌سي‌دير
بيرق عدالت: «تورک و فارس ديلله‌رينده» مقاله قبول اولونور... مجموعه‌ميزه «فارس و تورک ديلله‌رينده» گؤنده‌ريله‌ن مقاله و شعرله‌ر ممکن اولدوقجا ساده اولماليدير....
ترقي: هله‌ليک هفته‌ده بئش دفعه چيخان سياسي، ادبي، اقتصادي، اجتماعي «تورک ديلي‌نده» مسلمان غزئته‌سي‌دير
شرق ايلي: «تورک، عرب، فارس، روس ديلله‌رينده» آيدا بير چيخار مجموعه‌دير
لک لک: «تورک ديلي‌نده» هفته‌ليک مضحکه‌لي مجموعه‌دير
ملانصرالدين: آچيق «تورک ديلي‌نده» يازيلمايان مکتوب و مقاله قبول اولونماز

ج-ذکر اين مطلب در سرلوحه که زبان نشريه «تورکجه»- «تورکچه» و يا زبان «تورکي» است:

برهان ترقي: حاجي ترخاندا هفته‌ده بير مرتبه چيخادورغان سياسي، ادبي، اقتصادي «تورکچه» مسلمان غزئته‌سي‌دير.
برهان ترقي: شيمديليک جمعه گونله‌ري نشر اولونور سياسي، علمي، فني، اقتصادي «تورکچه» مسلمان غزئته‌سي‌دير
حيات: هر گون نشر اولونان سياسي، علمي، ادبي، اقتصادي، تجاري «تورکجه» جريده‌ي اسلاميه‌دير
زنبور: «تورکجه» مصور هفته‌ليک مضحکه مجموعه‌سي‌دير
صداي ملت: گؤنده‌ريله‌جه‌ک مقالات آچيق «تورکجه« يازيلماليدير
فيوضات:  ادبي، فني، سياسي، اجتماعي مصور هفته‌ليک «تورکجه» مجموعه‌ي اسلاميه‌دير
کشکول: ادبيات و سياستده‌ن باحث («تورکي» و فارسي و عربي مقالاتي درج ائده‌ر) آيليق مجموعه‌دير
کشکول: مدنيت و ادبياتا دائر («تورکي» و فارسي و عربي مقالاتي قبول و درج ائده‌ر) آيليق مجموعه‌دير
معارف: آزه‌ربايجان معارف قوميسئرلييي طرفينده‌ن آيدا بير دفعه نشر اولونان متعلمله‌ره مخصوص «تورکجه» مجموعه‌دير


ز-برخي از نشريات، داراي کلمه‌ي «تورک» در نام خود ويا نام تشکيلات سياسي و موسسات دولتي که آنها را منتشر مي‌ساخت بودند:

نشريه‌ي «تورک سؤزو»: منتشر شده در گنجه به مديريت احمد بک آغايف
استقلال: ناشر افکار «تورک عدم مرکزيت فرقه‌سي مساوات» (ارگان حزب تورک عدم تمرکز- مساوات)
اتفاق متعلمين: منتشر شده توسط «باکو تورک متعلمله‌رينين تشکيلاتي» (سازمان دانش آموختگان تورک-باکو)
زحمت صداسي: منتشر شده توسط «اختلالچي سوسياليست فرقه‌سي‌نين تورک شعبه‌سي» (شعبه‌ي تورک حزب سوسياليست انقلابي)

د- برخي روزنامه‌ها و نشريه‌ها که به روشهاي فوق ترک بودن خود را ذکر نمي‌کردند، اينکار را با درج مطالبي در باره‌ي «ملت ترک» و همچنين با زبان نشريه که ترکي بود نشان مي‌دادند. به عنوان نمونه:

اکينچي: حسن بيگ زردابي در يک مقاله در نشريه‌ي اکينچي در باره‌ي «ملت ترک» چنين مي‌گويد: «ايستييورسونوز مو «تورک ملتي» ياشاسين؟ قاباغا گئتسين؟ علمي و معرفتي اولسون؟ مدنيتي اولسون؟ اونا ديل وئرين. تورکله‌ر اؤز ديلله‌ريني ايتيريپدير. سيزين سؤزونوزو اونلار آنلامييورلار. اونلارين ديليني تاپين، وئرين اونلار ياشاسين، قاباغا گئتسين.... پس وقت گئچمه‌ميش علم کتابلاري گتيرديپ، مکتبله‌ر بنا ائديپ، اؤز ديليميزده تحصيل علوما مشغول اولون که مسلمانليقدا قايم اولاسينيز. ميخ برک وورولدوقجا اونو چيخارماق چتين اولور. اي علم تحصيل ائده‌ن جوانلاريميز! دوغرودور، بيزيم وطن قارداشلاريميز ايله انس توتماق چتيندير. سيز دانيشديغينيزي اونلار باشا دوشمويور... سيزه کافر ديييپ، اينجيده‌جه‌کله‌ر. دوغرودور، غير ملتله‌ر سيزين کمالينيزي گؤروپ، سيزه آرتيق رتبه وئره‌جه‌کله‌ر. اما انصاف دئييل که بئش گون عمرون لذتينده‌ن اؤتورو ملتي، قارداشلارينيزي آتيپ، اونلاري کور و سرگردان قوياسينيز ....»

 ملانصرالدين: ويا روزنامه‌ي ملانصرالدين در تحليلي در باره‌ي مطبوعات ترک و عدم رغبت ترکان قفقاز به نشريات ترک چنين مي‌گويد: «... اورتا روس مکتبله‌ريني قورتارانلار و جميع معلمله‌ر روسجا يازيپ اوخويورلار، مسلمانجا سوادي اولمايانلار دا، مسلمانجا اون بئش ايل اوخوموشلاري دا. حتي «تورک ديل»ي‌نين معلمي هر گاه بير اوچ آي روسجا اوخويوپسا، يولداشينا روسجا کاغذ يازير. ... بير اوتاقدا يا قرائت‌خانه‌ده استول اوسته ايکي غازئته قوياق. بيري تورک و بيري روس غازئته‌سي. بورايا اگر بير مسلمان داخل اولا و او مسلمان روسجادا او قدر اوخوموش اولا که «تورکجه» اوخويوپ، اول روس غازئته‌سيني گؤتوروپ باخاجاق که گؤرسون نه تازه خبر وار.....»

قورتولوش: در شماره‌ي نخست خود مقاله‌اي در باره‌ي اسطوره‌ي گرفتار شدن «ملت ترک» به طلسم ارگه‌نه قون و رها شدن وي توسط گرگي به اسم پورته چينه و يا بوزقورت به قلم محمدامين رسولزاده درج شده است: «بيرينجي نمره‌سينده قورتولوش خصوصوندا «تورک ملتي»نين ارگه‌نه قون طلسمينه دوشمه‌سي و بير پؤرته چينه ويا بوزقورت سايه‌سينده قورتارماسي اطرافيندا اولان ماسال حاققيندا محمدامين رسولزاده‌نين بير مقاله‌سي واردير».

قارداش قايغيسي: در باره‌ي شهداي استقلال آزربايجان چنين مي‌نويسد: «راحت اويونوز، اي ناحق قربانلار، رحمتله‌ر سيزه! آزه‌ربايجان‌ين استقلاليتي اوغروندا وئريلميش قربانلاري «تورک گنجله‌ري» حرمتله‌ر ايله خاطرلار ...»


۳-کاربرد صحيح نامهاي «ترک» و «آزربايجان» در مطبوعات ترک قفقاز جنوبي و جمهوريهاي خلق و سوسياليستي آزربايجان پيش از ۱۹۳۷:

الف-در تمام اين دوره، «ترک» به معني نام ملي خلق و در رديف نامهاي ملي ارمني، گرجي، روس و ... است. در اين دوره نشاني از نامهاي «آزربايجاني» و «آزري» و ... به جاي ترک نيست. همچنين ترک به عنوان يک نام قومي و ملي و در رديف و هم‌عرض «تاتار» بکار مي‌رود. اين همان کاربرد دقيق و علمي است که امروز ما در ايران نيز بکار مي‌بريم. در ايران «ترک» يک مفهوم قومي-ملي به غير از «ترکمن» است (در اين کشور چهار ملت تورکيک با نامهاي «ترک»، «ترکمن»، «قزاق» و «خلج» وجود دارند).

ب-در اين دوره زبان ترکي به صورت «تورکجه» و يا «تورک ديلي» و بندرت «تورکي» ناميده مي‌شود و مفهومي بنام زبان «آزربايجاني» و يا «آزري» وجود ندارد.

د-در مطبوعات ترک اين دوره، «آزربايجان» به عنوان نام دولت، در برخي موارد قلمروي اين دولت در جنوب قفقاز و يا کشور، و در موارد بسيار نادري به عنوان نام لهجه‌هايي از زبان ترکي که در قفقاز جنوبي و قلمروي دولت آزربايجان رايجند، بکار رفته است. اما آزربايجان هرگز به معني نام و هويت قوم و ملت ترک و يا معادل زبان ترکي بکار نرفته است. 

۴-ايجاد هويت قومي-ملي «آزربايجاني» توسط حزب کمونيست روسيه به رهبري استالين و ميکويان ارمني در سال ۱۹۳۷ در مسکو، يک مهندسي هويت قومي-ملي استعماري، نژادپرستانه، اليتيست و اوريانتاليست بر عليه خلق ترک در قفقاز جنوبي بود. هدف از اين تدبير، ايجاد غيريت در هويت ملي و زباني بين ترکهاي قفقاز و آناتولي، بلکه تخاصم و دشمني بين آنها و بدين طريق جلوگيري از تحقق هر گونه احتمال جدائي جمهوري سوسياليستي آزربايجان از اتحاد شوروي با الهام از و يا حمايت مستقيم جمهوري مستقل ترکيه بود. نبايد فراموش کرد که بيست سال قبل از آن در سالهاي جنگ جهاني اول هم، جمهوري خلق آزربايجان در قفقاز جنوبي توسط امپراتوري عثماني تاسيس و حتي نام دولت آزربايجان با صلاحديد و توصيه‌ي مقامات عثماني به اين دولت جديدالتاسيس ترک داده شده بود. 

۵- همانگونه که از بررسي «مطبوعات ترک» در قفقاز جنوبي از زمان الحاق آن به روسيه‌ي تزاري تا سال ۱۹۳۷ معلوم مي‌شود، در جامعه‌ي روشنفکري و محيطهاي فرهنگي و سياسي ترک جنوب قفقاز هيچگونه بحث و گفتماني در باره‌ي تعويض و تغيير نام ملت ترک به آزربايجاني و زبان ترکي به زبان آزربايجاني و  ... در کار نبود. بر عکس، بويژه در دوره‌ي جمهوري خلق آزربايجان و سپس جمهوري سوسياليستي آزربايجان تا سال ۱۹۳۷ يک جريان و روند بسيار گسترده، ريشه‌دار و مقبول «تورکله‌شمه» و «تورکجه‌له‌شمه» وجود داشت. به عبارت ديگر ايجاد هويت قومي- ملي آزربايجاني يک روند بومي و دروني، خودجوش، داوطلبانه، بحث و گفتگو شده در جامعه‌ي روشنفکري و سياسي ترک، مردمي، و زائيده‌ي نيازهاي اجتماعي و سياسي و تاريخي و ... توده‌ي ترک در قفقاز جنوبي و يا دولت آزربايجان نبود. بر عکس، يک روند بروني، اليتيست-اوريانتاليست، محصول پارانوياي استالين- ترک‌ستيزي ميکويان ارمني و توسعه‌طلبي-نيازهاي استراتژيک روسيه‌ي کمونيست، تحميل شده توسط تبعيد و تيرباران و گولاگ و ترور .... و يک نمونه‌ي کلاسيک نسل‌کشي فرهنگي-ملي در قرن بيستم بود.



براي مطالعه‌ي بيشتر:


»مطبوعات ترک» در قفقاز جنوبي و آزربايجان سوسياليستي
کمونيستها و بلشويکهاي ترک‌گرا در دو دهه‌ي نخستين جمهوري آزربايجان سوسياليستي شوروي
عمليات ملتها به عنوان بخشي از سرکوبهاي استالينيستي
ايدئولوژي - دکترين استعماري مولدونيسم
روسيه و سياست تاتاريزه کردن ملت ترک ما- نمونه اوبلاست قارس
ايضاحاتي در باره‌ي کاربرد مدرن و دمکراتيک دو نام تورک و آزربايجان
لهجه‌گرائي، طائفه‌گرايي و محلي‌گرايي، سه مانع عمده در مسير روند ملت شدن خلق ترک در ايران
پان‌ايرانيسم و آزربايجانگرائي استالينيستي دو روي يک سکه‌ي ضد ترک‌اند
سه مفهوم و هويت ملي «ملت ايران»، «ملت آزربايجان» و «ملت ترک»
هدف از بررسي زيرگروههاي لهجه‌اي، جغرافيايي، مذهبي، طائفه‌اي، ... خلق ترک
تورک خالقينين ميللي آدينا قويولان آيمازجا بايکوت
تورکي و تورکجه آدلاريندان هانسيني ايشله‌تمه‌ليييک
زبان معيار مدرن ترکي
آزربايجان «تورک مطبوعاتي» («مطبوعات ترک» در آزربايجان) تاليف محمدزاده ميرزا بالا
https://yadi.sk/i/b7scz2vq3F8Vyk


No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.