ترکیب جمعیتی ملی-قومی شهر اورمو (اورمیه) و حومه‌ی آن در سال ۱٨٦٧ بنا به کتاب «دائره‌المعارف و ثبت سالانه‌ی آمریکائی حوادث مهم سال ١٨٦٨»

ترکیب جمعیتی ملی-قومی شهر اورمو (اورمیه) و حومه‌ی آن در سال ۱٨٦٧ بنا به کتاب «دائره‌المعارف و ثبت سالانه‌ی آمریکائی حوادث مهم سال ١٨٦٨» 

مئهران باهارلی 

*1868 Yılına Ait Amerikan Yıllık Ansiklopedisi ve Önemli Olaylar Kaydı* adlı kitaba göre, 1867 yılında Urmu (Urmiye) şehri ve banliyölerinin demografik ve ulusal-etnik yapısı 

The demographic and national-ethnic composition of the city of Urmu (Urmia) and its suburbs in 1867, according to the book *The American Annual Cyclopædia and Register of Important Events of the Year 1868* 

Méhran Baharlı

ترکیب جمعیتی ملی-قومی شهر اورمو (اورمیه) و حومه‌ی آن در سال ١٨٦٧ بنا به دائره‌المعارف سالانه‌ی آمریکایی
کل	ارمنی	کورد	آسوری	یهودی	تورک
٣١،۳٠٠	-	٧٥٠+	٨٠٠	١٠٠٠	٧٥٠+٢٨٠٠٠	جمعیت	شهر اورمو
	-	٢،٤٪	٢،٦٪	٣،٢٪	٩١،٩٪	درصد
٩٤،٥٠٠	١٠٠٠+١٥٠٠	٧٥٠٠+١٥٠٠	٢٠٠٠٠+١٥٠٠	-	١٥٠٠+٦٠٠٠٠	جمعیت	حومه‌ی اورمو
	٢،٦٪	٩،٥٪	٢۲،٨٪	-	٦٥،۱٪	درصد
١٢٥،٨٠٠	٢٥٠٠	٩٧٥٠	٢٢،٣٠٠	۱٠٠٠	٩٠،۲٥٠	جمعیت	کل ناحیه‌ی اورمو
	٢٪	٧،٨٪	١٧،٧٪	٠،٨٪	٧١،٧٪	درصد

 

درصد گروه‌های ملی در شهر اورمو (اورمیه) و حومه‌ی آن در سال ١٨٦٧ بنا به دائره‌المعارف سالانه‌ی آمریکایی
کل ناحیه‌ی اورمو	اطراف شهر اورمو	شهر اورمو
٧١،٧٪	٦٥،۱٪	٩١،٩٪	تورک
٠،٨٪	-	٣،٢٪	یهودی
١٧،٨٪	٢٣٪	٢،٥٪	آسوری
٧،٨٪	٩،٦٪	٢،٤٪	کورد
٢٪	٢،٧٪	-	ارمنی

 

PERCENTAGE OF ETHNIC GROUPS IN URMU (URMIA), AZERBAIJAN, TURKILI. YEAR 1867 Source: The American Annual Cyclopædia and Register of Important Events of the Year 1868. Volume 8, pages 621, 622
Ethnic Group	Town of Urmia	Countryside	Whole District of Urmia
Turk	%91.9	%65.1	%71.7
Jew	%3.2	%0.0	%0.8
Assyrian	%2.7	%22.8	%17.7
Kurd	%2.4	%9.5	%7.8
Armenian	%0.0	%2.6	%2

خلاصه

در کتاب «دائره‌المعارف و ثبت سالانه‌ی آمریکائی حوادث مهم سال ١٨٦٨، جلد ٨»، صص ٦۲۱-٦۲۲ چاپ نیویورک به نقل از «مونیتؤر یونیوئرسئل، روزنامه‌ی رسمی امپراتوری فرانسه، شماره‌ی ۲٨٨، سه‌شنبه پانزده اوکتوبر سال ١٨٦٧» چاپ پاریس، آماری در باره‌ی ترکیب جمعیتی قومی و دینی شهر و ناحیه‌ی اورمو (اورمیه) واقع در غرب منطقه‌ی آزربایجان از تورک‌ایلی داده شده است. میسیونرهای مسیحی و هئیت‌های سیاسی اوروپائی و غربی در آن سال‌ها، حضور بسیار موثر و فعالی در غرب آزربایجان داشتند و به ویژه علاقه‌مند به تبیین و مشخص کردن ترکیب جمعیتی - ملی دقیق و واقعی منطقه به منظور تغییر و مهندسی آن به نفع گروه‌های مسیحی و علیه تورک‌ها و نهایتا تاسیس دو دولت مسیحی «ارمنستان بزرگ» و «آسورستان بزرگ» در آنجا بودند. با این وصف احتمال بزرگ‌نمائی شمار تورکان در این آمار وجود نه‌دارد و آمار مذکور تصویری کمابیش قابل قبول از ترکیب جمعیتی - ملی اورمو (اورمیه) و پیرامون آن در سال‌های مذکور را به‌دست می‌دهد. با بررسی این آمار معلوم می‌شود در دوره‌ی مورد بحث ملت تورک – که این گزارش هم به درستی نامی ملی‌اش را «تورک» ذکر می‌کند -  حداقل ٩٢ در صد و با احتساب تورک‌های موسوی حداقل ٩٥ درصد جمعیت شهر اورمو (اورمیه)، حداقل ٧٢ درصد و با احتساب تورک‌های موسوی حداقل ٧۳ درصد جمعیت کل ناحیه، و حداقل ٦٥ درصد جمعیت اطراف شهر را تشکیل می‌داد. بنابراین ملت تورک در داخل شهر اورمو، اطراف شهر اورمو و کل ناحیه‌ی اورمو اکثریت مطلق جمعیتی را حائز بود. نکته‌ی جالب توجه دیگر آن که این آمار هم نشان می‌دهد بزرگ‌ترین اقلیت دینی در داخل شهر اورمو (اورمیه)، یهودیان و یا موسوی‌های تورک‌زبان (در واقع تورک‌های موسوی، در ادامه‌ی مقاله) با ٣،٢٪ جمعیت شهر بودند. هم‌چنین در آن مقطع در داخل شهر اورمو (اورمیه) هیچ ارمنی ساکن نه‌بوده است.

Özet

Ekim 1867'de Fransa'nın Paris kentinde yayımlanan Le Moniteur Universel gazetesine atıf yapılarak hazırlanan "Amerikan Yıllık Ansiklopedisi ve 1868 Yılının Önemli Olayları Kaydı, Cilt 8" adlı kitapta, Türkili'inin Batı Azerbaycan bölgesindeki Urmu (Urmiye) şehri ve yöresinin etnik ve dini nüfus kompozisyonuna ilişkin istatistikler verilmektedir. Bahsi geçen dönemde, Batı Azerbaycan'da güçlü ve aktif bir Hristiyan misyonerler ve Batılı - Avrupalı ​​siyasi delegasyonlar bulunuyordu. Bunlar bölgenin demografik ve etnik yapısını Hristiyan grupların lehine, Türklerin ise aleyhine olacak şekilde değiştirmek ve yeniden biçimlendirmek amacıyla, özellikle nüfusun gerçek ve dakik yapısını netleştirip belirlemeye çalıştılar. Nihai hedefleri ise orada Büyük Ermenistan ve Büyük Asuristan Hırıstiyan devletlerini kurmaktı. Dolayısıyla, bu istatistiklerdeki Türk nüfusu sayısının abartılması mümkün değildir. Sonuç olarak, bu istatistikler, söz konusu yıllarda Urmu (Urmiye) ve çevresinin demografik ve etnik yapısı hakkında kabul edilebilir bir tablo sunmaktadır. Bu istatistiklere göre, söz konusu dönemde Türk halkı - ki raporda da doğru olarak ulusal kendiadlandırmasıyla - endoetnonimi ile - "Türk" olarak anılmaktadır - Urmu (Urmiye) şehrinin nüfusunun yaklaşık yüzde 92'sini, ilçenin tamamının nüfusunun yüzde 72'sini ve şehrin çevresinin nüfusunun yüzde 65'ini oluşturmakta idi. Türk halkı her üç bölgede de mutlak çoğunluğa sahipti. Urmu (Urmiye) şehrindeki en büyük dini azınlık, nüfusun %3,2'sini oluşturan Yahudilerdi (daha doğrusu Musevi Türkler veya Türkçe konuşan – Türk dilli Museviler). Urmu'daki Kürt nüfusu o dönemde %2,4'ten azdı ve şehirde yaşayan Ermeni yoktu.

Abstract

In the book “The American Annual Cyclopedia and Register of Important Events of the Year1868, Volume 8”, citing the “Le Moniteur Universel” Journal published in Paris, France in October 1867, statistics on the ethnic and religious population composition of the city and region of Urmu (Urmia) in western Azerbaijan, Turkili, are provided. During the mentioned period, Christian missionaries and European and Western political delegations had a strong and active presence in West Azerbaijan. They were particularly interested in identifying the true and accurate ethnic composition of the population in order to manipulate the demographics of the region in favor of Christian groups and against the Turks. They sought, in particular, to determine and ascertain the true, actual, and precise composition of the population, with the aim of altering and reshaping the region's demographic and ethnic structure in favor of Christian groups and to the detriment of the Turks. Their ultimate goal was to establish two Christian states of Greater Armenia a Greater Assyria in the region. Therefore, there is no possibility of exaggerating the number of Turks in these statistics. As a result, these statistics provide an acceptable picture of the demographic and national composition of Urmu (Urmia) and its surroundings in the mentioned years. According to these statistics, during the period in question, the Turkish people - correctly referred to in the report by their national endoethnonym, "Turk" - constituted nearly 92 percent of the population of the city of Urmu (Urmia), 72 percent of the entire district, and 65 percent of the city's surroundings. Turks held an absolute majority in all three areas. The largest religious minority in the city of Urmu (Urmia) were Jews (Judaist Turks or Turkish-speaking Judaists) making up 3.2% of the population. The Kurdish population in Urmu (Urmia) was less than 2.4% at that time, and there were no Armenians living in the city.

مقدمه

در کتاب «دائره‌المعارف و ثبت سالانه‌ی آمریکائی حوادث مهم سال ١٨٦٨، جلد ٨»، صص ٦۲۱-٦۲۲ چاپ نیویورک[1] به نقل از «مونیتؤر یونیوئرسئل روزنامه‌ی رسمی امپراتوری فرانسه»، شماره‌ی ۲٨٨، سه‌شنبه پانزده اوکتوبر سال ١٨٦٧[2] چاپ پاریس، آماری در باره‌ی ترکیب جمعیتی قومی و دینی شهر و ناحیه‌ی اورمو (اورمیه) واقع در غرب منطقه‌ی آزربایجان از تورک‌ایلی داده شده است. میسیونرهای مسیحی و هئیت‌های سیاسی اوروپائی و غربی در آن سال‌ها، حضور بسیار موثر و فعالی در غرب آزربایجان داشتند و به ویژه علاقه‌مند بودند که ترکیب جمعیتی - ملی واقعی منطقه را به منظور تغییر و مهندسی آن به نفع گروه‌های مسیحی و علیه تورک‌ها به طور دقیق تبیین و مشخص کنند. هدف غایی آنها تاسیس دو دولت مسیحی «ارمنستان بزرگ» و «آسورستان بزرگ» در منطقه بود. با این وصف احتمال بزرگ‌نمائی شمار تورکان در این آمار وجود نه‌دارد و آمار مذکور تصویری کمابیش قابل قبول از ترکیب جمعیتی - ملی اورمو (اورمیه) و پیرامون آن در سال‌های مذکور را به‌دست می‌دهد.

تحلیل آمار داده شده:

طبق این منبع، در سال ۱٨٦٧ جمعیت کل ناحیه‌ی اورمو (اورمیه) ١٢٥٨٠٠ نفر، شامل ٩٤٥٠٠ نفر در حومه (مرکب از ٣٦٠ روستا) و ٣١۳٠٠ نفر در خود شهر بود. (جمعیت ناحیه‌ی اورمو (اورمیه) در متن انگلیسی به صورت ٩۳٥٠٠ ثبت گردیده که اشتباه چاپی است. جمعیت صحیح ٩٤٥٠٠ است که با جمع کردن آمار داده شده در همین منبع، ٦٠٠٠٠ نفر در روستاهای تورک، ۲٠٠٠٠ نفر در روستاهای آسوری، ٧٥٠٠ نفر در روستاهای کورد، ۱٠٠٠ نفر در روستاهای ارمنی و ٦٠٠٠ نفر در روستاهای مختلط به ‌دست می‌آید). در داخل شهر اورمو (اورمیه) اسرائیلیت‌ها ١٠٠٠ نفر، و آسوری‌ها مرکب از ٢٠٠ کلدانی کاتولیک و ٦٠٠ نستوری، جمعا ٨٠٠ نفر بودند. در حومه‌ی شهر، تعداد ارمنیان ١٠٠٠ نفر (در ٤ روستا)، آسوریان ٢٠٠٠٠ نفر که بین ١٥٠٠ تا ٢٠٠٠ نفر آن‌ها کلدانی کاتولیک بوده‌اند، کوردها ٧٥٠٠ (در ٣٠ روستا) و تورک‌ها ٦٠٠٠٠ نفر (در ٢١٥) روستا آمده است.

با بررسی این آمار معلوم می‌شود در دوره‌ی مورد بحث ملت تورک – که این گزارش هم به درستی نام ملی‌اش را مطابق با خودنام‌گذاری او «تورک» ذکر می‌کند -  حداقل ٩٢ در صد (و با احتساب تورک‌های موسوی حداقل ٩٥ در صد) جمعیت شهر اورمو (اورمیه)، حداقل ٧٢ در صد (و با احتساب تورک‌های موسوی حداقل ٧۳ درصد) جمعیت کل ناحیه، و حداقل ٦٥ درصد جمعیت اطراف شهر را تشکیل می‌داد. بنابراین ملت تورک در داخل شهر اورمو، اطراف شهر اورمو و کل ناحیه‌ی اورمو اکثریت مطلق جمعیتی را حائز بود. این آمار هم نشان می‌دهد در آن مقطع «اسرائیلیت‌ها» با ٣،٢٪ جمعیت بزرگ‌ترین اقلیت دینی در داخل شهر اورمو (اورمیه)، و آسوری‌ها بزرگ‌ترین اقلیت دینی – قومی در اطراف شهر و کل ناحیه‌ی اورمو (اورمیه)، و پرشمارتر از کوردها بودند. در داخل شهر اورمو (اورمیه) هیچ ارمنی ساکن نه‌بود.

موسویان تورک در آزربایجان غربی: در این آمار منظور از «اسرائیلیت‌ها» معتقدین به دین موسوی است. زبان مادری موسویان داخل شهر و منطقه‌ی اورمو اورمو و نواحی شمال آن در آزربایجان غربی (سلماس و ...)، تورکی بود. این موسوی‌های تورک‌زبان به لحاظ تباری اعقاب اسرائیلیت‌های باستان و سامی‌الاصل نه‌بودند، بلکه تورک‌تبار هم بودند. آن‌ها شاید مانند قیریمچاق‌ها و قارائیت‌های تورک – تاتار در شبه جزیره‌ی کریمه – اوکرایین[3] که بر دین موسوی می‌باشند، از نسل تورک‌های خزر که بر دین موسوی بودند هستند. به همه حال، از آن‌جائی که تقسیم‌بندی گروه‌های ملی در ایران و منطقه بر اساس زبان و نه اعتقادات دینی انجام می‌گیرد، صحیح و دقیق‌تر آن است که موسوی‌های تورک‌زبان شهر و منطقه‌ی اورمو و نواحی شمال آن هم (در سلماس و ...) به عنوان تورک و یک زیرگروه اعتقادی ملت تورک قلمداد شوند، همان‌گونه که به عنوان مثال موسوی‌های متکلم به زبان کوردی، کوردهای یهودی تصنیف می‌شوند. به عبارت دیگر، موسوی‌های غرب آزربایجان یک اقلیت قومی – ملی نه‌بوده، بلکه صرفا یک اقلیت دینی ویا تورک‌های معتقد به دین موسوی (مانند تورک‌های شیعی، تورک‌های سنی، تورک‌های علوی، تورک‌های مسیحی، و تورک‌های بهایی) بودند.

با قلمداد کردن موسوی‌های شهر و ناحیه‌ی اورمو به صورت تورک‌های منسوب به دین موسوی، درصد تورک‌ها در آمار فوق به ترتیب زیر خواهد بود:

تورک‌ها (شیعی، علوی، سنی، موسوی) در شهر اورمو: ۲٩،٧٥٠ نفر، ٩٥ درصد جمعیت شهر

تورک‌ها (شیعی، علوی، سنی، موسوی) در کل ناحیه‌ی اورمو: ٩۱،۲٥٠ نفر، ٧۳ درصد جمعیت کل ناحیه

موسوی‌های تات در قفقاز: وضعیت تورک‌های موسوی اورمو و غرب آزربایجان متفاوت از وضعیت موسوی‌های جمهوری آزربایجان فعلی (داغ جوووت‌له‌ری) است که اغلب متکلم به زبان تاتی از زبان‌های ایرانیک و بنابراین تات‌های موسوی هستند. (در منطقه اقلیت‌هایی از موسوی‌های گورجی و موسوی‌های روس - و در گذشته موسوی‌های ارمنی - هم وجود دارد). اگرچه این گروه‌های موسوی قفقازی، یعنی موسوی‌های تات، موسوی‌های گورجی و موسوی‌های روس هم مانند موسوی‌های تورک در آزربایجان غربی به لحاظ تباری هیچ کدام یهودی، و یا اعقاب اسرائیلیت‌های باستان و سامی‌الاصل نیستند.

تورک‌های مسیحی ارمنی‌زبان: در ناحیه‌ی اورمو دهاتی (باباری، سردری، درلاری، ...) وجود دارند که اهالی آن‌ها تورک‌زبان، اما معتقد به کلیسای مسیحی گریگوری ارمنی هستند. در دهه‌های اخیر در اثر فعالیت‌ها و تبلیغات ملیت‌گرایان ارمنی، این عده هویت ملی ارمنی را قبول و شروع به آموختن زبان ارمنی کرده‌اند. عده‌ای از محققین تورک (علی‌رضا صرافی، ...) این‌ها را تورک‌های مسیحی قلمداد می‌کنند[4]. واقعا هم این احتمال وجود دارد که اقلا قسمتی از این عده، باقی‌مانده‌ی تورک‌های مسیحی دوره‌ی موغول و ایلخان‌لی و جالاییرلی و چوپان‌لی و ... و شاید پیش‌تر از آن در منطقه باشند.

تورک‌های مسیحی آسوری‌زبان شده: قسمت قابل توجهی از آسوری‌ها – سوریانی‌های وابسته به کلیسای شرق در ناحیه‌ی اورمو و شمال عراق و جنوب شرق تورکیه، اصلا تورک - موغول‌های مسیحی تغییر زبان داده به سوریانی – آسوری هستند. این دسته‌جات تورک و موغول مسیحی که مرکز روحانیشان در دوره‌ی دوره‌ی موغول و ایلخان‌لی و جالاییرلی و چوپان‌لی و ...  به ترتیب در موصل و اورمو و مراغه بود، در آغاز در آئین‌ها و امور دینی خود زبان تورکی اویغوری با خطوط اویغوری و سوریانی را – که خط و زبان کلیسای شرق بود - به کار می‌بردند، اما به تدریج تغییر زبان داده و سوریانی‌زبان شدند. تا اوائل قرن بیستم هم‌چنان بعضی از الاهی‌ها و سرودهای آئینی این تورک‌های مسیحی آسوری‌زبان شده در اورمو به زبان تورکی بود[5]. در شمال عراق نیز عده‌ای از تورک‌های مسیحی موسوم به جامعه‌ی «قالا گاوورلاری»، تا سده‌ی اخیر می‌زیستند[6]. این دسته هم به احتمال بسیار زیاد، تورک‌ها و موغول‌های مسیحی منسوب به کلیسای شرق در دوره‌ی موغول و ایل‌خان‌لی و جلایری هستند که زبانشان به سوریانی – آسوری تغییر یافته است. (دیگر گروه‌های تورک - موغول‌ مسیحی غرب آسیا و شرق اوروپا هم به مرور زمان جذب گروه‌های مسیحی همسایه مانند بولغاری، روم - یونانی، ارمنی، گورجی، اوکراینی، روسی، رومنی - مولداوی و ... شده‌اند). در تحلیل این آمار، همه‌ی آسوری‌زبان‌ها حتی اگر احتمالا در بینشان تورک‌تبارانی هم وجود داشته باشد، به سبب آن که امروز خود را تورک نه‌می‌دانند و قرن‌هاست که زبان تورکی را ترک کرده‌اند، به عنوان آسوری و نه تورک قبول شدند.

سنی‌های تورک: در این آمار تعداد سنیان شهر اورمو (اورمیه) ١٥٠٠ نفر داده شده که محتملا همه تورکان سنی بوده‌اند. تا سال‌های اخیر تورک‌های سنی اورمو (اورمیه)، سالماس (سلماس) و سولدوز (نقده)، .... در آمارها اغلب به صورت کورد نشان داده می‌شدند. علاوه بر آن در تمام قرن نوزده تا نیمه‌ی دوم قرن بیستم، شهر اورمو (اورمیه) دارای اهالی کورد قابل ذکری نه‌بود. بنا به منابع بی شمار، در طول این دوره‌ی طولانی (در دوره‌های شیخ عبیدالله = شئخ گه‌لدی، سیمیتقو = کوردلوک، حکومت ملی آزربایجان = پیشه‌وری‌لیک، سال‌هاى انقلاب اسلامی، ...) حضور کوردان در تاریخ این شهر صرفا به صورت محاصره‌کننده‌گان و مهاجمین به آن بوده است. ظهور جمعیت کورد در داخل شهر، پدیده‌ای ناشی از اسکان و مهاجرت کوردان به اورمو (اورمیه) از مناطق دیگر کشور و از خارج (عراق) در دوره‌ی محمدرضا پهلوی و در سال‌های بعد از انقلاب اسلامی است. با این همه من، محض احتیاط، نصف ١٥٠٠ سنی مربوطه را تورک و نیمه‌ی دیگر آن را کورد قلم‌داد کردم.

شیعه‌ها و علوی‌ها: در این آمار جمعیت شیعیان (تورک) شهر ٢٨ نفر ذکر شده که اشتباه تایپی است و صحیح آن ٢٨٠٠٠ است. در این آمار جامعه‌ی قابل توجه علویان تورک (علی‌اللهی‌ها) اورمو (اورمیه) در ترکیب شیعیان آمده وجداگانه ذکر نه‌شده‌اند.

روستاهای مختلط: در این آمار ٢١ روستا با جمعیت کل ٦٠٠٠ نفر روستاهائی با ترکیب جمعیتی مختلط از آسوری کلدانی، ارمنی و محمّدی ذکر شده است. محمّدی می‌تواند شامل تورک شیعی، تورک سنی، تورک علوی؛ و کورد سنی باشد. در گذشته در منطقه بر خلاف روستاهای مختلط تورک و مسیحی (آسوری، ارمنی)، به سبب خصومت فوق‌العاده شدید کوردها با ارمنی‌ها و آسوری‌ها، روستاهای مختلط کورد و مسیحی معمول نه‌بود. بنابر این محمدی‌های مذکور در روستاهای مختلط تقریبا به صورت قطعی تورک هستند. با این همه من، محض احتیاط، جمعیت ٦٠٠٠ نفر مذکور را بین چهار عنصر ملی تورک، کورد، ارمنی و آسوری به طور مساوی تقسیم کردم.

ترکیب قومی - دینی جمعیت شهر و ناحیه‌ی اورمو (اورمیه) در سال ١٨٦٧:

تورک: حداقل ٩١،٩ درصد جمعیت شهر، حداقل ٦٥،۱ درصد جمعیت حومه، حداقل ٧١،٧ درصد جمعیت کل ناحیه

یهودی (موسوی‌های تورک): ٣،٢ درصد جمعیت شهر، ٠ درصد جمعیت حومه، ٠،٨ درصد جمعیت کل ناحیه

آسوری: ٢،٦ درصد جمعیت شهر،  ٢۲،٨ درصد جمعیت حومه، ١٧،٧ درصد جمعیت کل ناحیه

کورد: حداکثر ٢،٤ درصد جمعیت شهر، حداکثر ٩،٥ درصد جمعیت حومه، حداکثر ٧،٨ درصد جمعیت کل ناحیه

ارمنی: ٠ درصد جمعیت شهر، ٢،٦ درصد جمعیت حومه، ٢ درصد جمعیت کل ناحیه

متن بخش مربوط از «دائره‌المعارف سالانه‌ی آمریکائی»

The American Annual Cyclopedia and Register of Important Events of the Year ..., Volume 8; Volume 1868, pages 621, 622:

A correspondence of the Paris Moniteur (October 15, 1867) gives the following statistics on the district of Ooroomeeyah [Urmia], which has for many years been seat of Protestant missions:

The district has a population of about 125,000 inhabitants, of which 31,500 belong to the town of Ooroomeeyah [Urmia] and 93,500 to the 360 villages.

The country population is composed of 4 Armenian villages, with 1000 inhabitants; 90 Nestorian villages with about 20,000 inhabitants, of whom from 1,500 to 2,000 are Catholic Chaldees; 30 villages of Koords (Sunnite Mohammedans), [with] 7,500 inhabitants; 215 Turkish villages (Shiite Mohammedans), [with] 60,000 inhabitants; 21 villages, with a mixed population of Chaldees, Armenians, and Mohammedans, [with] 6,000 inhabitants.

The town of Ooroomeeyah [Urmia] numbers 200 Catholic Chaldees; 600 Nestorian Chaldees; 1,000 Israelites; 1,500 Sunnites, and 28[000] Shiites.

برای مطالعه‌ی بیشتر:

گییوم دولیل-١٧٢٣: اورمیه شهر افشارها و سرزمین تورکمان‌ها، خالی و به دور از کورد و آسوری

https://sozumuz1.blogspot.com/2020/09/blog-post_9.html

ا. اسمیت و ه.گ.او. دووایت (١٨٣٣ میلادی): بومی نه‌بودن کوردها در اورمیه

http://sozumuz1.blogspot.com/2019/03/blog-post_9.html

ترکیب جمعیتی ملی-قومی شهر اورمو (اورمیه) و حومه‌ی آن در کتاب دائره‌المعارف و ثبت سالانه‌ی آمریکائی حوادث مهم سال ١٨٦٩

https://sozumuz1.blogspot.com/2016/02/blog-post_64.html

بنا به لورد کورزون: اورمیه‌ی سال‌های ۱۸۹۲ سکنه‌ی کورد نه‌داشت

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/09/blog-post_4.html

گزارش تورکی گول‌په‌رچه‌ن‌لی داوود در معرفی اورمیه‌ منتشر شده ‌در سال ١٩٠٤

https://sozumuz1.blogspot.com/2023/07/blog-post_11.html

ویلیام جکسون در سال ١٩٠٥: شهر اورمیه خارج از سرزمین کوردها و فاقد اهالی کورد است

http://sozumuz1.blogspot.com/2019/01/blog-post_16.html

خاطره‌ای از علی‌رضا نظمی افشار در رابطه‌ی اورمیه‌ی تورک با گروه‌های کورد و نه‌بود جمعیت قابل ملاحظه‌ی کورد در آن در سال ۱۹۴۸: تورک ٨٨،٢ درصد، کورد ٢،٤ درصد

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/01/blog-post_20.html

---

[1] THE AMERICAN ANNUAL CYCLOPÆDIA AND REGISTER OF IMPORTMT EYENTS OF THE YEAR 1868. Embracing Political, Civil, Military, And Social Affairs; Public Documents; Biography, Statistics, Commerce, Finance, Literature, Science, Agriculture, And Mechanical Industry. VOLUME VIII, pages 621, 622. New York: D. Appleton and Company, 90, 92 And 94 Grand Street. 1869.

لينک دانلود:

https://archive.org/details/americanannualcy8186unse/page/622/mode/2up

https://archive.org/details/americanannualcyv2dapp

[2] LE MONITEUR UNIVERSEL, JOURNAL OFFICIAL DE L’EMPIRE FRANÇAIS, Numero 288, p. 1, Mardi 15 Octobre 1867

[3] تورک‌های معاصر اوکرائین: تاتارهای کریمه، گاگائوزها، قارائیت‌ها، قیریمچاق‌ها؛ و کاساک‌های تورک‌تبار

https://sozumuz1.blogspot.com/2022/05/blog-post_5.html

[4] مئهران باهارلی: تورک مسیحی‌له‌رین که‌ندله‌ری: باباری، سردری، درلاری

[5] مئهران باهارلی: تورک کؤکه‌ن‌لی آسورولاردان کلدانی-کاتولیک کیلیسه‌سی‌نه عایید آلتی تورک‌جه تانریدام-ایلاهی

Mehran Baharli on Thursday, April 26, 2012

[6] Kerkük'te 'Kale Hristiyanları' Osmanlı'dan bu yana Türkçe konuşuyor

https://www.youtube.com/watch?v=Re9EZOXYvFo

Kerkük'te Türkmence Konuşan hristiyanlar adı altında Konferans düzenlendi

https://www.youtube.com/watch?v=mTpTH2BeCdU

Kerkük'ün Türkmence Konuşan Hristiyanları

https://www.youtube.com/watch?v=6Vyr7IZj6lw

Kerkük’te Hristiyan Türkler

https://tudpam.org/kerkukte-hristiyan-turkler/

Kerkük'te yaşayan 'Kale Hristiyanları' kendi aralarında Türkçe konuşuyor

https://www.youtube.com/watch?v=2Dn3QdEPQCw

 https://www.aa.com.tr/tr/yasam/kerkukte-yasayan-kale-hristiyanlari-kendi-aralarinda-turkce-konusuyor/2493851

I ENTERED THE NEIGHBORHOOD OF TURKISH CHRISTIANS IN IRAQ!!

https://www.youtube.com/watch?v=qsJ23v-Ahq8