طرح صولت ‌الدوله برای مهاجرت و کوچ جمعی ایل تورک قاشقایی به عوثمان‌لی

طرح صولت ‌الدوله برای مهاجرت و کوچ جمعی ایل تورک قاشقایی به عوثمان‌لی

مئهران باهارلی

خلاصه:

در این مقاله، یک خبر از نشریه‌ی سبیل الرشاد استانبول در سال ۱٩۱۲ را بررسی کرده‌ام. در خبر گفته می‌شود ایل‌خان قاشقایی صولت الدوله طرحی برای مهاجرت جمعی ایل قاشقایی به عراق عرب در عوثمان‌لی را داشت. در سال ۱٩٠٩ تهران توسط مشروطه‌طلبان افراطی انگلوفیل و گروه‌های مسلح بختیاری و تروریست ارمنی و ... ، اشغال و محمدعلی شاه به خارج از کشور تبعید شد. در سال ۱٩۱۱ مشروطه‌طلبان انگلیسی و بختیاری‌ها حرکات نظامی محمدعلی شاه و نیروهای وفادار به دولت تورک قاجار (ارشدالدوله، سالارالدوله، شجاع‌السلطنه، شعاع‌السلطنه، رشیدالسلطان اوسان‌لی، و ... ) را که به قصد اعاده‌ی تخت و تاج محمدعلی شاه آغاز کرده بودند یک به یک سرکوب نمودند. پس از آن تنها نیروی منسجم مسلح و مهم تورک باقی‌مانده که دولت ضد تورک مشروطه در تهران آن را برای خود یک تهدید واقعی نظامی و سیاسی تلقی می‌کرد، ایل قاشقایی در جنوب ایران بود. قاشقائی‌ها مانند دیگر طوائف تورک در جنوب ایران، با دولت جدید و ضد تورک مشروطه مستقر در تهران که تحت کونترول بریتانیا و بختیاری‌ها و ارمنی‌های آنگلوفیل بود از دو جهت مساله داشتند. یکی آن که ایل قاشقایی وفادار به دولت تورک قاجار بود. دوم آن که قاشقایی‌ها از مدت‌ها قبل در جنگ با ارتش بریتانیا، عوامل انگلیس و متحدان آنگلوفیل آن‌ها یعنی بختياری‌ها در جنوب ایران و در نتیجه واقف بر ماهیت ضد تورک آن‌ها بودند و بنابراین نه‌می‌توانستند حاکمیتشان بر کل ایران را قبول کنند. بریتانیا، بختیاری‌ها و دولت مشروطه‌ی ایران هم قاشقائی‌ها را دشمن خونی خود تلقی می‌کردند و با کشتار و قتل عام و عملیات نظامی ... در صدد نابود کردن و پاک‌سازی قومی آن‌ها بودند. در چنین شرایطی بود که ایل‌خان قاشقایی صولت الدوله با یک دورنگری هوشمندانه خواستار مهاجرت جمعی ایل قاشقایی به امپراتوری عوثمان‌لی شد، تا مردم خود را از پاک‌سازی قومی نجات دهد. خواست برای مهاجرت جمعی ایل قاشقایی به تورکیه در سال‌های جنگ جهانی دوم یک بار دیگر مطرح شد. در آن سال‌ها محمدرضا پهلوی و بریتانیا تصمیم به کشتار و پاکسازی قومی قاشقائی‌ها از جنوب ایران گرفته بودند و در این راستا عملیات نظامی و جنگ‌های متعددی را آغاز کرده بودند. در مقابل مقامات ارشد دولت تورکیه، شامل رئیس جمهور اینونو، نخست‌وزیر ساراج‌اوغلو، وزیر خارجه منمنجی‌اوغلو، و سفیر تورکیه در تهران تارای، با تماس با مقامات ایرانی و انگلیسی خواستار توقف جنگ بر علیه قاشقایی‌ها و اجازه دادن به مهاجرت جمعی ایل قاشقایی به تورکیه شدند. آن‌ها با رهبران قاشقایی وقت هم از جمله ملک منصور خان در آنکارا ملاقات کردند و تلاش نمودند آن‌ها را به مهاجرت جمعی و اسکان در جنوب شرقی تورکیه راضی کنند.

Özet:

Bu makalede, 1912 yılında İstanbul merkezli *Sebilürreşad dergisinde yayımlanan bir haber metnini inceliyorum. Söz konusu haber, Türk Kaşkay boyunun İlhanı (reisi) Sevletü'd-Devle'nin, aşiretin Osmanlı Irakı'na kitlesel göçü için bir plan hazırladığını aktarmaktadır. 1909 yılında Tahran, aralarında İngiliz yanlısı Bahtiyari ve terörist Ermenilerin de bulunduğu radikal Meşrutiyetçi silahlı güçler tarafından işgal edilmiş; bu durum, Mehemmed Ali Şah'ın devrilmesi ve sürgüne gönderilmesiyle sonuçlanmıştı. 1911 yılında, İngiliz destekli Meşrutiyetçi hükümet ve İngiliz yanlısı Bahtiyari güçleri; Mehemmed Ali Şah'ı yeniden tahta çıkarmayı amaçlayan Muhammed Ali Şah ve ona sadık Türk Kacar hükümeti komutanlarının (Erşedü'd-Devle, Salarü'd-Devle, Şücaü's-Seltene, Şüaü's-Seltene, Reşidü's-Sultan Osanlı vb.) başlattığı askeri harekatları birer birer bastırdı. Bu harekatların başarısızlığa uğramasının ardından, Güney İran'daki Kaşkay boyu, Tahran'daki Türk karşıtı Meşrutiyetçi hükümetinin kendi otoritesine karşı ciddi bir askeri ve siyasi tehdit olarak gördüğü tek büyük Türk gücü olarak kaldı. Güney İran'daki diğer Türk boyları gibi Kaşkayların da, Tahran'da İngiliz ajanlarının ve İngiliz yanlısı Bahtiyarilerin kontrolü altında bulunan yeni meşrutiyetçi hükümete karşı çıkmalarının iki temel nedeni vardı. Birincisi, Türk Kacar hükümetine sadık kalmışlardı. İkinci olarak, Güney İran'da İngiliz ordusu ve onların müttefikleri olan Anglofil Bahtiyarilerle uzun süreden beri savaş halinde olan Kaşkaylar, bu güçlerin Türk karşıtı niteliğinin gayet iyi farkındaydılar ve dolayısıyla, bunların tüm İran üzerindeki hakimiyetini kabul edemezlerdi. İngiltere, Bahtiyari liderliği ve Tahran'daki Türk karşıtı meşrutiyetçi hükümet, Kaşkayları baş düşmanları olarak görüyor; askeri harekatlar ve katliamlar gibi yollarla onları yok etmeye ve etnik temizliğe tabi tutmaya çalışıyordu. İşte bu koşullar altında Kaşkay İlhanı Sevletü'd-Devle, halkını etnik temizlikten kurtarmak amacıyla, ileri görüşlü ve zekice bir hamleyle Kaşkay boyunun Osmanlı İmparatorluğu'na kitlesel göçünü önerdi. Kaşkay boyunun Türkiye'ye kitlesel göçü fikri, İkinci Dünya Savaşı yıllarında yeniden gündeme geldi. İkinci Dünya Savaşı sırasında Muhammed Rıza Pehlevi ve İngiltere, Kaşkay boyunu yok etmek ve onları Güney İran'dan etnik temizliğe tabi tutmak amacıyla bir dizi askeri harekat ve savaş başlattı. Buna karşılık; Türkiye Cumhurbaşkanı İnönü, Başbakan Saraçoğlu, Dışişleri Bakanı Menemencioğlu ve Türkiye'nin Tahran Büyükelçisi Taray dahil olmak üzere üst düzey yetkililer konuyu hem İran hem de İngiliz makamlarının gündemine taşıyarak Kaşkaylara karşı yürütülen savaşa son verilmesini ve Kaşkay boyunun topluca Türkiye'ye göç etmesine izin verilmesini talep ettiler. Türk yetkililer ayrıca Ankara'da Melik Mensur Han'ın da aralarında bulunduğu Kaşkay liderleriyle bir araya gelerek, onları topluca Türkiye'ye göç etmeye ve Türkiye'nin Güneydoğu bölgesinde  yerleşmeye ikna etmeye çalıştılar.

Abstract:

In this article, I examine a news report published in the Istanbul-based periodical Sebil ür-Reşad in 1912. The report states that Sovlet el-Dovle, the Ilkhan of the Turkish Qashqai tribe, had devised a plan for the mass migration of the Qashqai tribe to Ottoman Iraq. In 1909, Tehran was occupied by radical Constitutionalist armed forces—including Anglophile Bakhtiari and terrorist Armenian forces— which resulted in the overthrow and exile of Mohammad Ali Shah. In 1911, the British backed Constitutionalist government and the Anglophile Bakhtiari forces, suppressed, one by one, the military campaigns launched by Mohammad Ali Shah and the commanders loyal to the Turkish Qajar government (Arshad-ud-Dawlah, Salar ad-Dawlah, Shoja al-Saltanah, Shua al-Saltanah, Rashid al-Soltan Osanlu, etc.), all of whom sought to restore Mohammad Ali Shah to the throne. Following the defeat of these campaigns, the Qashqai tribe of southern Iran remained the only major Turkish force that the anti-Turkish Constitutionalist government in Tehran regarded as a serious military and political threat to its authority. The Qashqai, like other Turkish tribes in southern Iran, had two principal reasons for opposing the new constitutionalist government in Tehran, which was under control of British agents and Anglophile Bakhtiaris. First, they remained loyal to the Turkish Qajar government. Second, having long been at war with the British army, and their Anglophile allies—the Bakhtiaris—in southern Iran, the Qashqais were well aware of their anti-Turk nature and, consequently, could not accept their rule over the whole of Iran. Britain, the Bakhtiari leadership, and the constitutional government in Tehran regarded the Qashqai as their arch-enemy, and sought to destroy and ethnically cleanse them through military campaigns, killings, massacres, etc. It was under these circumstances that the Qashqai Ilkhan, Saulat al-Dawla, in a clever foresight, proposed the mass migration of the Qashqai tribe to the Ottoman Empire in an effort to save his people from ethnic cleansing. The idea of the mass migration of the Qashqai tribe to Turkey resurfaced during the years of the Second World War. During the Second World War, Mohammad Reza Pahlavi and Britain launched a series of military campaigns and wars to destroy the Qashqai tribe and carry out its ethnically cleansing from southern Iran. In response, senior Turkish officials, including the president İnönü, the prime minister Saraçoğlu, the foreign minister Menemencioğlu, and the Turkish ambassador in Tehran Taray, raised the issue with both Iranian and British authorities, calling for an end to the war against the Qashqai and requesting permission for the Qashqai tribe to migrate en masse to Turkey. Turkish officials also met in Ankara with Qashqai leaders, including Malek Mansur Khan, and sought to persuade them to migrate en masse and resettle collectively in southeastern Turkey.

مقدمه

در زیر خبری کوتاه از سال ١٩١٢ مبنی بر طرح صولت ‌‌الدوله ایل‌خان ایل تورک قاشقایی برای مهاجرت و کوچ جمعی ایل تورک قاشقایی به قلم‌روی عوثمان‌لی را داده‌ام. این خبر در ص ٢٣٢ شماره‌ی ١٢-١٩٤، ٦ جمادی ‌الاخر ١٣٣٠ (٢٣ ماه می، ١٩١٢) نشریه‌ی سبیل‌ الرشاد چاپ استانبول درج شده است. پس از آن به چند نکته‌ی مربوطه اشاره کرده‌ام.

متن تورکی خبر 

قاشقایی ایل‌به‌یی: حکومتِ حاضره طرفی‌نده‌ن عشیرتی ریاستی‌نده‌ن عزل ائدیلیپ، یئری‌نه قارداشی ضیغم الدوله‌نین تعیین ائدیلمه‌سی‌نده‌ن ناخشنود قالان قاشقایی قبیله‌سی رئیسی صولت ‌الدوله، ممالکِ عوثمان‌لی‌یا و خطه‌یِ عراقیه‌یه که‌ندی اتباعی‌یله برابر هجرت و کوچ ائتمه‌ک فیکری‌نده بولونویور.

ایران- تاهران- شیراز یولونون آچیلماسی: تاهران‌دان تایمز قزئته‌سی‌نه اِشعار اولونویور: تاهران و شیراز آراسی‌نداکی یول یئنی‌ده‌ن آچیلمیش، الیوم مناقلات سعیدآباد طریقی‌یله اجراء اولونماق‌دادیر. قاشقای اختلالی تدریجی اولاراق داغیتیلییور. یئنی‌ده‌ن آچیلمیش اولان یول شیراز و تاهران کروان یولو اولماییپ، سعیدآباددان گئچه‌ن و شرق‌ده‌ن دولاشان اوزون بیر یول‌دان عبارت‌دیر. بو یئنی یولون قسمِ جنوبی‌سی‌نده داراب و شیراز آراسی‌ندا خیمه‌نشین اولاراق یاشایان و اختلال‌دا بولونان قاشقای قبیله‌سی یاشییور.

Kaşkâyî İlbeyi: Hükûmet-i hâzıra tarafından aşîreti reyâsetinden azl edilip, yerine kardaşı Zeyğem üd-Devle’nin tâyîn edilmesinden nâhoşnûd kalan Kaşkâyî kabîlesi reîsi Sevlet üd-Devle, memâlik-i Osmânlı’ya ve hıtta-y-ı Irâkiye’ye kendi etbâ'ı ile berâber hicret ve göç etmek fikrinde bulunuyor.

Îrân – Tahran – Şîrâz yolunun açılması. Tahran’dan Times gazetesine işâr olunuyor: Tahran ve Şîrâz arasındaki yol yeniden açılmış, elyevm munâkılât Saîdabad tarîkiyle icra olunmaktadır. Kaşkay ihtilâli tedrîcî olarak dağıtılıyor. Yeniden açılmış olan yol Şîrâz ve Tahran kervan yolu olmayıp, Saîdabad’dan geçen ve şarktan dolaşan uzun bir yoldan ibârettir. Bu yeni yolun kısm-ı cenûbîsinden Dârâb ve Şîrâz arasında haymanişin olarak yaşayan ve ihtilalda bulunan Kaşkay kabîlesi yaşıyor.

ترجمه‌ی خبر:

ایل‌بیگی (والی) قاشقایی: صولت ‌الدوله، ایل‌خان طایفه‌ی قاشقایی که از عزل خود و تعیین برادرش ضیغم‌ الدوله به ریاست ایل قاشقایی توسط حکومت فعلی ناراضی است، در فکر هجرت و کوچ با اتباع خود به ممالک عوثمان‌لی و خطه‌ی عراق [عرب] است.

ایران: باز شدن راه تهران-شیراز. روزنامه‌ی تایمز از تهران خبر می‌دهد: راه بین تهران و شیراز دوباره باز شده، و در حال حاضر نقل و انتقالات از طریق سعیدآباد صورت می‌گیرد. شورش و قیام قاشقایی به تدریج (از طرف دولت) پراکنده و دفع می‌شود. راهی که به تازه‌گی باز شده راه کاروان‌رو از تهران به شیراز نیست، بلکه راهی طولانی است که در شرق پیچیده و از سعیدآباد عبور می‌کند. در قسمت جنوبی این راه جدید بین داراب و شیراز، ایل قاشقایی که اقدام به قیام و شورش کرده، به صورت چادرنشین زنده‌گی می‌کند. 

چند نکته

١-ضیغم ‌الدوله‌ی مورد بحث در این خبر، احمد خان برادر ناتنی صولت ‌الدوله است. با آغاز انقلاب مشروطیت و مخصوصا اشغال تهران پایتخت دولت قاجار و خلع محمدعلی شاه توسط مشروطه‌طلبان انگلیسی، ارکان سیاسی و اداری و نظامی دولت قاجاری بالکل از دست تورک‌ها خارج شده به تسلط فارس‌ها (تاجیک‌های غربی آن دوره) و در درجه‌ی دوم لورهای بختیاری و ارمنی در آمد. در آن مقطع کونفدراسیون ایلی تورک قاشقایی هم در جنوب ایران مانند اکثریت مردم تورک در ایران، وفادار به دولت تورک قاجار و با مشروطه‌طلبان افراطی پان‌ایرانیست و ضد تورک – ضد قاجار در کشمکش بود. علاوه بر آن تخاصمی قدیمی بین طوائف تورک - قاشقائی‌ها در جنوب ایران با بریتانیا و بختیاری‌های آنگلوفیل وجود داشت که باعث تشدید مخالفت قاشقائی‌ها با حکومت مشروطه در تهران که تحت کونترول عناصر آنگلوفیل و بختیاری‌ها بود می‌شد. در چنین وضعیتی صولت ‌الدوله ایل‌خان کونفدراسیون ایلی تورک قاشقایی با تحکیم پایه‌های قدرت خود در «ولایت قاشقایی» و جوار آن، در حال تبدیل شدن به یک قدرت منطقه‌ای در جنوب ایران در جوار خلیج فارس و تنگه‌ی هرمز بود. این روند سبب هراس جدی سران بختیاری که با حمایت انگلستان در پایتخت اقتدار را از دست تورک‌ها خارج کرده بودند شد[1]. آن‌ها تصمیم به از هم پاشانیدن کونفدراسیون ایلی تورک قاشقایی گرفتند و در این راستا به تحریک احمد خان ضیغم ‌الدوله برادر ناتنی صولت ‌الدوله بر علیه او برخاستند. از طرف دیگر سردار اسعد برای کاهش نفوذ صولت‌ الدوله، به ظفر السلطنه والی فارس دستور داد تا مقام ایل‌خانی‌گری را به ضیغم ‌الدوله واگذار نماید. هرچند عده‌ای قریب به دو هزار نفر گرد ضیغم ‌الدوله جمع شدند، اما در نهایت وی نه‌توانست در مقابل صولت ‌الدوله مقاومت کند و با از دست دادن هواداران خود، با پنجاه سوار باقی مانده‌اش به منطقه‌ی بختیاری فرار کرد.

٢- در ایران چهار ملت تورکیک ساکن است. «تورک»، «تورکمن»، «خلج» و «قازاق». کونفدراسیون ایلی قاشقایی بزرگ‌ترین ایل ملت تورک است. یعنی آن که در ایران اولاً ملت‌هایی به اسم آزربایجانی، تورک آزربایجانی، تورک قاشقایی، قاشقایی و ...وجود نه‌دارند. در ایران تنها یک ملت تورک (اوغوزهای غربی)، و تنها یک ملت تورکمن (اوغوزهای شرقی)، ....  وجود دارد. دوماً آن که قاشقایی یک هویت هم‌ردیف تورکمن نیست. زیرا تورکمن نام یک ملت (اوغوزهای شرقی) و هم‌ردیف ملت تورک (اوغوزهای غربی) است. اما قاشقایی نام یک ایل زیرمجموعه‌ی ملت تورک (اوغوزهای غربی)، بنابراین هم‌ردیف مثلاً ایل گوکلن زیرمجموعه‌ی ملت تورکمن (اوغوزهای شرقی) است. ایل قاشقایی دقیقاً از همان طوائفی تشکیل یافته که دیگر بخش‌های ملت تورک ساکن در ایران از آن‌‌ها تشکیل یافته‌اند (خلج، قراگوزلو، ایگدر، شاملو، بیات، اینانلو، افشار، قوتلو، عثمانلو، دنگزلو، موصللو، گورجایی، قجرلو، بهارلو، آقاجری، بیگدلو، آق قویونلو، اوریاد، بسیاری از قیزیل‌باش‌های اولیه- شاهسون‌های بعدی، ...)

٣- قاشقایی یک اتحادیه‌ی ایلی مرکب از طوائف متعدد تورک است که علی رغم وجود هسته‌هایی از تورکان قدیم در میانشان، اکثریت مطلقشان حین آخرین امواج مهاجرت گروه‌های تورک از قلم‌روی عوثمان‌لی مخصوصاً آناتولی مرکزی و روم به ایران آمده‌اند. طوائف تشکیل دهنده‌ی ایل قاشقایی در مسیر حرکت خود نخست از روم (آناتولی مرکزی) به آزربایجان (بخش شمالی تورک‌ایلی)، از آن‌جا به عراقستان (بخش غیر آزربایجانی جنوب تورک‌ایلی، یعنی نواحی خمسه و همدان و خلجستان و استان مرکزی امروزی، ... ) و در نهایت به ایران مرکزی (اصفهان و پیرامون آن) و از آن‌جا به ایران جنوبی مهاجرت کرده‌اند.

٤-رد حرکت طوائف تورک تشکیل دهنده‌ی ایل قاشقایی از روم به جنوب ایران را در عرصه‌هایی چون لهجه‌ها، نام‌های طوائفی که ایل قاشقایی از آن مرکب شده، فولکلور، رقص، صنایع دستی و قالی‌بافی و کیلیم‌بافی و گبه و .... و هم‌چنین عدم ریشه‌دار بودن مذهب فارسی شیعه‌ی امامی در میان آن‌ها، هنوز می‌توان مشاهده نمود:

- لهجه‌های طائفه‌ی شش بلوکی (بؤلوک تورکی)، به لهجه‌های آناتولی زبان تورکی بسیار شبیه هستند. این ایل که نام خود را از ناحیه‌ی «شش بلوک خلجستان – خلج‌اوْردا» گرفته، در ضمن پرجمعیت‌ترین طوایف قاشقایی است.

-نام‌های طوائفی چون شاملو (شام‌لی از جنوب تورکیه – شمال سوریه)، عثمانلو (عوثمان‌لی)، موصلو (موصول‌لو از موصل عراق؟)، دنگزلو (ده‌نیزلی از سواحل تورکیه)، .... بازمانده‌ی دوران اقامت این تیره‌ها - طوائف در قلم‌روی عوثمان‌لی (آناتولی، سوریه و عراق امروزی) است.

-قاشقایی‌ها مانند دیگر طوائف مهاجرت کرده‌ی آناتولیائی به ایران، مسلمان نومینال و یا اسمی بر مذهب علوی پیش‌قیزیل‌باشی (فورم قاراقویون‌لو) از اسلام متصوفه - هترودوکس بودند و اسلام متشرعه - اورتودوکس و یا فقاهتی برای ایشان پدیده‌ای ناشناخته بود. رواج شیعه‌ی امامی فارسی در میان آن‌ها و ظهور اشخاصی مانند حکیم جهانگیری، به معنی شتاب گرفتن روند دور شدن قاشقایی‌ها از فرهنگ سکولار تورکی و اسلام تورک، در نتیجه تسریع آسیمیله شدنشان در میان فارس‌ها است.

٥- واقعیت تازه‌گی نسبی امر مهاجرت بدنه‌ی اصلی قاشقایی‌ها از آناتولی به ایران، هم‌چنین قرابت لهجه‌ای و ریشه‌دار نه‌بودن شیعه‌ی امامی فارسی و ... در میان ایشان، باعث شده که تا دوران اخیر نوعی پیوند و نزدیکی خاص بین ایل قاشقایی و امپراتوری عوثمان‌لی و بعدها جمهوری تورکیه وجود داشته باشد. طرح صولت ‌الدوله در سال ۱٩۱۲ برای مهاجرت جمعی ایل قاشقایی به عوثمان‌لی، یکی از تجلیات این پیوند و نزدیکی ویژه است. البته در سال‌های جنگ جهانی اول، گروه‌های طائفه‌ای و مذهبی دیگر تورک هم که علائق بسیار محکمی با عوثمان‌لی – تورکیه داشته و دارند، از جمله تورک‌های سُنّی «کوره‌سین‌لی» غرب آزربایجان، خواستار مهاجرت گروهی به تورکیه‌ی عوثمان‌لی شده بودند.

٦- در این خبر کوتاه مطلبی در باره‌ی اقدامات محتمل صولت‌الدوله برای مهاجرت جمعی ایل قشقایی به عوثمان‌لی ذکر نه‌شده است. از جمله این که آیا او در این استقامت با مقامات عوثمان‌لی تماس‌ها و استشاره‌هایی داشته است و یا نه؟ با این همه این طرح و تهدید صولت‌الدوله برای مهاجرت و کوچ جمعی ایل قشقایی به عوثمان‌لی در سال ۱٩۱۲، در مرحله و سطحی بوده که منابع خبری مطبوعاتی عوثمان‌لی نیز از آن آگاه شده و نشریه‌ی سبیل الرشاد استانبول هم آن را منعکس کرده است.

طرح و تهدید صولت الدوله برای مهاجرت و کوچ جمعی ایل قشقایی به عوثمان‌لی ظاهرا از طرف دولت مشروطه در تهران هم جدی گرفته شده است. تاسیس «ولایت قشقایی» یک سال بعد در ۱٩۱۳، احتمالا یک تدبیر دولت آنگلوفیل مشروطه در تهران برای جلب رضایت و دل‌گرم کردن قاشقائی‌ها نسبت به ایران و دولت ایران، و دل‌سرد کردن آن‌ها از عوثمان‌لی – تورکیه و منصرف کردنشان از مهاجرت به آن کشور بوده است (ایجاد دو ولایت تورک قاشقایی و خمسه در جنوب ایران در سال ۱٩۱۳ موضوع یک مقاله‌ی دیگر من است).

مساله‌ی مهاجرت جمعی ایل قاشقایی به تورکیه یک بار دیگر در سال‌های جنگ جهانی دوم مطرح شد. در سال ١٩٤٢ که سفیر انگلستان در ایران سر ریدر بولارد [Sir Reader William Bullard] به بهانه‌ی عدم تحویل چند آلمانی پناهنده به قاشقایی‌ها (نگاه کنید به بند ٧)، دولت پهلوی را تحریک به حمله به ایشان می‌کرد، میرزه علی ‌خان هئیت به جمال حوسنو تارای (Cemal Hüsnü Taray) سفیر تورکیه در ایران مراجعه کرده و خواستار مداخله‌ی وی برای جلوگیری از حمله‌ی ارتش به قاشقایی‌یان شد. میرزه علی ‌خان هئیت هم‌چنین با شخصیت ملی تورک «بی بی خانم» مادر ناصر خان قاشقایی تماس گرفته به وی توصیه کرد که سران قاشقایی با مراجعه به سفیر تورکیه خواستار مهاجرت به تورکیه شوند. پس از مراجعه‌ی سران قاشقایی به جمال حوسنو تارای، او با سفیر انگلیس و نخست‌‌وزیر ایران صحبت کرد و با این ادعا که قاشقایی‌ها تورک و هم‌تبار ما هستند و تورکیه نه‌می‌تواند به سرنوشت آن‌ها بی‌تفاوت باشد، خواستار پایان دادن به عملیات نظامی بر علیه قاشقائی‌ها و جلوگیری از قتل عام و کشتارشان توسط قوای بریتانیا و محمدرضا پهلوی، اعطای اجازه به تورک‌های قاشقایی هم‌تبار برای مهاجرت به تورکیه - با واگذار کردن سرزمین تورک ولایت قاشقایی به دولت ایران، و احتمالا متقابلا دادن سرزمینی معادل سرزمین قاشقایی از شمال غرب ایران به تورکیه - شد[2]. دولت تورکیه نیز در عالی‌ترین سطح اقداماتی در این استقامت انجام داد. از جمله گفتگوهای عصمت اینونو رئیس جمهور (İsmet İnönü) با چرچیل و دیگر مقامات بریتانیا، ملاقات محمت شوکرو سراج‌اوغلو نخست وزیر (Mehmet Şükrü Saracoğlu)، حسین نعمان منمنجی‌اوغلو وزیر امور خارجه (Hüseyin Numan Menemencioğlu)، و جمال حوسنو تارای سفیر تورکیه در ایران با ملک منصور خان قاشقایی در آنکارا برای اقناع او و دیگر رهبران قاشقایی برای مهاجرت گروهی قاشقائی‌ها به تورکیه و اسکانشان در آنجا، و .... (موضوع یک مقاله‌ی دیگر من).

٧-در سال‌های جنگ جهانی اول، قاطبه‌ی مردم شهری و روستایی تورک در تورک‌ایلی (مخصوصاً در غرب آزربایجان و ناحیه‌ی همدان) و بسیاری از مقامات محلی تورک در کنار امپراتوری عوثمان‌لی و در مقابل دولت‌های ائتلاف (انگلستان، روسیه، فرانسه) قرار گرفتند. اکثر ایلات تورک نیز، و در میانشان قاشقایی‌ها به اوردوی اسلام - عوثمان‌لی ملحق شده و در نبردها بر علیه دولت‌های ائتلاف شرکت عملی کردند. (در سال‌های جنگ جهانی اول میان ایلات تورک ایران، افشارهای اورمو - غرب آزربایجان و بوجاق‌چی‌ها[3] در جنوب ایران، تماماً و کاملاً؛ اغلب ایلات دیگر مانند قاراپاپاق، افشارهای قسمت‌های جنوبی تورک‌ایلی در خمسه و همدان و ...، شاهی‌سئوه‌ن، قاشقایی، ایلات تورک قاراداغ‌، خلخال، سونقور، ... به درجه‌ی بسیار تا قسماً به اوردوی اسلام - عوثمان‌لی ملحق شدند).

٨- به سال‌های جنگ جهانی اول در مرکز و شرق آزربایجان (تبریز – اردبیل) تعدادی از نخبه‌گان تورک گؤزقامان و مانقورت پان‌ایرانیست و آزربایجان‌گرای ایران‌گرا و پان‌ایرانیست متشکل در فرقه‌ی دموکرات ایران و شعبه‌ی ایالتی آن در تبریز فرقه‌ی دموکرات آزربایجان بر علیه ملت تورک موضع‌گیری کرده در صف دشمن جای گرفتند. (ظهور مانقورتیسم آزربایجانی ضد تورک و ضد عوثمان‌لی در قالب آزربایجان‌گرایی انگلیسی (آزربایجان‌گرایی ایران‌گرا، آزربایجان‌گرایی پان‌ایرانیستی) در سال‌های مشروطیت و جنگ جهانی اول، و آزربایجان‌گرایی استالینیستی - میکویانی به سال‌های جنگ جهانی دوم در مرکز آزربایجان تبریز - اردبیل، موجب دل‌سردی و دوری تورکیه از تورک‌های منطقه‌ی آزربایجان گشت. این امر، نقش معینی در از بین رفتن علائق تورکیه به مسائل ملت تورک ساکن در ایران پهلوی داشته است). در میان طوائف قاشقایی نیز کلانتران و خوانین کشکولی - طائفه‌ای که اسماعیل‌ خان صولت ‌الدوله، مادر و هم‌سرش منسوب به آن بودند - و بر خلاف خود او از دولت انگلستان حمایت کردند. این امر باعث شد که صولت‌ الدوله خشمگین شده، پس از پایان جنگ جهانی اول، با تقسیم کشکولی‌ها به سه طایفه (قراچه‌ای، کشکولی کوچک و کشکولی بزرگ) قدرت آن‌ها را کاهش داده و تنبیه کند.

٩- در دوره‌ی اسلامی تورک‌ها اقلا از قرن ده میلادی یعنی بیش از یک هزار سال پیش و بعدها موغول‌ها به مناطق مرکزی و جنوبی ایران پا نهاده‌اند. اما اکثریت مطلقشان به مرور زمان تاجیک - فارس‌زبان گشته و از صحنه‌ی روزگار ناپدید شده‌اند. بی شک، عاقبت تورکان باقی‌مانده‌ی پراکنده در جنوب ایران نیز، در صورت ادامه‌ی بی تدبیری و غفلت گذشته، چیزی به جز استحاله‌ی کامل در میان ملت فارس و نابودی نه‌خواهد بود. از این منظر تنها راه چاره برای نجات توده‌ی تورک ساکن در جنوب ایران، همان است که صولت ‌الدوله و مقامات وقت تورکیه به‌درستی تشخیص داده بود:

-تلاش مصرانه و جدی برای ایجاد رسمی - حقوقی و دوباره‌ی واحد اداری - سیاسی با نام «ایالت قاشقایی» (نام تورکی: قاشقای‌یورت)، مانند «ولایت قاشقایی» (قاشقای سانجاغی-ایل‌چه‌سی) که در دوره‌ی قاجاریه - ۱٩۱۳وجود داشت، تثبیت و تحکیم آن، و مهاجرت و تجمع و اسکان قاشقاییان پراکنده در جنوب ایران به آن ایالت.

- مهاجرت فردی و جمعی تورک‌های قاشقایی و غیر قاشقایی خارج و دور از «ایالت قاشقایی» (قاشقای‌یورت) از جنوب ایران به «تورک‌ایلی» و یا منطقه‌ی ملی تورک در شمال غرب ایران، مخصوصاً اسکان آن‌ها در نواحی‌ای از تورک‌ایلی که در حال حاضر در معرض تهدید شدید فارس‌شونده‌گی (استان‌های مرکزی، البورز، همدان، قزوین، قوم، ...) و کوردشونده‌گی (غرب آزربایجان، بیجار، یاسوکن، قوره، سونقور، و ... در استان‌های کرمانشاه و کوردستان) قرار دارند.

-بازسازی دوباره و تحکیم همه جانبه‌ی ارتباطات و علائق فرهنگی، انسانی، رسانه‌ای، هنری، سیاسی، اقتصادی و دینی تورک‌های قاشقایی و غیر قاشقایی جنوب ایران با جمهوری‌های تورکیه و آزربایجان.

۱٠-عنوان تورکی «ایل‌بیگی - ایل‌به‌یی» که در خبر آمده، به معنی والی و فرمان‌دار «ولایت قاشقایی» بود و پس از مقام «ایل‌خانی» که از نظر سیاسی و نظامی فرمانده‌ی کل ایل به شمار می‌آمد، قرار داشت. وظیفه‌ی ایل‌بیگی رسیده‌گی به امور داخلی محدوده‌ی «ولایت قاشقایی» و یا سانجاق – ایلچه‌ی قاشقایی و گردآوری مالیات برای دولت در آن بود. «ایل‌بیگی» و «ایل‌خانی» مقام‌هایی به غیر از «بیگ‌له‌ر‌بیگی - به‌ی‌له‌ربه‌یی» هستند که در دولت‌مداری تورک به معنی امیر الامرا و یا میر میران در یک ایالت سرحدی مهم مانند آزربایجان بود.

---

[1] نیروهای بختیاری به فرماندهی علی‌قلی خان سردار اسعد بختیاری به هم‌راه نیروهای ارمنی و ... در تاریخ ۲۲ تیر ۱۲۸۸ وارد تهران شدند (تاریخ‌نگاری ایرانی، پان‌ایرانیست‌ها، تورک‌های چپ ایرانی صلیبی – امپریالیستی، تاریخ‌نگاری آزربایجانی و آزربایجان‌گرایان و مانقورتیسم آزربایجانی این حادثه را «فتح» تهران می‌دانند. در حالی که این حادثه چیزی نیست به جز نوعی «کودتا» و «اشغال» پایتخت دولت تورک قاجار توسط نیروهای مسلح و تروریستی ضد تورک). سه روز بعد «مجلس فوق ‌العاده‌ی عالی» تشکیل شد و به اتفاق آراء سردار اسعد بختیاری را به سمت وزیر داخله منصوب کرد. در تاریخ ۹ اردیبهشت ۱۲۸۹ سردار اسعد بختیاری، وزیر جنگ شد. سردار اسعد بختیاری متفق تاریخی انگلستان، به هم‌راه یپرم ‌خان ارمنی از رهبران حزب داشناک و حیدر خان عموغلو یک تروریست روس‌گرا نقشی اساسی در محاصره‌ی پارک اتابک و خلع سلاح ستار خان و مجاهدین تورک که در آن مقطع و بالاخره به ماهیت انگلیسی و ازلی و ضد تورک حرکت مشروطیت پی برده و مسلحانه به نبرد با مشروطه‌طلبان انگلیسی برخاسته بودند داشت. در تاریخ اول شعبان ۱۳۲۸ ه‍.ق ۱۰۰۰ سوار و توفنگ‌چی بختیاری به امر سردار اسعد بختیاری و به فرماندهی جعفرقلی خان بختیاری (پسر سردار اسعد) و غلام‌حسین خان سردار محتشم، و ۵۰۰ سوار به فرماندهی یپرم خان ارمنی، پارک اتابک را به محاصره درآوردند. پس از آتش زدن درب پارک به دستور یپرم خان ارمنی، نیروهای بختیاری وارد پارک شدند و کونترول آن را در دست گرفتند. در پایان درگیری‌ها بیش از ۱۵۰ (به قولی ٣٠٠) نفر از مجاهدین تورک کشته و بالغ بر ۳۵۰ نفر زندانی شد. پای ستار خان هم مورد اصابت گلوله قرار گرفت، و بعدها اطباء پایش را قطع کردند.

[2] میرزه علی آقا هئیت تبریزی: یک شخصیت ملی تورک

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/12/blog-post_15.html

[3] «حسین ‌خان بوجاق‌چی» متمایل به «حرکت اتحاد اسلام» -که مدتی بعد در خاورمیانه، قفقاز و قلم‌روی عوثمان‌لی به جریان تورک‌گرایی متحول شد - بود و در سال‌های جنگ جهانی اول مانند سران همه‌ی طوائف تورک در سراسر ایران به صورت متحد نظامی عوثمان‌لی عمل می‌کرد. «حسین‌ خان بوجاق‌چی»، همانند «صولت ‌الدوله قشقایی» از نسل نخستین تورک‌گرایان، نام‌داران مجادله‌ی ملی تورک - حرکت ملی دموکراتیک تورک در ایران و یک قهرمان ملی تورک شمرده می‌شود.

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/01/blog-post_9.html

حسین‌ خان بوجاق‌چی شجاع السلطان (٢٠٠٤)

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/09/blog-post_78.html