Saturday, April 14, 2018

پيس (نمايشنامه) تورکی مريم جهانگيری و نطق او در باره‌ی حقوق و مسائل زنان

پيس (نمايشنامه) تورکی مريم جهانگيری و نطق او در باره‌ی حقوق و مسائل زنان

مئهران باهارلی

در نشریه‌ی ارومیه به تاریخ ٣١ ژانویه ١٩٤٦ (پنجشنبه ١١ بهمن ١٣٢٤، شماره‌ی سه، سال اول) که در دوره‌ی حکومت ملی آزربایجان منتشر می‌شد، یک خبر-گزارش در باره‌ی مریم جهانگیری قاسملوی افشار اورومی (کاملیا بیگلربیگی)؛ شاعر، نویسنده، نمایشنامه‌نویس، اوپرانویس، رژیسور، نوازنده و فعال حقوق زنان تورک آمده است. در این گزارش-خبر به یک نمایشنامه‌ی نوشته شده به زبان تورکی توسط او اشاره و بخشهایی از یک نطق تورکی وی در همان روز در باره‌ی مسائل زنان نقل می‌شود. در زیر متن تورکی این گزارش –خبر را آورده‌ام. اما نخست چند مطلب:

١-نام نمایشنامه‌ی تورکی موضوع خبر، «آزه‌ربایجان آناسی» است. گزارش می‌گوید این پیس در تاریخ چهارشنبه چهارم بهمن (٢٤ ژانویه ١٩٤٦) در اورمیه به نمایش گذارده شد و از طرف اهالی شهر با استقبال بسیار مواجه گشت. متاسفانه متن این نمایشنامه‌ی تورکی و تقریبا هیچ کدام از دیگر آثار تورکی مریم جهانگیری تاکنون منتشر نشده است. این پدیده در درجه‌ی اول ناشی از بی توجهی جامعه‌ی فرهنگی تورک به میراث فرهنگی و مکتوب تورکی و یا دقیقتر مدنی نبودن ملت تورک ساکن در ایران است. در باره‌ی این نقیصه‌ی مهلک و خصلت اسف‌انگیز در نوشته‌ی «تورکیات مریم» بیشتر توضیح داده‌ام.

٢-بخش دیگر خبر-گزارش مربوط است به سخنرانی «جالب توجه» مریم جهانگیری به تورکی «فصیح» در باره‌ی مسائل زنان که گزارش‌گر آنرا با کلمه‌ی «عالی» توصیف و سپس بندهایی کوتاه از آن را نقل می‌کند. در نطق خود مریم جهانگیری، نخست به موقعیت زنان به طور عمومی اشاره کرده می‌گوید زنان نیمی از انسانیت و حیات دهنده به آن هستند و در عصر حاضر بحث و جداسازی (تبعیض بین) زن و مرد امری کاملا اشتباه است. وی سپس به نقش زنان به عنوان مادر پرداخته و از ماکسیم گورکی نقل می‌کند که مادر یعنی آن منبع لایزال حیات که بر هر مانعی غلبه می‌کند. وی می‌افزاید بنا عقیده‌ی علمای صاحب‌نظر، مادران نخستین معلمین کودکانند و شخصیتهای برجسته و قهرمانان تاریخ همه در آغوش مادران پرورش یافته‌اند.


 


٣-بخشی از سخنرانی تورکی مریم جهانگیری در باره‌ی نقش زنان در دوره‌ی حکومت ملی آزربایجان است. (بهبود در امور زنان یکی از دست‌آوردهای درخشان این حکومت بود که می‌باید مانند رسمی کردن زبان تورکی -هر چند تحت نام آزربایجانی- و نیز ایجاد موسسات و نهادهای دولتی، آن را به حساب باقیروف نوشت). مریم جهانگیری در این بخش، در باره‌ی «قادین‌لار تشکیلاتی» (تشکیلات زنان وابسته به فرقه‌ی دمکرات آزربایجان)، چگونگی آغاز فعالیتهای آن و زحماتی که متحمل شده ‌است، همچنین از اهمیت فعالیتهای اجتماعی زنان سخن رانده است. (اینها نشان می‌دهند که وی در آن دوره از رهبران حرکت زنان در اورمیه بوده است). وی می‌گوید نهضت ملی آزربایجان صرفا برای مردان نیست، بلکه برای زنان هم است و زنان در آن سهم بزرگی دارند. و اکنون که در سایه‌ی این نهضت در آزربایجان محیط آزادی ایجاد شده است، خوشا به حال فرزندان آینده که در آغوش مادران آزاد مانند ما پرورش خواهند یافت.

٤-در این نطق نام ملت تورک ذکر نشده است. در دوره‌ی حکومت ملی آزربایجان، ترمینولوژی و هویت ملی رسمی قبول شده از سوی دولت جمهوری سوسیالیستی آزربایجان و اتحاد شوروی بکار می‌رفت و تبلیغ، حتی تحمیل می‌گشت. همچنین به طور سیستماتیک تورک‌زدائی شده، بر کلمه‌ی تورک، نام ملت تورک و نام زبان تورکی سانسور اعمال می‌شد. اشخاصی مانند مریم جهانگیری (و حبیب ساحر و ...) که معتقد به هویت تورکی بودند، در آن دوره برای نشر آثارشان یا مجبور بودند به جای تورک و تورکی، نام آزربایجان (و آذرستان و آذر ائلی و آنا دیلی و ....) را بکار ببرند و یا به هنگام نشر آثارشان، کلمات تورک و تورکی بر خلاف خواست و خارج از اراده‌شان با کلمات مذکور عوض می‌شد. اما این افراد معمولا پیش از حکومت ملی آزربایجان و بعد از آن، در آثار خود همواره تورک و تورکی را بکار برده‌اند (این، یک کریتر مهم برای تشخیص آنها از خیل شعرای فاقد شعور ملی تورک است که حتی پس از سقوط حکومت ملی آزربایجان، همیشه از تورک اجتناب کرده و به جای تورک و تورکی، داوطلبانه آزربایجان و آزرستان و آزرائلی و ... را بکار می‌بردند). به همه حال در نتیجه‌ی تبلیغ و تحمیل هویت ملی روسیه ساخته‌ی آزربایجان به جای هویت ملی تورک است که در این گزارش نام پیس مریم جهانگیری از «تورک آناسی» مبدل به «آزه‌ربایجان آناسی» شده است.

٥- مریم جهانگیری در بخش نهایی نطق تورکی خود می‌گوید آزربایجان محیط و مهد پرورش شیران و قهرمانان و انسانهای برجسته است و سپس در این راستا نامهای ستارخان، باقرخان، یپرم‌خان، ثقه الاسلام؛ کلنل محمدتقی‌خان، شیخ محمد خیابانی و دکتر ارانی را می برد. این بخش هم در متابعت از سیاستها و ایدئولوژی و تاریخ‌نگاری رسمی حکومت ملی آزربایجان است که مریم جهانگیری و بسیاری دیگر از شخصیتهای تورک و ملی در آن دوره به زور و یا به ناچار به آن گردن نهاده بودند. رهبران ایرانی حکومت ملی آزربایجان نوعا «تورکهای چپ ایرانی» و «آزربایجان‌گرایان ایران‌گرا» هر دو معتقد به «ملت ایران»، و بخشی اندک «آزربایجان‌گرایان استالینیست» معتقد به «ملت آزربایجان» بودند. هیچکدام از اینها به «ملت تورک» اعتقادی نداشت. به همین سبب قهرمانان و شخصیتهای ملی حکومت ملی آزربایجان، اشخاص فاقد شعور ملی تورک و در موارد بسیار، اشخاص ضد تورک بود. در میان اشخاص ذکر شده نیز، ستارخان و باقرخان معتقد به ملت ایران و از شخصیتهای جنبش ضد تورک مشروطیت، ثقه الاسلام و کلنل محمدتقی خان معتقد به ملت ایران و فاقد شعور ملی تورک هستند. شیخ محمد خیابانی شخصیتی معتقد به ملت ایران بود که در مقطع بحرانی سالهای جنگ جهانی اول مواضع ضد تورک (بر علیه جمهوری مساوات، بر علیه تورک گرایان بومی، اخلالگری در امورات اردوی آزادی‌بخش عثمانی، دشمنی با زبان تورکی، ...) داشت. ارانی یک آزربایجان‌گرای پان‌ایرانیست و یک نژادپرست ضد تورک؛ و یپرم‌خان یک تروریست داشناکی ضد تورک-ضد آزربایجان (قفقاز) و ضد تورکیه بود.... در قهرمان‌سازی از این شخصتیهای تاریخی فاقد شعور ملی تورک و یا ضد تورک در دوره‌ی حکومت ملی آزربایجان، شخص پیشه‌وری نقش تعیین کننده داشت. زیرا او به عنوان یک تورک چپ ایرانی، خود معتقد به ملت ایران، منکر هویت ملی تورک و دارای مواضع ضد تورک تقریبا در همه‌ی عمر خود بود. به همین جهت آگاهانه قهرمانان «ملت ایران» را به عنوان قهرمانان «خلق آزربایجان» تبلیغ می‌کرد. به همه حال، گفته‌های مریم جهانگیری در این رابطه، با توجه به مواضع ضد کمونیست و ضد ارتش سرخ وی،... بی شک از سر اجبار و فرمایشی است (وی مولف یکی از نخستین اثرها در حمله‌ی شدید به ارتش سرخ و نتیجتا استالینیسم است).

متن گزارش-خبر

شهه‌ر خبرله‌ری: آزه‌ربايجان آناسی

اورمیه شهه‌ری‌نین فاضل و ضیالی خانیم‌لاریندان بیریسی «مریم خانیم جهانگیری»دیر که بیر یاخشی «آزه‌ربایجان آناسی» آدیندا پییئس یازیپ. و او یازدیغی پییئس چرشنبه بهمن آیی‌نین دؤردونده موقعِ نمایشه قویولدو و اهالی طرفینده‌ن یاخشی‌جا استقبال اولوندو. و همان گون مریم خانیم بیر عالی و نظری جلب ائیله‌یه‌ن و فصیح دیل ایله نطق ائیله‌ییپ؛ اوّل «قادین‌لار تشکیلاتی»نین نه وقتده‌ن شروع ائیله‌دییینده‌ن و چکدییی زحمتده‌ن بحث ائتدی و قادین‌لارین اجتماعی و سوسیئته اهمّیتله‌رین.ی توضیح ائتدی. سونرا بیان ائیله‌دیله‌ر:

«قادین‌لار دونیانین اوزه‌رینده فعالیته مشغول اولان انسان‌لار نصفینده‌ن آرتیق و انسان‌لاری تشکیل وئره‌ن بیر ذی‌حیات‌دیر. بوگونکو عصرده قادین و کیشی صحبتی و اونلاری بیر بیرینده‌ن آییرماق تمام اشتباه‌دیر. بؤیوک روس یازیچی‌سی ماقسیم قورکی آنا تعریفین.ی وئریپ؛ چوخ گؤزه‌ل دئمیش‌دیر که آنا هر شیئه غالب گله‌ن حیاتین توکه‌نمه‌ز منبعی‌دیر. قادینا و آنایا عشق اولسون!».

بیر فصل صحبت ائتمه‌کده‌ن سونرا بئله دئدی:

«بو نهضت تکجه کیشی‌له‌رده‌ن اؤتورو دئییل. بلکه قادین‌لاردان دا اؤتورو اولوپ و اونلارین بؤیوک سهمله‌ری واردیر. بؤیوک پیروفئسورلارین عقیده‌سی بونادیر آنالار اوشاق‌لاری‌نین اوّلینجی معلّمله‌ری‌دیرله‌ر. بو قهرمان و پهلوان شخص‌له‌ر هامیسی آنالار قوجاغیندا بسله‌نیپ‌له‌ر که اونلاری تاریخ صفحه‌له‌رینده آچیق گؤرمه‌ک اولار.

گؤزه‌ل اؤلکه‌میز بو افتخارلی آزه‌ربایجان، بو رشادت محیطی بو شخصیت.له‌ر اؤلکه‌سی، بو قهرمان‌لار یوردو اؤیله بؤیوک انسان‌لار بسله‌ییپ که نه تک ایرانا، بلکه بوتون دنیایا قهرمان.لیق سرمشقی اولابیله‌ر. ستارخان، باقرخان، یپرم‌خان، ثقه‌الاسلام، کلنل محمدتقی‌خان، شیخ محمد خیابانی، دکتر ارانی آزه‌ربایجان‌ین گؤرکه‌ملی بالالاریندان‌دیر که آنا توپراغیمیز و بیز آنالارا فخر [و] مباهات [نده‌نی] اولابیله‌رله‌ر.

اما ایندی که حقیقی آزادلیغین شهپری آزه‌ربایجان توپراغینا کؤلگه سالیپ‌دیر، خوش بیزیم حالیمیزا، خوش بیزیم اولادین حالینا که بوندان سونرا بیز آنالارین قوجاغیندا بسله‌نه‌جه‌کله‌ر. اوندان اؤتورو که آزه‌ربایجان آسلان‌لار پرورش وئره‌ن بیر یئردیر. بو نهضت هر بیر آنایا فرصت وئره‌جه‌ک که قهرمان بالالار بؤیوتمه‌ک ایله بؤیوک غایه‌لی هدفینه یئتیرسین. یاشاسین آزه‌ربایجان‌ین غیرتلی ملّتی!، یاشاسین بیزیم رهبرله‌ریمیز!».

برای مطالعه‌ی بيشتر:

مقاله‌ای تورکی از مريم جهانگيری (کامليا بيگلربيگی) قاسملوی افشار ارومی در باره‌ی مسائل زنان: قادين‌لارينا اعتبار ائده‌ن ملّت، مدنی بير ملّت‌دير

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.