TÜRK LATİN BİÇİG (ABÉCÉ) - TÜRKİLİ VE İRAN'DA YAŞAYAN TÜRKİK ULUSLARIN ORTAK ÇAVLAQ (FONETİK) ALFABESİ

TÜRK LATİN BİÇİG (ABÉCÉ) 

TÜRKİLİ VE İRAN'DA YAŞAYAN TÜRKİK ULUSLARIN ORTAK ÇAVLAQ (FONETİK) ALFABESİ

Tam Çavlak (Fonétik) Türk Latın Biçig’i (Abécé’si)

Tam Çavlak (Fonétik) Türk Latın Biçig’i (Abécé’si) ilk olarak 1990'larda Türkili[1] ve İran’da yaşayan Türk (Batı Oğuz) halkının konuştuğu “Türkçe” için önerilmiştir. O günden beri düzenli olarak güncellenen ve sürekli olarak kullanılan bu Tam Çavlak (Fonétik) Latın Biçig, İran’da konuşulan öteki Türkik dilleri “Türkmence” (Doğu Oğuz), “Halaçça” ve “Kazakça”nın yanı sıra başka bütün çağdaş Türkik uluslarının dilleri için de kulanılabilir.

The Fully Phonetic Latin Alphabet (Abécé)

The Fully Phonetic Latin Alphabet (Abécé) was first proposed in the 1990s for the “Turkish” language spoken by the Turkish (Western Oghuz) people in Turkili and Iran. This Fully Phonetic Latin Alphabet which has been updated regularly and used continuously since its inception, can also be used perfectly for other Turkic languages spoken in Iran, such as “Turkmen” (Eastern Oghuz), “Khalaj”, and “Kazakh”, as well as for the languages ​​of all other contemporary Turkic nations.

«الفبای لاتین کاملاً آوایی»

این «الفبای لاتین کاملاً آوایی» (Abécé) اولین بار در دهه‌ی ۱۹۹۰ برای زبان تورکی که توسط مردم تورک (اوغوز غربی) در تورک‌ایلی و ایران صحبت می‌شود، پیشنهاد شد. این «الفبای لاتین کاملاً آوایی» که از آن زمان تاکنون به طور منظم به‌روزرسانی شده و به طور مداوم مورد استفاده قرار گرفته است می‌تواند برای سایر زبان‌های تورکیک که در ایران صحبت می‌شوند، مانند تورکمنی (اوغوز شرقی)، خلجی و قازاقی، هم‌چنین برای زبان‌های سایر ملل تورکیک معاصر نیز استفاده شود.

Полностью фонетический латинский алфавит (Abécé)

Полностью фонетический латинский алфавит (Abécé) был впервые предложен в 1990-х годах для турецкого языка, на котором говорят турки (западные огузы) в Туркили и Иране. Он регулярно обновляется и постоянно используется с момента своего создания. Этот полностью фонетический латинский алфавит также может использоваться для других тюркских языков, на которых говорят в Иране, таких как туркменский (восточные огузы), халаджский и казахский, а также для языков всех других современных тюркских народов.

 

A-a, B-b, C-c, Ç-ç, D-d, E-e, É-é, F-f, G-g, Ğ-ğ, H-h, İ-i, I-ı, J-j, K-k, L-l, M-m, N-n, O-o, Ö-ö, P-p, Q-q, R-r, S-s, Ş-ş, T-t, U-u, Ü-ü, V-v, X-x, Y-y, Z-z

EK BİÇİK (HARF) VE HİMLER (İŞÂRETLER):

Kesme Himi: ’

Tam Çavlak (Fonétik) Türk Latın Biçig’inde, Kesme Himi “ ’ “ duraksamayı gösterir. Alfabede kesme himine yer verilmemesi duraksamalı söylenen kelimelerin onların duraksamasız söylenen ancak bütünüyle farklı anlamları olan benzerleri ile karışmasına neden olur:

1- Arapça ayn harfi (ع، عین), Türkçede genellikle duraksamayla söylenir. Bu duraksama, Kesme Himi “ ’ “ ile gösterilir.

Me’ni (معنی, Arapçada anlam demektir) ≠ Meni (beni)

Men (Ben) ≠ Men’ (منع, Arapçada engel demektir)[2]

2- Arapça ayn hamzeli elif (أ، همزه‌لی الف), Türkçede genellikle duraksamayla söylenir. Bu duraksama, Kesme Himi “ ’ “  ile gösterilir.

Tevil (طویل) ≠ Te`vil (تأویل),

Memen (مه‌مه‌ن) ≠ Me’men (مأمن)...

3-Kesme Himi “ ’ “ Özel adlar ve onlardan sonra gelen bir sıra ekler arasına konur. Bu durumlarda kesme Himi’nin kullanılmaması yanlış anlamalara yol açabilir:

Çin’i (Çin ülkesini) ≠ Çini (porselen),

Elî’ni (Eli adlı şahsı) ≠ Elini (insan elini)

Türkü (ezgi) ≠ Türk’ü (Türk olan kimseyi)[3].

Sesli harfleri Uzatma himi: “ ^ “ve “ – “

Tam Çavlak (Fonétik) Türk Latın Biçig’inde, “ ^ “ve o mevcut olmadığı durumlarda “ ^– “ Uzatma himi, sesli harflere eklendiyinde seste uzatma yapar.

Â-â, Ê-ê, Ế-ế, Î-î, ī Ī, Ô-ô, Ȫȫ, Û-û, Ǖ-ǖ, ...

1-Uzatmalı sesliler genelde yabancı kökenli kelimeler ve en başta Farsça ve Arapça kelimelerde kullanılır: nâme, -zâde, âdil, dînî, sûret, siyâsî, ...

2-Bazen aruz şiir kalıbında vezin gereyi kısa olan sesliler, Türkçe kelimeler dahil uzun sesli olarak söylenir. Bu durumlarda da uzatmalı harf kullanılır: “Cefâ-yı çerx-i kecreftâr elinden vâr min derdim” (Fuzûlî)

3-Bazen uzun sesli harfli bir kelimenin yazılışında uzun harf kullanılmadığında yanlış anlamalar ortaya çıkıkabilir:

Yar (Yarmak fiili) ≠ Yâr (Arkadaş ve sevgili, Farsça kökenli);

Dar (Geniş olmayan) ≠ Dâr (Ev, Arapça kökenli),

Dur (Durmak fiili) ≠ Dûr (Uzak, Farsça kökenli)

İlmi (bilimi) ≠ İlmî (bilimle ilgili)[4]

-i (Türkçe iyelik eki) ≠ -î (Arapça ve Farsça nispet eki)

É é

Tam Çavlak (Fonétik) Türk Latın Biçig’inde, É -kesre (asra, ــِـ), ve E -fethe (üsre, ــَـ) sesini gösterir:

El (kolun son bölümü) ≠ Él (halk)

Bél (gövdenin bir bölümü) ≠ Bel (İşaret, Nişan)

Vér (vermek fiili) ≠ Ver (tarlada toprak dilimi),

Sen (ikinci şahış zamîri) ≠ Sén (Sahne, Fıransıca kökenli)

Bezer (Bezemekten) ≠ Bézer (Bézmekten), ...

Ğ ğ

Tam Çavlak (Fonétik) Türk Latın Biçig’inde, Ğ biçiyi her zaman ötümlü artdamaksıl sürtünmeli ünsüz sesini (غ) karşılar. (Türkiyede ise Ğ harfi üç sesi karşılar: 1-daha yumuşak ve sürtünmesiz ğ sesini (Aǧar), 2-ba’zen Y (Eǧri) sesini karşılar, 3-bazen de söylenmez ve kendisinden önceki seslinin uzamasını sağlar: dağlar, dâlar biçiminde söylenir).

Q q

Tam Çavlak (Fonétik) Türk Latın Biçig’inde,, Arapça alfabesindeق  ile gösterilen ses Q biçiyi ile gösterilir. Q sesi, G, K, Ķ, X seslerinden farklıdır:

Qala (Kale) ≠ Gala (Tebriz lehçesinde gel ve al demektir),

Qola (İnsan koluna) ≠ Kola (Küçük bağevi) ≠ Ķola (coca cola),

Qar (yağıntı) ≠ Kar (Sağır) ≠ Xar (diken)

Qara (siyah) ≠  Xara (katı kara taş),

Qoş (Koşmak) ≠  Xoş (Farsça iyi),

Qaç (Kaçmak) ≠  Xaç (Haç), ...

Ķ-ķ: Duralı K

Tam Çavlak (Fonétik) Türk Latın Biçig’inde, Ķ biçiyi başta Avrupa dilleri olmak üzere bir sıra yabancı dillerden alınma kelimelerle Türkiye Türkçesindeki “kalın art damaksıl K” sesini karşılar: “Ķanal”, Ķanada, , Ķadr[5]. Tam Fonétik Latın Biçig’inde, K ise sadece “ince ön damaksıl K sesi”ni karşılar: Kend, Kim, Kömek, Kömür, .... Bazen Ķ-ķ ile “Kk” sesleri kelimelere ayrık anlamlar verir:

Kola (Küçük bağevi) ≠ Ķola (İçecek coca cola),

Koma (yığın, ilkel ev) ≠ Ķoma (coma), ...

Ñ-ñ: Geniz Nn

Tam Çavlak (Fonétik) Türk Latın Biçig’inde, Ññ biçiyi Eski Türkçe metinler ile bir sıra çağdaş lehçelerde var olan Geniz “NG” sesini karşılar. Géçmişde (ڭ) ile gösterilen bu ses, çağdaş Arap köklü Türk abécésinde (نگ) biçiminde gösterilir: “Doñuz”

X x

Türkçenin Türkman lehçelerinde ve de Tam Çavlak (Fonétik) Türk Latın Biçig’inde bulunan X ve H sesleri birbirinden farklıdırlar:

Hara (nere) ≠ Xara (katı kara taş),

Hırıltı (sırıtarak gülme) ≠ Xırıltı (zorlukla soluk alma sesi),

Xoş (iyi, Farsça kökenli) ≠ Hoş (Hayvanları durdurmak için söylenir),

Ah (memnuniyetsizlik ve hasreti belirtir) ≠ Ax (acı ve ağrıyı belirtir),

Xar (diken) ≠ Har (kuduz), ...

Ć-ć: Sızıcı tonlu C

 

Türkçenin Türkman çağdaş lehçelerinin bir çoğunda var olan, normalden daha önde telaffuz edilen ve hafifçe sızıcı olan, tonlu ve yarı kapantılı, “DZ”ye benzer bir ses. Bu ses Türkiyede doğu Karadeniz bölgesi lehçelerinde de vardır.

Ḉ-ḉ: Sızıcı tonsuz Ç

Türkçenin Türkman çağdaş lehçelerinin bir çoğunda var olan, normalden daha önde telaffüz edilen ve hafifçe sızıcı olan, tonsuz ve yarı kapantılı, “TS”ye benzer bir ses. Bu ses Türkiyede doğu Karadeniz bölgesi lehçelerinde de vardır.

W-w: Koşa dudaksıl V

W-w biçiyi, Eski Türkçe metinler ile Türkçenin bir kaç çağdaş lehçesinde var olan çift dudaksıl v sesini, ayrıca bazi Arapça kökenli kelimelerdeki W sesini karşılar[6]. Bunlar edebi dilde genelde ov, öv, ev, év veya ô olarak yazılır:

Dowran (Arapça دوران) → Dôran, Dövran, Dévran, ...

Sowzu (Farsça سبزی) → Sôzu, Sovzu

Ň-ň: İnce Nn

Eski Türkçe metinler ile Türkçenin bir kaç çağdaş lehçesinde var olan “NY” sesini karşılar:

Xitaň (Çin, Eski Türkçede) → Xitay (Türkik dillerinde), Xitan (Mongolik dillerinde)

Quňaş (Eski Türkçede) → Güneş (Batı lehçelerinde), Quyaş (doğu lehçelerinde)

Ė-ė

Eski Türkçe, Çağatayca ile Özbekçe gibi bir sıra modern dil ile lehçelerde var olan “É” ile “İ” arasında bir sesi karşılar:

“mėn” (ben), sėn (sen)

---

[1] TÜRKİLİ: İran’ın kuzeybatı ve batısında Türkiye Cumhuriyeti -Azerbaycan Respublikası sınırlarından başlayarak Tahran ve orta İran’a uzanan, buradaki bütün Türk yerleşim merkezlerini içeren, bitişik geniş coğrafi ve milli bir alandır. Türkili topraklarının yarısı Azerbaycan bölgesinde, öteki yarısı onun güneyinde eskiden Irak-ı Acem’in Cibal vs. adlanan bölgedededir. Günümüzde İran idâri taksimatında Türkili ondört – 14 Ostan veya il arasında bölünmüştür: Doğu Azerbaycan (hepsi), Batı Azerbaycan (çoğu), Erdebil (hepsi), Zencan (hepsi), Hemedan (çoğu), Kazvin (çoğu), Elburz (çoğu), Merkezi (çoğu), Gilan (bir bölümü), Kürdüstan (bir bölümü), Tahran (bir bölümü), Kum (bir bölümü), Kirmanşahan (bir bölümü), Luristan (bir bölümü). Türkili toprakları bu ostanların Türklerle meskun bölgelerinin toplamını ve de İran’ın başkenti Tahran metropolunun yarısını içine alır.

[2] Başka örnekler: Beden (بدن) ≠ Be`den (بعداً); Bezen (Türkce Bezenmekden) ≠ Be`zen (بعضاً); Dava (دوا) ≠ Dâ`va (دعوا), Ela (الا) ≠ E`la (اعلا), Elem (علم، الم) ≠ E`lem (اعلم daha bilgili), Eza (عزا) ≠ E`za (اعضاء), Ézam (عظام) ≠ É`zam (اعزام), Medeni (Uyqar anlamında) ≠ Me`deni (معدني); Melul (ملول) ≠ Me`lul (معلول); Merez (مرض) ≠ Me`rez (معرض); Şér (شئر Aslan) ≠ Şé`r (شئعر); Teb (تب) ≠ Teb’ (طبع), Telim ≠ Te`lim (تعلیم), Temir (Demir`in eski söylenişi) ≠ Te`mir (تعمير), Ten (تن) ≠ Te`n (طعن); Tene (تنه) ≠ Te`ne (طعنه), ...

[3] Başka örnekler: “Bâbek`i” (Baybek`i öldürdüler) ≠ “Bâbekî” (Baybek`e mensub, Baybek`e bağlı), “Eli`ni” (Eli`ni gördüm) ≠ “elini” (elini tutdum), “Tebrîzî” (soyadı) ≠ “Tebriz`i” (Tebriz`i özlerdim), Mentiqî (Mentiqli anlamında) ≠ Mentiq`i (Mentiq bilimini), ...

[4] Başka örnekler: Asan (Türkce asmaqdan) ≠ Âsan (Farsca rahat anlamında); Bala (Türkce kiçik) ≠ Bâlâ (Farsca yuxarı anlamında); Alam (Türkce almaqdan) ≠ Âlâm (Erebce derdler anlamında); Azar (Türkce azmaqdan) ≠ Âzâr (Farsca eziyyet anlamında), Hadi (telesin) ≠ Hâdi (Erkek ismi, Arapça), Adet ≠ Âdet), Saman ≠ Sâmân, Az ≠ Âz, Sur ≠ Sûr, Zar ≠ Zâr, Tar ≠ Târ, ....

[5] Başka Ķķ ile söylenen örnekler: Aķord, Doķtor, Éķonomi, Folķlor, Ķabinét, Ķadr, Ķampanya, Ķaraķtér, Ķarmén, Ķazino, Ķolombiya, Ķomando, Ķontrol, Ķosmos, Ķuçuq, Ķulub, ...

[6] Türkçenin tersine Türkmencede edebi dilde V sesi yoktur, sadece W sesi vardır. Hatta bu çift dudaksıl W sesinin sürtünmeli ve kayıcı olmak üzere iki çeşiti bulunmaktadır. V sesi ise sadece bazı Türkmen lehçelerinde bulunur.

P.S.: TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATININ ONAYLADIĞI ORTAK ALFABENİN ELEŞTİRİSİ

Türk Devletleri Teşkilatı tarafından ortak alfabe olarak onaylanan karakterlere gelince, bu alfabenin ciddi sorunları vardır. Her karar kabul edilmemelidir. Türkiye temsilcisinin de belirttiği gibi, bu alfabe kendiliğinden uygulanmayacaktır.

1-" Ə " harfini kabul etmek istratejik ve feci bir hatadır. Özellikle İran'da yaşayan Türkler, kendileriyle Türkiye arasında aşılmaz bir engel oluşturan bu iStalinist harfi hiçbir koşulda alfabelerine dahil etmemelidirler. Bu harf, İran'da yaşayan ve çok sınırlı imkanlara sâhip Türklerin milyonlarca Türkçe basılı eseri ve metni okumasını zorlaştırıyor. Ayrıca, bu harfi içeren metinlerin Türkiye'de kullanılabilmesi için alfabesi değiştirilerek yeniden basılması gerekiyor.

2- Onaylanmış alfabede " W "  harfinin yokluğu, Türk dünyasının doğusu ve batısı arasında aracı bir bağlantı olan ve bu sese sâhip olan, hatta bu sesin iki farklı türünün bulunduğu Türkmence dili için, bu alfabeyi uygunsuz ve değersiz kılmaktadır.

3- H harfinden sonra X harfinin eklenmesi, Onaylanmış alfabeyi Farsça-Arapça hibrit bir alfabe haline getirmiştir.

4- Uzatılmış Ŭ harfini kabul etmek anlamsızdır. Çünkü Türkçedeki tüm sesli harflerin uzatılmış biçimi vardır. Uzatılmış sesli harfler alfabeye dâhil edilmemeli, ancak uzatma işâreti de, kesme işâreti gibi alfabeye eklenebilecek bir karakter olarak yanına verilmelidir.