تصحیح قرائت و معنی نمونه‌های تورکمانی داده شده از لهجه‌ی تورکی تبریز در سیاحت‌نامه‌ی اولیاء چلبی
مئهران باهارلی
Evliya Çelebi'nin Seyâhetnâmesi’nde Tebriz Türkçesinden verilen Türkman lehçesindeki örneklerin doğru okunuş ve anlamları
The accurate readings and correct meanings of examples from the Turkman dialect of Tebriz Turkish provided in Evliya Çelebi's Book of Travels.
Méhran
Baharlı
خلاصه
اولیاء چلبی سیاح عوثمان‌لی دو بار، یکی در سال ١٦٤٦ و دیگری به سال ١٦٥٥ در سیاحت تبریز بوده است. وی در کتاب معروف سیاحت‌نامه‌ی خود گزارشی از مشاهدات و تثبیت‌هایش در باره‌ی تبریز را آورده و در آنها اطلاعاتی در باره‌ی ترکیب قومی و زبان مردم تبریز می‌دهد و سپس ٥ جمله‌ی کوتاه را به عنوان نمونه از لهجه‌ی تورکی مردم تبریز ذکر می‌کند. چاپ‌های سنگی سیاحت‌نامه‌ی اولیای چلبی در دوره‌ی عوثمان‌لی دارای اشتباهات اساسی و متعدد در قرائت و تلفظ و املا و معنای اسامی و نمونه‌های لهجه‌ی تورکمانی مربوط به تورکی رایج در ایران و تورکان ساکن در آن است. در بازنشرهای این سیاحت‌نامه و بررسی‌ها و نوشته‌های معاصر که در تورکیه، جمهوری آزربایجان و ایران در باره‌ی این جملات تورکی منتشر شده‌اند و در ترجمه‌های آن به زبان‌های دیگر هم، اغلب اشتباهات مذکور تکرار و اشتباهات جدیدی بر آنها اضافه شده است. در این میان همه‌ی ٥ جمله‌ی مذکور نیز به اشتباه خوانده شده و سه جمله از آنها به اشتباه معنی گردیده است. در نوشته‌ی حاضر قرائت صحیح ٥ جمله و معانی درست سه جمله‌ی مذکور را داده‌ام: دارێخمێشام (دارێلدێم)، هه‌له باخمامێشام (هنوز گؤرمه‌دیم)، یاووُنجموُشام (دشمن اوْلدۇم)، آپارگێلان چاخێرێ (گؤتور شرابێ)، مه‌نیم‌چون خاطری مه‌نده اوْلوپ‌دۇر (بانا اینجینمیش‌دیر).
Özet
Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi, Tebriz'i iki kez ziyaret etmiştir; ilk olarak 1646'da, ikincisi ise 1655'te. Ünlü eseri Seyahatnâme'de Tebriz hakkındaki gözlemlerini, şehrin etnik yapısı ve sakinlerinin diliyle ilgili bilgileri de içerecek şekilde kaydetmiştir. Ayrıca Tebriz halkının konuştuğu Türkçe lehçesine örnek olarak beş kısa cümle de eklemiştir. Osmanlı dönemine ait Evliya Çelebi'nin seyahatnamesinin taşbasmaları, İran'da yaşayan Türklerin konuştuğu Türkman lehçesindeki isimlerin ve cümlelerin okunması, telaffuzu, yazımı ve anlamı konusunda çok sayıda temel hata içermektedir. Bu seyahatnamenin Türkiye, Azerbaycan Cumhuriyeti ve İran'da yapılan yeni basımlarında, ve çağdaş incelemelerde, eleştirilerde ve yazılarda ve diğer dillere yapılan çevirilerinde de, orijinal el yazmadaki hatalar tekrarlanmış, bir sıra yeni hatalar da onlara eklenmiştir. Bu arada, Türkman lehçesinde verile beş Türkçe cümle de yanlış okunmuş ve bunlardan üçü yanlış yorumlanmıştır. Türkiye, Azerbaycan Cumhuriyeti ve İran'da bu Türkçe cümleler hakkında yayınlanan çalışmalarda ve yazılarda, yukarıda belirtilen beş cümlenin tamamı yanlış okunmuş ve bunlardan üçü yanlış yorumlanmıştır. Bu makalede, daha önce bahsedilen beş cümlenin doğru okunuşlarını ve üç cümlenin doğru anlamlarını verdim: Hele baxmamışam (henüz görmedim), Menimçün xatırı mende olupdur (bana incinmiştir), Darıxmışam (darıldım), Yavuncmuşam (düşman oldum), Apargılan çaxırı (götür şarabı).
Abstract
The
Ottoman traveler Evliya Çelebi visited Tebriz twice, once in 1646 and again in
1655. In his renowned book, Seyâhatnâme, he documented his observations about Tebriz,
including information about the ethnic makeup and language of its residents. He
also included five brief sentences as examples of the Turkish dialect spoken by
the people of Tebriz. The lithographic prints of Evliya Çelebi’s travelogue during
the Ottoman period contain numerous fundamental errors in reading,
pronunciation, spelling, and the meaning of names and sentences in the Turkman
dialect of Turkish spoken by Turks residing in Iran. In reprints of this
travelogue, as well as in contemporary studies, reviews, and writings published
in Turkiye, the Republic of Azerbaijan, and Iran about it, and in its
translations into other languages, errors from the original manuscript have
been repeated. Furthermore, new errors have been introduced. Meanwhile, all
five of the aforementioned Turkish sentences in Turkman dialect have been
misread, and three of them have been misinterpreted. In this article, I have provided
the accurate readings of the five sentences and the correct meanings of the
three sentences mentioned earlier: Hele baxmamışam (henüz görmedim), Menimçün
xatırı mende olupdur (bana incinmiştir), Darıxmışam (darıldım), Yavuncmuşam (düşman
oldum), Apargılan çaxırı (götür şarabı).
.png)
.png)
.png)
