تورک ملّتی و حادثهیِ کربلا
TÜRK MİLLETİ VE HÂDİSE-Y-İ KERBELÂ
(ملّتِ تورک و حادثهیِ کربلا)
علی حیدر امیر آلپاقوت
خلاصه:
مورخ
تورک علی حیدر امیر آلپاقوت مقالهای جالب توجه در بارهی ارتباط حادثهی کربلا و ملت
تورک نوشته است. در این مقاله او، از برگزاری یاس کربلا در آناتولی به شدت انتقاد
میکند. زیرا به نظر او در تاریخ ملی ملت تورک و عوثمانلی در جنگ جهانی اول و سده
های قبل از آن، آن چنان فلاکتها و مظالمی وجود دارند که حادثهی کربلا در مقابل
آنها، یک ماجرای سهل و خفیف به شمار میآید. بنا به او دولت تورک ایلخانلی، که
بر عراق عجم و عراق عرب و آزربایجان (ایران) حاکم بود، هر سهی این سرزمینها را در
قالب یک تمدن عجم در هم آمیخت و مهر ایرانیت را بر آن زد. در این دوره مذاهب و فرقهها
و جریانات تشیع متشرعه و متصوفه در این سه سرزمین و تورکهای ساکن در آنها منتشر شد.
نوع متصوفهی تشیع هم تحت نامهای
علوی و بکتاشی به آناتولی شرقی و جنوبی رخنه کرد. او رقابت «بنی هاشم» – «بنی امیّه»
را یک نزاع عربی میداند که عجمیت آن را به جنگ «اولاد علی» و «اولاد معاویه» تبدیل
کرده است. بنا به او مراسم بال و پر گرفتهی یاس کربلا هم یک سنت و عادت خرافی
فارس است که توسط شخصیتهایی مانند فضولی با سراییدن حدیقه السعدا و جوامع علوی و
بکتاشی به آناتولی وارد شده است. او
میگوید وقت آن رسیده است که «اتّفاقات ملّی عرب» را از «وقایع دینی اسلام» از هم
جدا ساخت و اندیشه و احساسات ملت تورک را، از طریق تحصیل و علم، از زنجیر سنن و
عادات خرافی فارس رها ساخت.
Özet
Türk tarihçi Ali Haydar Emir Alpagut, Kerbela olayı ile Türk milleti arasındaki ilişkiyi ele alan kayda değer bir makale kaleme almıştır. Yazar bu çalışmasında, Anadolu'daki Kerbela yas ritüelleri uygulamasına yönelik güçlü bir eleştiri getirmekte; Türk halkının modern tarihinin —özellikle I. Dünya Savaşı sırasında ve öncesindeki dönemlerde— Kerbela olaylarını nispeten önemsiz kılacak denli acı felaketler, büyük çaplı kan dökülmeleri ve ağır kolektif travmalar yaşadığını öne sürmektedir. Irak-ı Acem (İran Irakı), Irak-ı Arap (Arap Irakı) ve Azerbaycan (İran) bölgelerine hükmeden Türk İlhanlı Devleti, bu üç bölgeyi tek bir "Acem" medeniyet potasında eriterek birleştirmiş ve onlara İranî bir kimlik kazandırmıştır. Bu dönemde, hem Müteşerri'a (fıkıhcı ve şeriat odaklı / Ortodoks) hem de Mütesavvife (Sofu odaklı / Heterodoks) gelenekleri kapsayan çeşitli Şii mezhep ve hareketleri, söz konusu üç bölgeye ve buralarda yaşayan Türk halkı arasına, Şiiliğin tasavvufi eğilimli/Heterodoks bir biçimi de "Alevilik" ve "Bektaşilik" adları altında Doğu ve Güney Anadolu'ya yayılmıştır. Ali Haydar Emir, Benî Hâşim ile Benî Ümeyye arasındaki rekabeti, Acem (İran) dünyasının etkisiyle "Ali'nin soyu" ile "Muaviye'nin soyu" arasında bir mücadeleye dönüşmüş olan bir iç Arap çatışması olarak görmektedir. Ona göre, "Kerbela trajedisi" ile ilişkili ritüel anma etkinlikleri ve aşırı yas törenleri; Fuzuli'nin Hadikatü's-Süeda adlı eseri ve Alevi-Bektaşi toplulukları aracılığıyla Anadolu'ya taşınmış olan, batıl inançlara dayalı bir Fars âdeti ve geleneğidir. Ali Haydar Emir, "Arap ulusal olayları"nı "İslam dini olaylar"dan ayırmanın ve eğitim ile bilim yoluyla Türk milletinin düşünce ve duygularını, hurafe Fars gelenek ve göreneklerinin prangalarından kurtarmanın vaktinin geldiğini savunmaktadır.
Abstract
The Turkish historian Ali Haydar Emir Alpagut has written a noteworthy article exploring the relationship between the event of Karbala and the Turkish nation. In this piece, he offers a strong critique of the practice of Karbala mourning rituals in Anatolia; arguing that the modern history of the Turkish people—particularly during and around World War I and in earlier centuries—contains such profound calamities, acts of oppression, large-scale bloodshed and collective trauma that the events of Karbala appear comparatively insignificant. The Turkic Ilkhanate—which ruled over Iraq-i Ajam (Iranian Iraq), Iraq-i Arab (Arab Iraq), and Azerbaijan (Iran)—fused these three regions into a single "Ajam" (Persianate) civilization and stamped them with an Iranian identity. During this period, various Shi'a sects and movements—encompassing both the Mutasharri'a (juristic-legalist/orthodox) and *Mutasawwifa* (Sufi-oriented/heterodox) traditions—spread throughout these three territories and among the Turkish populations inhabiting them. A Sufi-oriented/heterodox form of Shi'ism also spread into Eastern and Southern Anatolia, under the names "Alevism" and "Bektashism." He regards the fundamental rivalry between the Banu Hashim and the Banu Umayya as an internal Arab conflict that, through the influence of the Ajam (Iranian) world, was transformed into a struggle between the "descendants of Ali" and the "descendants of Mu'awiya." According to him, the ritual commemoration and elaborate mourning ceremonies associated with the " Karbala tragedy " constitutes a superstitious Persian custom and tradition that was introduced to Anatolia by figures such as Fuzuli through his composition of Hadiqat al-Su'ada, as well as by Alevis and Bektashis. He contends that the time has come to distinguish "Arab national events" from "Islamic religious events" and to liberate the thought and sentiments of the Turkish nation, through education and knowledge, from the shackles of superstitious Persian traditions and customs.
.png)
-«تهبریز»ده سلطنت سورهن بیر تورک خاندانی – چون که هولاکونون حکومتی کمّیت و کیفیتجه بیر موغول دئییل، بیر «تورک» حکومتییدی - هر ایکی عراق [عراق عرب، عراق عجم] ایله آزهربایجانی بیر قازاندا یوغوردو، اونلاری عینی مدنیتین قالبینده تؤکدوکدهن سونرا، هیأتِ مجموعهسینه بویوک بیر «عجم» دامقاسی ووردو.
-بو حکومت سیاستاً «خاقانلیق»ا مربوط بیر «ایلخانلیق» ماهیتینده اولماقلا
برابر، فعلاً حائز اولدوغو استقلالی «ایرانلیلیق»ا مال ائتدی. شرق و غربه شیعهلیک
شعباتینی یایدی. رفض و الحادییه تزییف ائدیلهن مسلکلهر غربی ایراندا و شرقی
آنادولودا گونون موداسی اولدو.
-تورکون بیر عرب دعواسییلا مناسبتی نهدهن عبارت اولابیلیر؟
-تاریخیمیزده فرس [فارس] ایله تورکون عادات و عنعناتینی بیری بیرینه
قاریشدیران اوزون، موثّر و قدرتلی موسملهره تصادف ائدییوروز.
-بیزیم بو مغشوش آقچالارلا فکر بازاریندا آلیش وئریش ائتدیییمیز گونلهر
آرتیق نهایت بولمالیدیر.
-یزیدلهرین خلیفه و مروانلارین سردار اولدوغو دورلهره تیکیلهن
گؤزلهریمیز نه وقت باشقالارینا عائد اوزاق ماجرالاردان آیریلیپ؛ کهندیمیزه، کهندی
ماجرالاریمیزا باخاجاق، کهندی ماتمیمیزی، کهندی یارالاریمیزی گؤرهجهک؟ نه وقت
باشقالاری ایچین یاش تؤکمهکدهن واز گئچهرهک، شهیدلهریمیزه آغلایاجاق؟
-خرافهنین حیاتینی تمدید ائدهن موسّسهلهر نه زمانا قهدهر قولاغیمیزین
دیبینده ولولهاندازِ های و هوی اولاجاقدیر؟
-اجتماعی ساحهده استقلالیمیزی تأسیس و تحکیم ائتمهک ایچین حسّ، فکر و قلبیمیزی بو پاسلی زنجیرلهردهن ده قورتارماق مجبوریتیندهییز.
قیمتلی اقتباسلار
اجتهاد، علمی، ادبی، اقتصادی مجموعه، سایی ١٩٦، صص ٣٨٣٤-٣٨٣٦، ١ کانون ثانی ١٩٢٦
اۇزلو محرّرلهریمیزدهن «علی حیدر امیر بهی»، «وقت»ده بو عنوانلا بیر مقاله نشر ائتدی. بو مقاله ١٦٨ نومئرولو «اجتهاد»دا توحیدِ تدریسات مناسبتییله یازدیغیمیز سطرلهری تائید ائدهر ماهیتدهدیر. بو گوزهل مقالهنین فقراتِ آتیهسینی اقتباس ائدییوروز:
تورک ملّتی و حادثهیِ کربلا
علی حیدر امیر آلپاقوت[1]
اوناوچ عصر اسلام عالَمی اؤنونده یالین قیلیج یورویهن ملّت، کوچوله کوچوله اهرکهک نفوسونون اهسکی اوردولاریندان بیری درجهسینه ایندییینی گؤردو. اهن زنده عنصرلارینی مجاهده میدانیندا بیراخمامیش تهک بیر عائله قالمادی. وطن خرابهسینده یوز بینلهرجه آنا، شهید اوغلونون سون مکتوبو اوزهرینه گؤزونون یاشییلا برابر، قلبینین قانینی تؤکهرکهن، بو ماتمزدهلهرین یانیباشیندا یوز بینلهرجه آنا داها وار که اولادینین عاقبتینه دائر قطعی بیر خبر آلمامیش، تانرینین کَرَم و عنایتیندهن اومودونو کهسمهمیش، آغلاماقدان قورویان گؤزلهرینی غیب افقلارینا تیکهرهک، گئدهنلهرین گئری گهلمهسینی بهکلهمهکدهدیر. لاکین نه آغلاناجاق بیر تماشادیر، تَکْیهلهرده یینه قازانلار قاینادی، دورانلار قورولدو. مرثیهلهر اوخوندو و «دوشدو حسین آتیندان، صحرایِ کربلایا - جبریل، آمان خبر وئر، سلطانِ انبیایا» فغانِ دلسوزو ایله آغلایانلار، هایقیرانلار و باییلیپ دوشهنلهر اولدو. گئدیپ ده گهلمهیهنلهرین اونبینلهرجهسی آج، اونبینلهرجهسی سوسوز، اونبینلهرجهسی سیجاقدان اهرییهرهک، یاخود سویوقدان دوناراق اؤلموشدو. بصرهدهن سامرهیه قهدهر بوتون فرات بویوندا، ساری قامیشدان اللهاکبر شاهقهسینه قهدهر بوتون قافقاز اهتهیینده، دالقالاریندان یئنیچئری نعرهسی گهلهن تونا یالیلاریندا، بوتون قالیچییا جبههسینده و بوتون مصر کهمپلهرینده اون بئش نسل تورک گنجلییینین بئشی اونو بیردهن چورودو. او یئرلهرده شیمدی نه بیر نشان، نه بیر قبّه، نه بیر آبیده یوکسهلییور. کتیبهیِ شهدا قوملار، بوزلار و سولارلا اؤرتولدو.
باشدان باشا ابدی بیر دشتِ کربلا اولان وطن خرابهسینده اؤتهیه، بهرییه توپلانیپ اهلِ بیت ایچین آه و زار ائدهن و «بو آی ماهِ محرّمدیر، لسان آغلار، جنان آغلار - زمین آغلار، زمان آغلار، بوتون کون و مکان آغلار» ندایِ جاهلانهسینه قارشی حالا گؤرمهیهن، حالا ائشیتمهیهن و جهالتله «ائی نورِ چشمِ احمدِ مختار، یا حسین» نقراتینی هایقیریپ اینلهیهن بو قادینلی اهرکهکلی سینهزنلهر کیمدیر؟ خرافهنین حیاتینی تمدید ائدهن موسّسهلهر نه زمانا قهدهر قولاغیمیزین دیبینده ولولهاندازِ های و هوی اولاجاقدیر؟ یزیدلهرین خلیفه و مروانلارین سردار اولدوغو دورلهره تیکیلهن گؤزلهریمیز نه وقت باشقالارینا عائد اوزاق ماجرالاردان آیریلیپ، کهندیمیزه، کهندی ماجرالاریمیزا باخاجاق، کهندی ماتمیمیزی، کهندی یارالاریمیزی گؤرهجهک؟ نه وقت باشقالاری ایچین یاش تؤکمهکدهن واز گئچهرهک شهیدلهریمیزه آغلایاجاق؟ خندهمیزی اولدوغو قهدهر، گریهمیزی ده یابانجیلاردان قیسقاندیغیمیز گون گهلمهیهجهک می یاربّی؟ ....
دوشوندوکجه داها قَوی و قطعی ایمان ائدییوروم که «قصصِ انبیاء» ناسیل اسرائیلیاتا تورک اهلییله هیکل دیکدیردییسه، «حدیقه السعداء» دا حادثهیِ کربلایا تورک دیلییله شهنامه یازدی («کربلا» وقعهسینین حقیقتی هر کسین بیلدییی گیبی دئییلدیر. حضرتِ حسن، خلیفه «یزید»دهن معیّن تخصیصات آلماقدا اولدوغو حالدا، موتِ طبیعی ایله اؤلموشدور. «حضرتِ حسین»ه گهلینجه، او داخی تخصيصات مقابلینده سیاست ایله اشتغال و ادعایِ خلافت ائتمهمهیی تعهد ائتمیش ایکهن، وعدتده خُلف ائتمیش و بالنتیجه حقیقتاً فاجع و جانخراش اولان عاقبته، اولاد و عیالییلا برابر، معروض اولموشدور. «تاریخِ اسلامیت»یمیزه ده باخین. ع.ج. [عبدالله جودت]). بؤیله گمراه، لاکین قدیر و مستبد رهبر یوزوندهندیر که عربلهره اولدوغو قهدهر عبرانیلهره ده عینی درجه اوزاق دوران بیر ملّت، بیلهرهک یاخود بیلمهیهرهک حالا ابراهیم پیغمبرین آرخاسیندان گئتمهکده و حالا امویلیک - عبّاسیلیک منازعهسینه ماتم توتماقدادیر. بیری علمینین وئردییی عظمتی «قصصِ انبیاء»لارلا تمثیل ائدهجهیینه کاش که تاریخیندهن، بلاغتیندهن و مجلّهسیندهن سونرا قلمی قیریلسایدی. دیگری ده عشقینین گؤنلونده یاخدیغی دها آتشینی «حدیقه السعداء»لارلا کؤروکلهیهجهیینه، کاش که دیوانیندان، بنگ و بادهسیندهن، لیلا و مجنونوندان سونرا، قلبی دورسایدی.
سئودییینه و سئودییینین باباسینا صفِ شیعهده گؤرونمهک ایچین حدیقهنین صحیفهلهرینده سُعَدایِ شهدایا آغلایان فضولی کیم؛ هر سنه محرّمین بیریندهن اونونا قهدهر بو کتابین معیّن بحثلهرینی رمضاندا ختم سورهر گیبی اوخویان، اوخوتوپ دینلهیهن و دینلهییپ سینهچاک اولان بهکتاشیلیک نهرهده؛ نهایت شمرِ ذی الجوشنین حسینِ مظلومو اهنسهسیندهن کهسدییی گون، طِبْقِ حج بایرامیندا قوربان کهسهر گیبی، عناد و اصرار ایله پیشیریلیپ داغیتیلان و عینی زماندا سفینهیِ نوحون جودی داغینا اوتوردوغو گوندهن قالمیش بیر عادت اولدوغو سؤیلهنهن آش نهرهده؟ بیری بیرییله هیچ مناسبتی اولمایان بو اوچ شأنیت، ناسیل آنلاشیلماز و اسرارینا عقل ائرهمهز جریانلارین جبرییله بیرلهشدی، بیر ذهنیّتین رمزی اولدو؟ [ناسیل] هیچ بیرییله علاقهدار اولمایان تورک ملّتینین باشی اوستونده اوچ رنگلی بیر بایراق گیبی عصرلهردهن بری دالقالانیپ دورویور؟
ملّی تاریخیمیزده اؤیله مظلوم قانی فیشقیران فاجعهلهر وار که دشتِ کربلا مظلوملاری بو فاجعهلهره نسبتله بیر زمرهیِ مسعود تشکیل ائدهر. تورکون حکم سوردویو اؤلکهلهرده اؤیله حقّی و حقیقتی عصرلهرجه آغلاتمیش خطّهلهر وار که دشتِ کربلا بو خطّهلهره نسبتله ارضِ موعود ساییلیر. تورکون بیر عرب دعواسییله مناسبتی نهدهن عبارت اولابیلیر که سون ییللارین ماتمی ایچینده بیله، او دعوانین خاطراتییلا کهندیمیزدهن گئچییور و امام حسینین شهادتینه بویوک باباسینین سرگذشتلهریندهن زیاده یانیپ یاخیلییوروز.
کربلا فاجعهسینه منتهی اولان جدال، عن اصل بیر «بنی هاشم» – «بنی امیّه» رقابتیندهن عبارت ایکهن، وقایعین جریانی مجادلهیه بیر «اولادِ علی» و «اولادِ معاویه» مسالهسی رنگینی وئرمیشدیر. «عربین ملّی وقوعاتی»یلا «اسلامین دینی حادثاتی» بیری بیریندهن دقّتله تفریق ائدیلمهک لازمدیر. «عراق»ا، اسلام عالَمینده بوگون مشهود اولان دینی، اجتماعی بوتون اختلافلارین منشایی نظرییله باخیلابیلیر. جملهسینین ظهوروندا تصادفون حاضرلادیغی بو اشتراکِ منشاء دولاییسییلا بیر چوخ احتراص، بیر چوخ اجتهاد، بیر چوخ انفعال و انتقام اثرلهری بیری بیرینه قاریشمیش، تمییز و تفریقی بالفعل غیر ممکن بیر حالا گهلمیش، سونرا هر بیری طریقت، مذهب و مسلک شکلینده اسلام عالَمینین دؤرت گوشهسینه یاییلمیشدیر. بیزیم بو مغشوش آقچالارلا فکر بازاریندا آلیش وئریش ائتدیییمیز گونلهر آرتیق نهایت بولمالیدیر.
نه قهدهر تاسف ائدیلسه آزدیر که «تهبریز»ده سلطنت سورهن بیر تورک خاندانی – چونکه «هولاکو»نون حکومتی کمّیت و کیفیتجه بیر موغول دئییل، بیر تورک حکومتیدی - هر ایکی عراق ایله آزهربایجانی بیر قازاندا یوغوردو، اونلاری عینی مدنیتین قالبینده تؤکدوکدهن سونرا، هیأتِ مجموعهسینه بویوک بیر «عجم» دامقاسی ووردو. ایشته بو حکومت سیاستاً «خاقانلیق»ا مربوط بیر «ایلخانلیق» ماهیتینده اولماقلا برابر، فعلاً حائز اولدوغو استقلالی «ایرانلیلیق»ا مال ائتدی. شرق و غربه شیعهلیک شعباتینی یایدی، رفض و الحادییه تزییف ائدیلهن مسلکلهر غربی ایراندا و شرقی آنادولودا گونون موداسی اولدو. اؤیله ظن ائدیلییور که شیخ صفی کهندیلیییندهن بعض شئیلهر ابداعا مجبور اولمامیش، هر شئیی حاضر بولماق و اهن مساعد بیر زمینه هوساتینی فیلیزلهندیرهجهک توخوملاری قولایجا اهکمیشدیر.
تاریخیمیزده فرس [فارس] ایله تورکون عادات و عنعناتینی بیری بیرینه قاریشدیران اوزون، موثّر و قدرتلی موسملهره تصادف ائدییوروز و بوگون او موسملهردهن قالمیش بعض الفتلهرله هنوز متحرّک بولونویوروز. اجتماعی ساحهده استقلالیمیزی تاسیس و تحکیم ائتمهک ایچین حسّ، فکر و قلبیمیزی بو پاسلی زنجیرلهردهن ده قورتارماق مجبوریتیندهییز.
تورک مزاجی شرقدهن غربه دوغرو آنادولویو قاپلایان غیرِ شعوری بیر شیعه مسلکی اوزهرینده ییللارلا چالیشاراق بهکتاشیلییین سهکیزینجی عصردهکی شکلینی وجودا گهتیردی. بو چوخ گئنیش، چوخ حاکم بوتون تورک اکابرِ متفکّرینینی حدودو ایچهریسینه آلان بیر مسلکدی. تام بئش بوچوق عصر فائقیتینی محافظه ائتدی. سونرا قارا جهنّمین ساووردوغو کوللهرین آلتیندا عمودِ فقریسی اولدوغو اوجاقلارلا برابر ییخیلدی و انقاضی بیر کره داها آفاقِ وطنه یاییلدی. بونون ایچیندیر که مولویلیکدهن سعدیلیییه قهدهر، بوتون طرقِ عِلیّه آداب و ارکانیندا بهکتاشیلییین واضح و دهرین ایزلهرینه تصادف ائدیلیر.
تکیه عددی، تورکیادا جوامع و مساجدین عددینی گئچمیش و جماعت اعتبارییلا قادین و اهرکهک نفوسون ههمهن یاریسینی مرید صفتییله ساحهسینه آلمیش بیر موسّسهدیر. قارشیسیندا اونون روحاً و وجداناً حلول ائدهن تفصّحاتییلا اوغراشاجاق مقابل موسّسه اولاراق، یالنیز مکتب، یالنیز تحصیل، یالنیز علم واردیر.
علی حیدر امیر
TÜRK MİLLETİ VE HÂDİSE-Y-İ KERBELÂ
Ali Haydar Emir Alpagut
-Tebriz’de saltanat süren bir Türk hânedânı - çünkü Hülegü’nun hükûmeti kemmiyet ve keyfiyetçe bir Moğol deyil, bir Türk hükûmeti idi - her iki Irak ile Azerbaycan’ı bir kazanda yoğurdu, onları aynı medeniyetin kalıbında dökdükten sonra hey’et-i mecmûasına büyük bir Acem damgası vurdu.
-Bu hükûmet siyâseten “Hakanlık”la merbût bir “İlhanlık” mâhiyetinde olmakla berâber, fiilen hâiz olduğu istiklâli “Îrânlılık”a mal etti. Şark ve garpa “Şîelik” şüebâtını yaydı. Rıfz ve ilhâdiye tezyif edilen meslekler Garbî Îrân’da ve Şarkî Anadolu’da günün modası oldu.
-Türk’ün bir Arap dâvâsıyla munâsibeti neden ibâret olabilir?
-Târîhimizde Fers (Fars) ile Türk’ün âdât ve ananâtını biri birine karıştıran uzun, müessir ve kudretli mevsimlere tesâdüf ediyoruz.
-Bizim bu mağşuş akçalarla fikir pazarında alış veriş ettiyimiz günler artık nihâyet bulmalıdır.
Yezidlerin halîfe ve Mervanların serdar olduğu devrlere dikilen gözlerimiz ne vakit başkalarına âid uzak mâceralardan ayrılıp, kendimize, kendi mâceralarımıza bakacak, kendi mâtemimizi, kendi yaralarımızı görecek? Ne vakit başkaları için yaş dökmekten vaz geçerek, şehitlerimize ağlayacak?
-Hurâfenin hayâtını temdîd eden müessiseler ne zamana kadar kulağımızın dibinde velvele endâz-ı hay ve huy olacaktır?
-İctimâi sâhada istiklâlımızı te’sîs ve tahkîm etmek için hiss, fikir ve kalbimizi bu paslı zincirlerden kurtarmak mecbûriyetindeyiz.
KIYMETLİ IKTİBÂSLAR
İctihâd. ilmî, edebî, iktisâdî mecmûa, sayı 196, 3834-3833, 1 Kânun-i Sâni (Ocak) 1926
Uzlu muharrirlerimizden Ali Haydar Emir Bey Vakit’te bu unvanla bir makâle neşr etti. Bu makâle 168 numaralı ictihâd’da tevhîd-i tedrîsât munâsibeti ile yazdığımız satırları te’yîd eder mâhiyettedir. Bu güzel makâlenin fakarât-ı âtiyesini ıktibas ediyoruz:
TÜRK MİLLETİ VE HÂDİSE-Y-İ KERBELÂ
Ali Haydar Emir Alpagut
On üç asır İslam âlemi önünde yalın kılıç yürüyen millet, küçüle küçüle erkek nufûsunun eski ordularından biri derecesine indiyini gördü. En zinde unsurlarını mucâhide meydanında bırakmış tek bir âile kalmadı. Vatan harâbesinde yüz binlerce ana şehit oğlunun son mektubu üzerine gözünün yaşıyla berâber kalbinin kanını dökerken, bu mâtemzedelerin yanıbaşında yüz binlerce ana daha var ki evladının âkıbetine dâir kat’î bir haber almamış, Tanrının kerem ve inâyetinden umudununu kesmemiş, ağlamaktan kuruyan gözlerini kayıp ufuklarına dikerek, gidenlerin geri gelmesini beklemekdedir.
Lâkin ne ağlanacak bir temâşâdır, tekyelerde yine kazanlar kaynadı, devranlar kuruldu, mersiyeler okundu ve “Düşdü Hüseyn atından, Sahrâ-y-ı Kerbalâya - Cebrîl aman, haber ver Sultân-ı Enbiyâ’ya” fığân-ı dilsûzu ile ağlayanlar, haykıranlar ve bayılıp düşenler oldu. Gidip de gelmeyenlerin onbinlercesi aç, onbinlercesi susuz, onbinlercesi sıcaktan eriyerek yahut soğuktan donarak ölmüştü. Basra’dan Samara’ya kadar bütün Fırat boyunda, Sarı Kamış’tan Allahü Ekber şâhıkasına kadar bütün Kafkaz eteyinde, dalgalarından Yeniçeri nârası gelen Tuna yalılarında, bütün Kaliçiya cephesinde ve bütün Mısır kamplarında on beş nesil Türk gençliyinin beşi onu birden çürüdü. O yerlerde şimdi ne bir nişan, ne bir kubbe, ne bir âbide yükseliyor. Ketîbe-y-i Şühedâ kumlar, buzlar ve sularla örtüldü.
Baştan başa ebedî bir Deşt-i Kerbela olan vatan harâbesinde öteye beriye toplanıp Ehl-i Beyt için âh ü zâr eden ve “Bu ay mâh-i Muharremdir, lisân ağlar, cinân ağlar - Zemîn ağlar, zamân ağlar, bütün kevn ü mekân ağlar” Nidâ-y-i câhilânesine karşı hâla görmeyen, hâla işitmeyen ve cehâletle “Ey nûr-i çeşm-i Ahmed-i Muhtâr, ya Hüseyn” nakaratını haykırıp inleyen bu kadınlı erkekli sînezenler kimdir? Hurâfenin hayâtını temdîd eden müessiseler ne zamana kadar kulağımızın dibinde velvele endâz-ı hay ve huy olacaktır? Yezidlerin halîfe ve Mervanların serdar olduğu devrlere dikilen gözlerimiz ne vakit başkalarına âid uzak mâceralardan ayrılıp kendi mâcelalarımıza bakacak, kendi mâtemimizi, kendi yaralarımızı görecek? Ne vakıt başkaları için yaş dökmekten vaz geçerek şehitlerimize ağlayacak? Handemizi olduğu kadar giryemizi de yabancılardan kıskandığımız gün gelmeyecek mi Yâ Rabbî?
Düşündükçe daha kavî ve kat’î îmân ediyorum ki Kıses-i Enbiyâ nasıl İsrâîliyâta Türk eliyle heykel diktirdiyse, Hadîkat üs-Süedâ da hâdise-y-i Kerbelâya Türk diliyle Şehnâme yazdı. (Kerbelâ vakasının hakîkatı her kesin bildiyi gibi deyildir. Hazret-i Hasan, halîfe Yezid’den müayyen tahsîsat almakta olduğu halde, mevt-i tabîi ile ölmüştür. Hazret-i Hüseyin’e gelince, o dahi tahsîsat mukâbilinde siyâset ile iştiğal ve iddiâ-y-i hilâfet etmemeyi taahhüd etmiş iken, va’dette hulf etmiş ve binnetice hakîkaten fecî ve canhıraş olan âkibete, evlad ve ayalıyla berâber mâ’rûz olmuştur. Târîh-i İslâmiyet’imize de bakın. Abdullah Cevdet). Böyle gümrah lâkin kâdir ve müstebid rehber yüzündendir ki Araplara olduğu kadar İbrânîlere de aynı derece uzak duran bir millet, bilerek yâhut bilmeyerek hâlâ İbrâhîm Peygamberin arkasından gitmekte ve hala Emevîlik - Abbasîlik munâzıasına mâtem tutmaktadır. Biri ilminin verdiyi azameti kıses-i Enbiyâlarla temsîl edeceyine keşki târîhinden, belâğetinden ve mecellesinden sonra kalemi kırılsaydı. Diyeri de aşkının gönlünde yaktığı ateşini Hadîkat üs-Süedâlarla körükleyeceyine, keşki Dîvânından, Beng ve Bâdesinden, Leylâ ve Mecnûnundan sonra kalbi dursaydı.
Sevdiyine ve sevdiyinin babasına saf-ı Şia’da görünmek için Hadîkatının sahîfelerinde suedâ-y-ı şuhedâya ağlayan Fuzûli kim, her sene Muharremin birinden onuna kadar bu kitabın muayyen bahslarını Ramazanda hatım sürer gibi okuyan, okutup dinleyen ve dinleyip sîneçâk olan Bektâşîlik nerede, nihâyet Şimr-i Zilcevşen’in Hüseyn-i Mazlûm’u ensesinden kesdiyi gün tıpk-ı Hac Bayramı’nda kurban keser gibi inat ve israrla pişirilip dağıtılan ve aynı zamanda Sefîne-y-i Nûh’un Cûdi Dağı’nda oturduğu günden kalmış bir âdet olduğu söylenen aş nerede? Bir biriyle hiç munâsibeti olmayan bu üç şa’niyet nasıl anlaşılmaz ve esrarına akıl ermez cereyanların cebriyle birleşti, bir zihniyetin remzi oldu ve hiç biriyle alâkadâr olmayan Türk milletinin başı üstünde üç renkli bir bayrak gibi asırlardan beri dalgalanıp duruyor?
Milli târîhimizde öyle mazlûm kanı fışkıran fâcialar var ki Deşt-i Kerbelâ mazlûmları bu fâcialara nisbetle bir zümre-y-i mesûd teşkil eder. Türk’ün hüküm sürdüyü ülkelerde öyle Hakk’ı ve Hakîkatı asırlarca ağlatmış hıttalar var ki Deşt-i Kerbelâ bu hıttalara nisbetle Arz-ı Mev’ûd sayılır. Türk’ün bir Arap dâvâsıyla munâsibeti neden ibâret olabilir ki son yılların mâtemi içinde bile o dâvanın hâtıratıyla kendimizden geçiyor ve İmam Hüseyin şehâdetine büyük babasının sergüzeştlerinden ziyâde yanıp yakılıyoruz?
Kerbelâ fâcıasına müntehî olan cidal, enasıl bir Benî Hâşim - Benî Ümeyye rekâbetinden ibâret iken, vakâyiin cereyanı mücâdeleye bir Evlâd-ı Ali ve Evlâd-ı Muâviye meselesi rengini vermiştir. Arab’ın millî vukuâtıyla İslam’ın dînî hâdisâtı biri birinden dikkatle tefrîk edilmek lazımdır. İrak’a İslam âleminde bugün meşhûd olan dînî, ictimâî bütün ihtilafların menşei nazarıyla bakılabilir. Cümlesinin zuhûrunda tesâdüfün hazırladığı bu iştirâk-ı menşe dolayısıyla bir çok ihtiras, bir çok ictihâd, bir çok infiâl ve intikâm eserleri biri birine karışmış, temyîz ve tefrîki bilfiil gayr-i mümkün bir hâla gelmiş, sonra her biri tarîkat, mezhep ve meslek şeklinde İslam âleminin dört gûşesine yayılmıştır. Bizim bu mağşuş fikir pazarında alış veriş ettiyimiz günler artık nihâyet bulmalıdır.
Ne kadar teessüf edilse azdır ki Tebriz’de salatanat süren bir Türk hânedânı - çünkü Hülegü’nün hükûmeti kemmiyet ve keyfiyetçe bir Moğol deyil, bir Türk hükûmetiydi - her iki Irak ile Azerbaycan’ı bir kazanda yoğurdu, onları aynı medeniyetin kalıbında dökdükten sonra he’yet-i mecmûasına büyük bir Acem damgası vurdu. İşte bu hükûmet siyâseten “Hakanlık”a merbût bir “İlhanlık” mâhiyetinde olmakla berâber, fiilen hâiz olduğu istiklâlını Îrânlılığa mâl etti. Şark ve garpa Şîelik şüebâtını yaydı, Rafz ve İlhâdiye tezyîf edilen meslekler Garbî Îrân’da ve Şarkî Anadolu’da günün modası oldu. Öyle zann ediliyor ki Şeyh Sefî kendiliyinden bâzı şeyler ibdâa mecbûr olmamış, her şey hazır bulmak ve en musâid bir zemîne hevesâtını filizlendirecek tohumları kolayca ekmiştir.
Târîhimizde Fers (Fars) ile Türk’ün âdet ve ananâtını biri birine karıştıran uzun, müessir ve kudretli mevsimlere tesâdüf ediyoruz ve bugün o mevsimlerden kalmış bâzı ülfetlerle henüz müteharrik bulunuyoruz. İcitmâî sâhada istiklâlımızı te’sîs ve tahkîm etmek için hiss, fikir ve kalbimizi bu paslı zincirlerden de kurtarmak mecbûriyetindeyiz.
Türk mizâcı Şarktan Garpa doğru Anadolu’yu kaplayan gayr-i şuûrî bir Şîe mesleyi üzerinde yıllarca çalışarak Bektâşîliyin sekizinci asırdaki şeklini vucûda getirdi. Bu çok geniş, çok hâkim bütün Türk ekâbir-i mütefekkirînini hudûdu içerisine alan bir meslekti. Tam beş buçuk asır fâikiyetini muhâfaza etti. Sonra kara cehennemin savurduğu küllerin altında amûd-i fakarası olduğu ocaklarla beraber yıkıldı ve enkazı bir kere daha âfâk-ı vatana yayıldı. Bunun içindir ki Mevlevîlikten Sa’dîliliye kadar bütün Turûk-i alliyede âdâb ve erkânında Bektâşîliyin vâzih ve derin izlerine tesâdüf edilir.
Tekye adedi Türkiye’de cevâmi ve mesâcidin adedini geçmiş ve cemâat îtibâriyla kadın ve erkek nufûsun hemen yarısını mürîd sıfatıyla sâhasına almış bir müessisedir. Karşısında onun rûhen ve vicdânen hulûl eden tefessühâtıyla uğraşacak mukâbil müessise yalnız mektep, yalnız ilim vardır.
Ali Haydar Emir
ملت تورک و حادثهی کربلا
علی حیدر امیر آلپاقوت
-خاندانی تورک که در تبریز سلطنت میکرد - حکومت «هولاکو» به لحاظ کمّیت
و کیفیت نه موغول، بلکه یک حکومت تورک بود - هر دو عراق [عرب و عجم] را با
آزربایجان در یک دیگ جوشانید و پس از آن که آنها را به قالب یک تمدن واحد ریخت،
به پیکر حاصله یک مهر بزرگ «عجم» [ایرانیت] را زد.
-دولت ایلخانلی که به لحاظ سیاسی ماهیت یک «ایلخانلیق» وابسته به «خاقانلیق»
[امپراتوری موغول کبیر] را داشت، استقلال بالفعل خود را به «ایرانیت» متعلّق کرد؛
شعبات شیعیگری را به شرق و غرب منتشر ساخت و طرق و مذاهب تحریف شده با رفض و
الحاد، در غرب ایران و شرق آناتولی به مود روز تبدیل شدند.
-رابطهی تورک با یک نزاع عرب، چه میتواند
باشد؟
-در تاریخمان، به دورههای طولانی، موثر و نیرومندی بر میخوریم که در
طول آنها رسوم و سنن تورک و فارس به هم در آمیخته است.
-روزهایی که ما با این سکّههای معیوب در بازار فکر و اندیشه، خرید و
فروش میکنیم باید سرانجام به پایان بهرسد.
-چه وقت چشمهای دوخته شدهمان به دورانی که یزیدها خلیفه و مروانها
سردار بودند، به جای نگریستن به ماجراهای دور متعلّق به دیگران، به خودمان و
ماجراهای خودمان خواهند نگریست و ماتم خودمان و زخمهای خودمان را خواهند دید؟ و
از ریختن اشک چشم برای دیگران دست برداشته، برای شهدای خودمان خواهند گریست؟
-نهادهایی که عمر خرافات را طولانی میکنند، تا به کی در کنار گوشمان
ولوله و های و هوی به راه خواهند انداخت؟
-برای آن که استقلال خودمان در عرصهی اجتماعی را تاسیس و تحکیم کنیم، مجبور هستیم که احساسات و اندیشه و قلب خودمان را از زنجیرهای زنگزدهی [عادات و سنن فارس] هم رها سازیم.
اقتباسهای باارزش
اجتهاد، علمی، ادبی، اقتصادی مجموعه، سایی ١٩٦، صص ٣٨٣٤-٣٨٣٦، ١ کانون ثانی
(اوجاق) ١٩٢٦
ترجمه از تورکی به فارسی: مئهران باهارلی
آقای علی حیدر امیر، از نویسندهگان حاذق ما، یک مقاله با این عنوان در [روزنامهی] «وقت» منتشر کرد. این مقاله، تائید کنندهی سطور ما به مناسبت «توحید تدریسات» [یکسان و استاندارد نمودن مفردات و کتب درسی] در شمارهی ١٦٨ [نشریهی] «اجتهاد» است. از این مقالهی نیکو، بخشهای آتی را نقل میکنیم:
ملت تورک و حادثهی کربلا
علی حیدر امیر آلپاقوت
ملتی [تورک] که سیزده قرن با شمشیر آخته پیشاپیش جهان اسلام حرکت میکرد، به موازات کوچک شدن پیدرپیاش، کاهش جمعیت مذکّر خود به اندازهی یکی از لشکرهای قدیمش را مشاهده نمود. [در دهههای پایانی قرن نوزده تا پس از جنگ جهانی اوّل] حتی یک خانواده که شادابترین افراد خود را در میدان نبرد از دست نهداده باشد نهماند. در خرابهزار وطن، در حالی که صدها هزار مادر خون دل خود را به همراه اشک چشمانشان بر روی آخرین نامهی پسر شهید خود میریزند، در مجاورت این ماتمزدهگان، صدها هزار مادر دیگر هم وجود دارند که هنوز در بارهی سرنوشت اولاد خود خبری قطعی دریافت نهنمودهاند. اما از لطف و عنایت خداوند قطع اومید نهکرده، چشمان خشک شده از فرط گریستن خود را به افقهای ناپدید دوخته و منتظر باز آمدن رفتهگان هستند.
دهها هزار تن از رفتهگانی که باز نیامدند، تشنه لب، دهها هزارشان گرسنه، دهها هزارشان سوخته از گرما و یا یخزده از سرما جان خود را باختهاند. از بصره تا سامره، در سراسر طول فرات، از ساریقامیش [در قارس] تا قلهی اللّه اکبر [در شمال شرق آناتولی] در تمام دامنهی قفقاز، در سواحل رودخانهی تونا [دون در بالکان] که از امواجش نعرههای یئنی چئری به گوش میرسد، در سراسر جبههی قالیچییا [در جنوب لهستان] و در همهی کمپهای مصر، پانزده نسل از جوانان تورک، پنج تا و ده تا در یکجا پوسیدند. اکنون در آن سرزمینها نه نشان و قبّهای وجود دارد و نه یادمانی برپا شده است. کتیبهی شهدا را شنها و یخها و آبها پوشانده است.
اما چه نمایش گریهآوری است که در تکیهها، باز هم دیگها جوشید، ذکرها برپا و مرثیهها خوانده شد. افرادی هم با نالهی سوزان «حسین از اسبش بر صحرای کربلا پیاده شد - امان جبرائیل، به سلطان انبیا خبر بهده» گریستند، عدهای فریاد کشیدند و شماری بیهوش شده بر زمین افتادند. این مردان و زنان سینهزن که در گوشه و کنار خرابهزار وطنی که خود سرتاسر یک صحرای کربلای ابدی است، جمع شده و برای اهل بیت آه و زار میکنند و در مقابل ندای جاهلانهی «این ماه، ماه محرّم است، لسان میگرید، جنان میگرید - زمین میگرید، زمان میگرید، کل کون و مکان میگرید» با یک نادانی که هنوز کور و کر است نقرات «ای حسین، ای نور چشم احمد مختار» را فریاد کشیده و ناله میکنند، چه کسانی هستند؟ نهادهایی که عمر خرافات را طولانی میکنند، تا به کی در کنار گوشمان ولوله و های و هوی به راه خواهند انداخت؟ چه وقت چشمهای دوخته شدهمان به دورانی که یزیدها خلیفه و مروانها سردار بودند، به جای نگریستن به ماجراهای دور متعلق به دیگران، به خودمان و ماجراهای خودمان خواهند نگریست و ماتم خودمان و زخمهای خودمان را خواهند دید؟ و از ریختن اشک چشم برای دیگران دست برداشته، برای شهدای خودمان خواهند گریست؟ ای خداوند، آیا روزی نهخواهد رسید که گریههایمان را هم - به اندازهی خندههایمان-، از بیگانهگان دریغ کنیم؟
هر چه بیشتر تفکّر میکنم، شدیدتر و قطعیتر معتقد میشوم همان طور که «قصص انبیاء» [ربغوزی - رباطِ اوغوزلو] به دست تورک برای اسرائیلیات کالبد و جسد ساخت، «حدیقة السُعَداء» [فضولی] هم برای حادثهی کربلا به زبان تورکی شاهنامه نوشت (حقیقتِ واقعهیِ کربلا، آن طوری نیست که همه میدانند. حضرتِ حسن، در حالی که از خلیفه یزید، تخصیصاتِ معیّنی دریافت میکرد، به مرگ طبیعی فوت کرده است. و امّا حضرتِ حسین، او هم با آن که در مقابل دریافتِ تخصیصات متعهّد شده بود که از فعالیتِ سیاسی دوری کرده و ادّعایِ خلافت نهنماید، خُلفِ وعده نموده و در نتیجهیِ آن، به همراهِ اولاد و خانوارش دوچار سرنوشتی حقیقتاً فجیع و جانخراش شده است. نگاه کنید به [کتاب] «تاریخِ اسلامیت» ما. ع. ج. [عبداللّه جودت]). به سبب همچو راهنمای گمراه اما توانا و خودرایی است که ملّتی [تورک] که از عبرانیها همان قدر به دور است که از عربها، دانسته و یا نادانسته هنوز هم به دنبال ابراهیم پیغمبر رفته و هنوز هم برای منازعهی «اموی» - «عبّاسی» ماتم میگیرد. ای کاش اوّلی [ربغوزی - رباطِ اوغوزلو]، به جای آن که عظمتی را که علم به وی داده بود با نگارش قصص انبیاءها نمایان سازد، پس از تاریخ، بلاغت و رسالهاش، قلمش میشکست. دیگری نیز [فضولی] ای کاش به جای آن که آتش نبوغی که عشقش در دل او برافروخته بود را با تالیف حدیقة السُعَداءها شعلهور سازد، پس از تالیف دیوان و بنگ و باده و لیلا و مجنوناش، قلبش میایستاد.
«فضولی»، که برای دیده شدن در صف شیعهها توسّط معشوق و پدر معشوقش، در صفحههای حدیقة [السُعَداء] بر سعادتمندان شهیدان میگرید کجا؛ «بکتاشیگری» که هر سال از اول تا دهم محرّم بخشهای معیّنی از این کتاب را - مانند ختم قرآن در ماه رمضان - میخواند و میخواناند و گوش میدهد و گوش داده سینه میدَرَد کجا؛ و بالاخره آن «آش» که در روزی که شمر ذی الجوشن سر حسین مظلوم را - مانند قربان که در عید حج بریده میشود - از پشت گردن برید، پخته میشود و گفته شده که سنّتی به یادگار مانده از زمان به گِل نشستن کشتی نوح در جودی داغی [جنوب غربی آناتولی] است، کجا؟ این سه که با یکدیگر هیچ تناسبی نهدارند، چهگونه به زور جریانهایی غیر قابل درک که عقل ناتوان از آگاهی بر اسرار آنهاست، متّحد شده و به سمبول ذهنیتی مبدّل گشتند که مانند یک پرچم سهرنگ قرون متمادی است که بر سر ملّت تورک که با هیچکدام رابطهای نهدارد، به احتزاز درآمده است؟
در تاریخ ملّییمان، آن چنان فاجعههایی وجود دارند که در آنها خون مظلومان فوّاره میزند و مظلومان صحرای کربلا در مقایسه با مظلومان آن فجایع، یک زمرهی خوشبخت به حساب میآیند. و در ممالکی که تورکها بر آنها حکم راندهاند، آن چنان سرزمینهایی وجود دارند که قرون متمادی حقّ را و حقیقت را مکدّر کرده گریاندهاند و دشت کربلا در مقایسه با این سرزمینها، ارض موعود [بهشت رها یافتهگان] شمرده میشود.
رابطهی تورک با یک نزاع عرب، چه میتواند باشد که حتّی در حین ماتم سالهای اخیر [جنگ جهانی اوّل]، با خاطرات آن دعوا از خود بیخود شده و به شهادت امام حسین، بیشتر از سرگذشتهای پدربزرگش [پیغامبر اسلام] دل سوزانده و میگرییم؟ جدالی که منجر به فاجعهی کربلا شد، در اصل یک رقابت «بنی هاشم» - «بنی امیّه» بود، که سیر حوادث به آن مجادله رنگ مسألهای بین «اولاد علی» و «اولاد معاویه» داده است. ضروری است که «اتّفاقات ملّی عرب» را از «وقایع دینی اسلام» با دقّت از هم جدا ساخت. به «عراق»، میتوان به صورت منشاء تمام اختلافات دینی و اجتماعیای که امروز مشاهده میشود نگریست. به سبب این اشتراک منشاء [عراق] – که تصادف صرف آن را مهیّا کرده بود - در ظهور این اختلافها آثار طمع و حرصهای بسیار و اجتهادهای متعدد و سرخوردهگی و انتقامهای فراوان با هم مخلوط شده؛ و عملاً تمییز و تفریق آنها از هم به صورت غیر ممکن در آمده است. پس از آن نیز هر کدام، به شکل طریقت و مذهب و مسلک در چهار گوشهی جهان اسلام پخش شده است. اما روزهایی که ما با این سکّههای معیوب در بازار فکر و اندیشه خرید و فروش میکنیم باید سرانجام به پایان برسد
هر چقدر تاسّف بخوریم باز هم کم است. خاندانی تورک که در تبریز سلطنت میکرد - حکومت «هولاکو» به لحاظ کمّیت و کیفیت نه موغول، بلکه یک حکومت تورک بود - هر دو عراق [عرب و عجم] را با آزربایجان در یک دیگ جوشانید و پس از آن که آنها را به قالب یک تمدّن واحد ریخت، به پیکر حاصله یک مُهر بزرگ «عجم» [ایرانیت] را زد. این حکومت [دولت ایلخانلی] – که به لحاظ سیاسی ماهیت یک «ایلخانلیق» وابسته به «خاقانلیق» [امپراتوری موغول کبیر] را داشت - استقلال بالفعل خود را به «ایرانیت» متعلّق کرد؛ شعبات شیعیگری را به شرق و غرب منتشر ساخت و طرق و مذاهب تحریف شده با رفض و الحاد، در غرب ایران و شرق آناتولی به مود روز تبدیل شدند. ظاهراً شیخ صفی [الدّین اردبیلی]، خود مجبور به ایجاد چیزهایی بدعتآمیز [از صفر] نهبوده است. بلکه او همه چیز را حاضر و آماده [شده توسّط دولت ایلخانلی] یافته و به راحتی بذرهایی که هوسهای وی را میبایست بهرویانند را در مساعدترین زمینها کاشته است.
در تاریخمان، به دورههای طولانی، موثّر و نیرومندی بر میخوریم که در طول آنها رسوم و سنن تورک و فارس به هم در آمیخته است. امروز هم با عادتهایی به یادگار مانده از آن دورهها به حرکت در میآئیم. برای آن که استقلال خودمان در عرصهی اجتماعی را تاسیس و تحکیم کنیم، مجبور هستیم که احساسات و اندیشه و قلب خودمان را از این زنجیرهای زنگزده [عادات و سنن فارس] هم رها سازیم.
مزاج و ذائقهی تورک، پس از سالها کار کردن بر روی یک مذهب غیر شعوری تشیّع [حروفیه] که از شرق به سوی غرب آمده و آناتولی را فراگرفته بود، فورم قرن هشتمی بکتاشیگری را به وجود آورد. این، طریقتی بسیار گسترده و مسلّط بود که تمام بزرگان متفکّرین تورک را به داخل حدود خود کشانید و برتریت خود را دقیقاً به مدت پنج قرن و نیم محافظه کرد. سپس به همراه اوجاقهایش - که در زیر خاکستری که جهنّم سیاه میپراکند به منزلهی ستون فقراتش بودند -، سرنگون شد و آوارهایش یکبار دیگر در آفاق وطن پخش گردید. به همین سبب است که به ردّ و اثرهای واضح و عمیق بکتاشیگری در ارکان و آداب همهی طریقتهای بلندمرتبه، از مولویلیک تا سعدیلیک، برخورد میشود.
در تورکیه، «تکیه» موسّسهای است که تعدادش، از تعداد جامعها و مسجدها فزونی یافته و به اعتبار جماعت و پیروان، تقریباً نصف جمعیت مردان و زنان را به عنوان مرید به محدودهی خود داخل کرده است. در مقابل آن، به عنوان موسّسهای که بهتواند با چربزبانیهای تکیه که به روح و وجدان حلول میکنند مقابله نماید؛ تنها مدرسه، تنها تحصیل و تنها علم وجود دارند.
علی حیدر امیر
[1] ALİ HAYDAR EMİR
ALPAGUT, 30 Ağustos 1886 Gelibolu, 2 Ekim 1937 Heybeliada. Türk deniz harp
tarihçisi, tarihçi
https://www.harpsanat.com/yazarlar/ali-haydar-emir-alpagut-17747.html
"Ali Haydar Emir Alpagut: Hayatı ve Eserleri",
İstanbul Üniversitesi Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları Dergisi, Sayı 35,
(2019), s. 57-77
No comments:
Post a Comment