یلنگ توش خان جلایر (یه‌له‌نگ توُش خان جالاییر): «افتخار قبایل اتراک»، «سردار سرحد تورکستان» با «سیمای تاتاری»

یلنگ توش خان جلایر (یه‌له‌نگ توُش خان جالاییر): «افتخار قبایل اتراک»، «سردار سرحد تورکستان» با «سیمای تاتاری»

YELEÑ TUŞ XAN CALAYIR

TÜRK BOYLARININ QIVANCI, TÜRKÜSTAN SINIRI NOYANI, ve TATAR GÖRÜNÜMLÜ

مئهران باهارلی

خلاصه:

«یلنگ توش خان» رئیس ایل تورک جلایر، حاکم کلات و خان خانات جلایر «جالاییر خان‌لیغی»، یکی از شخصیت‌های ملی برجسته‌ی ملت تورک ساکن در ایران در اواخر قرن هیجده و نیمه‌ی اول قرن نوزده است. او ملقب به «سردار سرحد تورکستان»، مشهور به «افتخار قبایل اتراک»، و موصوف به داشتن «سیمای تاتاری» بود. «یلنگ توش خان» یک سیاست‌مدار و ادیب تربیت یافته در حد کمال در فرهنگ تورک، عمیقا شیفته‌ی ادبیات و دستور زبان و لغات تورکی، دارای تسلط و احاطه‌ی کامل بر تورکی جغتایی، و صاحب نظر در آثار امیر علی شیر نوایی بود. «یلنگ توش خان» که دارای شعور قومی و ملی تورک، و معتقد به اتحاد تورک منطقه‌ای و ائتلاف با خانات تورک تورکستان (آسیای میانه) بود، در مقطعی خانات تورک جلایر شامل منطقه‌ی کلات – درگز را به «خیوا خان‌لیغی» (خانات خیوه و خوارزم) در تورکستان تحت حاکمیت اللّه‌قلی بهادر ‌خان توره الحاق کرد. اندکی قبل از او محمد خان قرائی، خان خانات قرائی هم قلمروی خود را به  قلمروی خان‌نشین‌ خیوه‌ و خوارزم الحاق کرده بود. برقراری اتحاد میان این سه رهبر تورک خراسان، و الحاق خانات جلایر و قرائی به خانات خیوه و خوارزم، تأثیرات گسترده‌ای بر توازن قدرت و سیر تحولات سیاسی و نظامی در تورکستان که شمال و شرق خراسان ایران جزئی از آن بود داشت. در قسمت اول این مقاله به اهمیت یلنگ توش خان از منظر تاریخ تورک، و در قسمت دوم به ریشه‌شناسی نام یلنگ توش پرداخته‌ام.

Özet

Türk Calayır (Celayir) boyunun başbuğu, Kalat hükümdarı ve Calayır Hanlığı'nın hanı olan Yeleng Tuş Han, 18. yüzyılın sonları ile 19. yüzyılın başlarında İran'daki Türk milletinin önde gelen milli şahsiyetlerindendir. "Türkistan Sınır Noyanı" unvanını taşıyan ve "Türk Boylarının Kıvancı" olarak anılan bu lider, dönemin kaynaklarında kendine has "Tatar çehresiyle" dikkat çekmiştir. Türk kültüründe mükemmel düzeyde yetişmiş bir siyasetçi ve edebiyatçı olan Yeleng Tuş Han, Türk edebiyatı, dilbilgisi ve dağarcığına dair engin bir birikime ve takdir duygusuna sahipti; Çağatay Türkçesine derinden egemen ve Emir Ali Şir Nevâî'nin edebi eserleri konusunda bir otorite olarak kabul ediliyordu. Güçlü bir Türk etnik ve milli kimlik bilincine sahip olan, ve bölgesel Türk birliğini savunan ve Türkistan (Orta Asya) coğrafyasındaki Türk hanlıkları arasında ittifak kurulmasını destekleyen Yeleng Tuş Han, bir dönem, Kalat ve Dergez bölgelerini kapsayan Calayır Türk hanlığını, o sırada Allah-Kuli Bahadır Han Tura tarafından yönetilen Türkistan'daki Hiva ve Harezm Hanlığı'na ilhak etmişti. Yeleng Tuş Han'dan önce, Karay (Kara'i) Hanlığı'nın hanı olan Muhammed Han Karay (Kara'i) da kendi topraklarını Hive ve Harezm Hanlığı'na dahil etmişti. Horasanlı bu üç Türk lider arasında kurulan ittifak ve Calayır ile Karay hanlıklarının Hive ve Harezm Hanlığına katılması, bölgedeki güç dengelerini kökten değiştirmiş; Horasan'ın kuzey ve doğu kısımlarını da içine alan Türkistan coğrafyasındaki siyasi ve askeri gelişmelerin seyrini etkilemiştir. Bu makalenin ilk bölümünde, Yeleng Töş Han'ın Türk tarihi açısından taşıdığı önemi ele alırken, ikinci bölümde "Yeleng Tuş" isminin etimolojisini inceliyorum.

Abstract

Yeleng Toush Khan, chief of the Turkish Jalayir tribe, ruler of Kalat, and Khan of the Jalayir Khanate, was a leading national figure among the Turkish nation of Iran during the late eighteenth and early nineteenth centuries. He bore the title "Commander of the Turkestan Frontier," was acclaimed as the "Pride of the Turkish Tribes," and was noted in contemporary accounts for his distinctive "Tatar countenance." Yeleng Toush Khan was a politician and man of letters deeply immersed in Turkish culture. He possessed a profound appreciation for Turkish literature, grammar, and lexicon, was fluent in Chagatai Turkic, and was recognized as an authority on the literary works of Mir Ali-Shir Nava'i. Endowed with a strong sense of Turkish ethnic and national identity, he championed regional Turkic unification and advocated an alliance with the Turkic khanates of Turkestan (Central Asia). At one stage, Yeleng Toush Khan incorporated the Jalayir Turkish khanate — comprising the Kalat and Dargaz region — into the Khanate of Khiva and Khwarezm in Turkestan, then ruled by Allah-Quli Bahadur Khan Tura. Prior to Yeleng Toush Khan, Mohammad Khan Qara'i — the Khan of the Qara'i Khanate — had likewise incorporated his realm into the Khanate of Khiva and Khwarezm. The alliance forged among these three Turkic leaders of Khorasan, together with the incorporation of the Jalayir and Qara'i khanates into the Khanate of Khiva and Khwarezm, profoundly altered the regional balance of power and influenced the course of political and military developments in Turkestan, a region that also included the northern and eastern parts of Khorasan. In present-day Iran. In the first part of this article, I examine the historical significance of Yeleng Toush Khan from the perspective of Turkish history, while the second part explores the etymology of the name "Yeleng Toush."

مقدمه:

«یلنگ توش خان» رئیس ایل تورک جلایر و حاکم کلات، ملقب به «سردار سرحد تورکستان»، مشهور به «افتخار قبایل اتراک»، و موصوف به داشتن «سیمای تاتاری»، یکی از شخصیت‌های ملی ملت تورک ساکن در ایران زیسته در اواخر قرن هیجده و نیمه‌ی اول قرن نوزده میلادی است. اطلاعات پراکنده‌ای که در منابع و اسناد تاریخی مختلف در باره‌ی یلنگ توش خان وجود دارد نشان می‌دهند که او یک سیاست‌مدار و ادیب تربیت یافته در فرهنگ تورک، علاقه‌مند به ادبیات و دستور زبان و لغات تورکی، مسلط بر تورکی جغتایی، صاحب نظر در آثار امیر علی شیر نوایی؛ دارای شعور قومی و ملی تورک، معتقد به نوعی اتحاد تورک منطقه‌ای و ائتلاف و اتحاد با خانات و حاکمیت‌های تورک تورکستان (آسیای میانه) و خوراسان، و در مقطعی خواستار – عامل الحاق مناطق تورک‌نشین شمال و شرق خوراسان شامل «نه‌دیر قالاتی» (کلات نادری) – دره‌گز و یا «جالاییر خان‌لیغی» (خانات جلایر) به «خیوا خان‌لیغی» (خانات خیوه) در تورکستان بود (خیوا خان‌لیغی - خانات خیوه حاکمیتی تورک در آسیای میانه که در بین سال‌های ۱۵۱۵ تا ۱۹۲۰ میلادی در منطقه‌ی خوارزم در جنوب دریاچه‌ی آرال برپا بود[1]).

بیوگرافی یلنگ توش خان جلایر

تاکنون بیوگرافی یلنگ توش خان جلایر تهیه نه‌شده است. در اینجا صرفا خلاصه‌ای از مجموع اطلاعات پراکنده‌ی موجود در باره‌ی او ذکر شده در منابع و اسناد تاریخی مختلف که از منظر تاریخ تورک و فرهنگ تورک دارای اهمیت هستند عرضه می‌شود. تاریخ و محل تولد یلنگ توش خان معلوم نیست. او احتمالا متولد دهه‌های آخر قرن ۱٨ (?۱٧٨) و مقتول در سال ۱٨٤٨ است.

«یلنگ توش خان افتخار قبایل اتراک»، در کتیبه‌ی «گؤک گومبه‌ت» کلات نادری

خوانین تورک جلایر که حکومت کلات را در دست داشتند، علاقه‌ی خاصی به برپا کردن و مرمت بناهای تاریخی داشتند. مانند مسجد جامع «گؤک گومبه‌ت» - گؤی گونبه‌د (کبودگنبد) کلات نادری که بارها توسط خوانین جلایر (و یک بار توسط نادر شاه) مرمت و تعمیر شده است. نکته‌ی جالب توجه آن که در این‌گونه بناها، هویت ملی تورک و تورک‌گرایی خوانین جلایر همیشه به نوعی منعکس شده است. یک نمونه، حک کردن شعر تورکی مادّه‌ی تاریخ سروده‌ی گلبن افشار، به امر خان تورک جلایر که حاکم وقت کلات بود بر کتیبه‌ی کلات نادری در سینه‌ی کوه است[2]. نمونه‌ی دیگر، شعر فارسی کتیبه‌ی سنگی مدخل مسجد جامع «گؤک گومبه‌ت» به خط نستعلیق است که در آن یلنگ توش خان فرزند فتح‌علی خان «افتخار قبائل اتراک» نامیده می‌شود. این کتیبه به مناسبت آخرین مرمت و تعمیر مسجد «گؤک گومبه‌ت» توسط یلنگ توش خان که در اثر زلزله خراب شده بود، و ظاهرا به امر او در زمان فتح‌علی‌ شاه قاجار نصب شده است. گنجاندن عبارت «افتخار قبائل اتراک» در این کتیبه‌ی تاریخی، نشان‌گر وجود شعور قومی تورک و تورک‌گرایی سیاسی یلنگ توش خان است. در شعر هم‌چنین گفته می‌شود که یلنگ توش خان، شخصا مصارف تعمیر مسجد جامع «گؤک گومبه‌ت» را که در اثر حوادث کاملا ویران شده بود تقبل و سقف و ایوان و کاشی‌کاری‌های آن را در سال ١٨٣٤ بازسازی کرده است. 

در زمانِ شهنشهِ ایران - شاهِ بن شاه تا به جدّ و نیا

شاهِ گردون وقار، فتح‌علی - خَلَّدَ واللَّهُ مُلكَهُ ابدا

ابن فتح‌علی یلنگ توش خان - رَفْعُ اَللَّهِ دَامَ عِزُّهُ وَ عَلاَ

افتخارِ قبایلِ اتراک - پیرویِ خاندانِ آلِ عبا

آن که عدلش نمود فتنه به خواب - وآن که قهرش به ظلم داده فنا

نیست هم‌تایِ او به فضل و هنر - نیست مانندِ او به جود و سخا

بهرِ تعمیرِ این مکانِ شریف - از کَرَم بر گشوده دستِ دعا

این قَدَر داد از وجوهِ حلال - که به‌شد منعم اهلِ فقر و گدا

مسجدی کز حوادثِ جهان - بود ویران چو خانه‌یِ دل‌ها

منهدم گشته بود و زیر و زبر - سقف و ایوانِ این خجسته بنا

داد توفیق پس خدایِ جهان - تا که به‌نمود این بنا برپا

شد زِ توفیقِ حضرتش به کلات - کعبه‌یِ ثانی‌یِ جدید به پا

آرزویِ طوافِ او دارند - زین شرف خاک سوده سر به سما

هکذا! مسجدی که چشم و قلوب - می‌کُند از وی اکتساب و ضیا

کاشی‌یِ او زِ رنگ‌آمیزی - در صفا رشکِ گونبدِ مینا

سالِ تاریخش از خِرَد جُستم - ناگهان مفسری نمود ندا

عَجِّلُوا اَلصِّلاَتَ قَبْلَ اَلْمَوْتِ /۱۲۵۰- هست تاریخِ این خجسته بنا 

بنا به بعضی اطلاعات روزنامه‌ای اینترنتی، قبرهای یلنگ توش خان، پدر او  فتح‌علی خان جلایر، دو برادرش (صید محمد خان؟، محمدرضا خان؟، حسن خان؟) و بعضی از شهدای کلات (؟) در فضای داخل مسجد گؤک گومبه‌ت و زیر گنبد و دو پوشش آن که از نو کاشی شده قرار دارد.

تسلط و تبحر یلنگ توش خا‌‌ن جلایر بر زبان و لغات تورکی جغتایی و آثار امیر علی شیر نوایی و تدریس آن‌ها توسط او به مقامات عالی‌رتبه‌ی قاجار:

فتح‌علی (بن کلب‌علی خان بن مرشدقلی خان بن فتح‌علی) خان قاجار قزوینی سپانلو – ساپان‌لی مولف کتاب «مقالید الترکیه»، یکی از مفصل‌ترین و مهم‌ترین لغت‌نامه‌های تورکی جغتایی، تالیف شده به سال ۱٨٦۱ (۱۳ سال بعد از قتل یلنگ توش خان جلایر) در دوره‌ی حاکمیت ناصرالدین شاه قاجار است. او در مقدمه‌ی کتاب «مقالید الترکیه» نام یلنگ توش خان را در دو جا ذکر کرده و اطلاعاتی در باره‌ی او داده است. بنا به فتح‌علی خان قاجار قزوینی – ساپان‌لی، یلنگ توش خان که پدر بر پدر رئیس ایل جلایر و حاکم کلات بود، در منتها و نقطه‌ی کمال دانایی و آگاهی  و تسلط بر تورکی جغتایی و آثار امیر علی شیر نوایی بود و علاوه بر خود فتح‌علی خان قاجار قزوینی – ساپان‌لی که در آن هنگام مامور به خدمت دیوانی در خراسان بود، به میرزا عبدالوهاب معتمدالدوله - نشاط اصفهانی رئیس دیوان رسائل و انشاء (بیتیک‌چی – توغرا) فتح‌علی شاه و نخستین وزیر بعدی امور خارجه‌ی قاجاری[3]، که در سال ۱۲۳۶ هجری قمری از سوی فتحعلی‌شاه قاجار برای مأموریت سیاسی و مذاکره با خوانین منطقه به خراسان فرستاده شده بود، تورکی جغتایی و تالیفات امیر علی شیر نوایی را می‌آموزاند و تدریس می‌کرد:

«این بنده‌ی درگاه [فتح‌علی خان قاجار قزوینی سپانلو – ساپان‌لی] که در سلک جان‌نثاران به منصب یوزباشی‌گری‌ی دویست نفر غلامان قاجار قزوینی از طایفه‌ی خود سرافراز بود، در رکاب شاه‌زاده [علی‌نقی میرزا – رکن‌الدوله] مامور [و] مدت دو سال در خراسان به خدمت دیوانی جان‌نثاری می‌نمود. یَلَنْگ توش خان، که اباً عن جد بزرگ و صاحب ایل جلایر [جالاییر] و کلات [قالات] بود، در تالیفات حضرت نوایی و لغت جغتای [چاغاتای] منتهای بصیرت و تسلط داشت. در آن دو سال [این بنده‌ی درگاه تالیفات حضرت نوایی و لغت جغتای را] اغلب اوقات در نزد ایشان تحصیل می‌نمود .... در آن دو سال که در خراسان بودیم، در سابق عرض شد، ایشان [میرزا عبدالوهاب معتمدالدوله - نشاط اصفهانی] هم حسب الحکم در خراسان بودند و اوضاع خراسان به صلاح‌دید آن جناب می‌گذشت. در سن هفتاد سال با شکسته‌گی و پیری فرمودند که [اگر] تالیفات امیر [علی شیر نوایی] را و لغت جغتایی را نه‌فهمم، برای من نقص می‌باشد و در نزد یَلَنْگ توش خان تحصیل نمودند. گاهی که او [یَلَنْگ توش خان] به جایی مامور می‌شد، [میرزا عبدالوهاب معتمدالدوله - نشاط اصفهانی] کم‌ترین را احضار می‌فرمودند و [تالیفات امیر علی شیر نوایی و لغت جغتایی را] تحصیل می‌کردند. و در کتاب «گنجینه»ی خود که تصنیف فرمودند چند غزل تورکی و چند انشاء تورکی به قلم آوردند ...».

در کتاب‌خانه‌ی ملک یک نسخه‌ی خطی از دیوان امیر علی شیر نوایی وجود دارد که بر صفحه‌ی آخر آن مهر – دامقای یلنگ توش خان زده شده است[4] (با تشکر از یک خواننده‌ی سؤزوموز که این معلومات را داد). این نسخه از دیوان امیر علی شیر نوایی متعلق به کتاب‌خانه‌ی شخصی یلنگ توش خان است که دارای آثار ادبی دیگر تورکی هم بود. یلنگ توش خان در بالای این صفحه یک نوت در باره‌ی تولد فرزندش نوشته و آن را با عبارت «یلنگ توش جلایر» پایان داده است: هُوَ اَللَّهُ تَعَالَيْ شَانَهُ. تولّدِ نورِ چشمی(‌یمان هفت ساعت در شب دوشنبه؟) چهاردهم شهر شوّال المکرّم، سیچقان ئیل، (...؟) سنه ۱۳٥، العبد یلنگ توش جلایر. وجود دیوان تورکی امیر علی شیر نوایی، یکی از برجسته‌ترین شعرا و ادبای جهان تورکیک، در کتاب‌خانه‌ی یلنگ توش خان و قید کردن خبر خوش تولد فرزندش بر آن به قصد تیمّن و تبرّک، موید دل‌بسته‌گی یلنگ توش خان به ادبیات تورک و امیر علی شیر نوایی است.

اعطای لقب سردار تورکستان به یلنگ توش خان جلایر، و خراسان جزئی از تورکستان

در آغاز والی‌گری شاه‌زاده احمدعلی میرزا در خراسان، رئیس خانات تورک قرائی (قارای خان‌لیغی) «محمد خان قرائی» که توسط رضا قلی خان کورد زعفرانلو حاکم خبوشان، از ارض اقدس (مشهد) اخراج شده بود، و «صید محمد خان جلایر» برادر بزرگ یلنگ توش خان که حاکم خانات جلایر (جالاییر خان‌لیغی) و کلات بود، از خدمت «شاه‌زاده احمدعلی میرزا» والی خراسان سر برتافته و به «اللّه‌قلی بهادر ‌خان توره» (۱٨۲٥-۱٨٤۲) پنجمین خان از سلسله‌ی اوزبک قونقورات که بر خیوه‌ و خوارزم حکومت می‌کرد پناهنده شدند. «صید محمد خان جلایر» در جریان حمله به قلعه محمد آباد - یکی از حملاتی که  «اللّه‌قلی بهادر ‌خان توره» ظاهرا به تحریک خود او به خراسان کرد - در تاریخ ۳٠ ماه می ۱٨۳٠ کشته‌ شد. پس از مرگ «صید محمد خان جلایر» برادرش یلنگ توش خان ریاست خانات جلایر و حکومت کلات را برعهده گرفت. یلنگ توش خان جلایر نیز به انتقام قتل برادرش صید محمد خان و تصرّف بلوک پشتکوه متعلّق به او توسط شاه‌زاده احمد علی میرزا، به اللّه‌قلی بهادر ‌خان توره» حاکم خیوه‌ و خوارزم پیوست‌. اللّه‌قلی بهادر ‌خان توره، یلنگ توش خان جلایر را مورد نوازش و احترام قرار داد و به او لقب «سردار کل سرحدات تورکستان» را اعطا نمود. در این لقب، تورکستان نه تنها خانات جلایر، بلکه کل خراسان را شامل می‌شود و بدین معنی است که خانات جلایر واقع در خراسان در منطقه‌ی حاشیه‌ای تورکستان و داخل آن قرار دارد. در آن دوره خراسان جزئی از تورکستان بود: «طرف مشرقی آن [قطعه‌ی ایران]، که‌ خراسان است مستعدترین نقاط تورکستان و شرق؛ سیستان به ‌غایت مشابه ‌مصر، و حدود آزربایجان بهترین و آبادترین سایر نقاط می‌باشد»[5]. اعطای لقب «سردار سرحد تورکستان» به یلنگ توش خان جلایر، نشان‌دهنده‌ی جایگاه ویژه‌ی او در نزد اللّه‌قلی بهادر ‌خان توره حاکم خانات خیوه و خوارزم بود.

الحاق خانات جلایر و شمال خراسان به خانات خیوه

تحت حاکمیت اللّه‌قلی بهادر ‌خان توره، قلمرو خان‌نشین‌ خیوه‌ و خوارزم به‌ نهایت‌ وسعت‌ خود رسید، و‌ سرزمین‌هایی‌ از ملتقای‌ رود سیحون‌ با دریاچه‌ی آرال‌ تا قلعه‌ی مور در کنار کوشک‌ را در بر‌گرفت. در آمدن محمد خان قرائی و یلنگ توش خان جلایر به تابعیت الله‌قلی بهادر خان توره، به معنی الحاق عملی خانات جلایر شامل منطقه‌ی کلات – درگز و خانات قرائی، یعنی تمام شمال و شرق خراسان ایران به قلمروی خانات تورک خیوه و خوارزم بود ‌. در این مقطع‌ خان‌نشین خیوه و خوارزم، شامل خانات قرائی و جلایر در خراسان هم می‌شد. برقراری روابط دوستانه و اتحاد میان این سه رهبر و سرکرده‌ی تورک خراسان، و الحاق خانات جلایر و قرائی به خانات خیوه و خوارزم، تأثیرات گسترده‌ای بر توازن قدرت تحولات سیاسی و نظامی در آن منطقه داشت و نشان‌دهنده‌ی اهمیت استراتژیک تورکستان بود.

پیوستن خانات جلایر به قلمروی دولت تورک قاجار

در سال ۱۸۲۹ میلادی شاه‌زاده احمدعلی میرزا، نوزدهمین پسر فتح‌علی‌شاه قاجار، به والی‌گری خراسان منصوب شد. هنگامی که اللّه‌قلی بهادر ‌خان توره ظاهرا به ترغیب محمد خان قارایی و یلنگ توش خان، تورکمن‌های تکه و ساروق را به حمله به خراسان فرمان داد، شاه‌زاده احمد علی میرزا هم نیرویی را برای دفع قوای اللّه‌قلی بهادر ‌خان توره فرستاد. در جنگی که در محل پل خاتون سرخس روی دارد، قوای تورک‌های خوارزمی شکست خورد، بسیاری از ایشان به قتل رسید و اسیران زیادی به اسارت درآمد. بعد از شکست قوای اللّه‌قلی بهادر ‌خان توره حاکم خیوه و خوارزم، محمد خان قرائی و یلنگ توش خان جلایر با شفاعت بزرگان و ریش سفیدان خراسان، مورد عفو شاه‌زاده احمد علی میرزا قرار گرفتند. یلنگ‌ توش‌ خان‌ جلایر که این مروّت را از شاه‌زاده ملاحظه نمود، بعد از چند سال‌ جنگ‌ و گریز، مطیع‌ دولت‌ قاجار گشت‌. رؤسای تورکمن را به نیّت خدمت به دربار گسیل ساخت. دو سال بعد در سال ۱٨۳۱ که دوباره خراسان در آشوب و ناامنی غرق شد، احمدعلی میرزا به تهران فرا خوانده شد و حکومت خراسان به نایب السلطنه عباس‌میرزا واگذار گردید تا آرامش و امنیت را به این خطه بازگرداند. با ورود عباس میرزا به مشهد گروهی از خوانین خراسان از جمله یلنگ توش خان جلایر حاکم کلات به حضور او رسیده و اعلام سرسپرده‌گی کردند. نایب السلطنه عباس‌میرزا، یلنگ توش خان را که مورد اعتماد او و مسلط بر تورکی جغتایی و تورکمنی و شرقی و آگاه بر سیاست تورکستان بود، به منظور تحکیم روابط سیاسی و دیپلوماتیک مابین به سفارت دولت قاجار در دربار اللّه‌قلی بهادر ‌خان توره حاکم خانات خیوه و خارزم منصوب کرد.

مردی بدقیافه با سیمای تاتاری

در سال ۱۸۳۳ لورد پالمرستون (Henry John Temple, 3rd Viscount Palmerston)، وزیر خارجه‌ی وقت بریتانیا، از جیمز بیلی فریزر (James Baillie Fraser)، نقاش، سیاح و سفرنامه‌نویس اسکاتلندی خواست به ایران سفر کرده، از راه‌های خراسان بازدید و نقشه‌های نظامی تهیه کند، هم‌چنین میزان نفوذ روس‌ها را در این کشور بررسی نماید. فریزر پس از انجام ماموریت و بازگشت به انگلستان، سفرنامه‌ی معروف به سفر زمستانی (عنوان کامل: «سفری در زمستان از ‌استانبول تا تهران با شرح مسافرت‌هایی در نواحی مختلف ایران و جز آن») را تالیف کرد. فریزر که در ژوئن ۱٨۳۳ موفق به دیدن یلنگ توش خان در مشهد شد سیمای او را در کتاب خود چنین توصیف می‌کند:«او مردی بدقیافه، با خصوصیات سیمای تاتاری، چشمان کوچک، صورتی زرد مایل به قرمز، و با یک حالت ناخوشایند چهره بود»[6]. ظاهرا این ارزیابی منفی فریزر، به سبب مخالفت یلنگ توش خان با سفر او به کلات و شمال خراسان و فعالیت‌های جاسوسی‌اش در آن منطقه است.

مخالفت یلنگ توش خان با فعالیت‌های جاسوسی و نفوذ بریتانیا در کلات و شمال خراسان

فریزر در سفرنامه‌اش مخالفت یلنگ توش خان با سفر او به کلات و حضورش در این منطقه را ذکر کرده است. فریزر می‌گوید اومیدوار بود با معرفی‌نامه‌هایی که خطاب به یلنگ توش خان در دست داشت، به‌تواند به کلات نادری – منطقه‌ای مهم که هنوز پای اوروپایی‌ها به آن جا نه‌رسیده بود - رفته، تورکمن‌ها و کتل‌ها و معبرها و راه‌هایی که می‌توان از آن‌ها توپ‌ها را عبور یا قوشون را حرکت داد به‌بیند. علی رغم موافقت شاه‌زاده قهرمان میرزا حاکم مشهد با مسافرت فریزر به کلات، محمدرضا خان وزیر که معتقد بود انگلیسی‌ها می‌آیند تا مملکت را تصرف کنند، و یلنگ توش خان حاکم کلات که با سفر فریزر به کلات مخالف بود، به او اعلان کردند که صلاح نیست فریزر هرگز به آن منطقه به‌رود. بدین ترتیب این دو شخصیت در آن مقطع از فعالیت‌های جاسوسی فریزر و نفوذ بریتانیا در کلات و شمال خراسان جلوگیری کرده‌اند.

کشته و بریده شدن سر یلنگ توش خان

پس از مرگ محمد شاه قاجار (۱٨٤٨)، شاه‌زاده سلطان مراد میرزا حسام السلطنه پسر عباس میرزا نایب السلطنه به حکومت خراسان رسید. در این زمان محمد حسن خان معروف به سالار پسر پنجم الله‎یار خان آصف‎الدوله و پسر بزرگ مریم خانم دختر پنجم فتح‌علی‌شاه و پسردایی محمد شاه قاجار به تحریک انگلیس در مشهد قیام کرد. محمد حسن خان سالار قصد داشت تعدادی از جنگجویانش را از شهر مشهد خارج نموده و به تسخیر کلات و ساخلوی آن به‌فرستد، تا در صورتی که در مشهد شکست خورد، به دژ کلات رفته و در آن جا مقاومت نماید. فرمانده‌ی سپاه قاجار، یلنگ توش خان جلایر را ماموریت داد تا به سرعت با سوارانش به کومک سواران ساخلوی کلات رفته و از ورود سپاهیان محمد حسن خان سالار به آن جا جلوگیری نماید. یلنگ توش خان حسب الحکم به سوی کلات روانه شد. اما در راه، به محاصره‌ی سپاهیان مروی طرفدار محمد حسن خان سالار درآمد و دستگیر شد. یلنگ توش خان را به مشهد برده و به حاجی میرزا محمد خان بیگلربیگی (معروف به محمدعلی خان) برادر محمد حسن خان سالار تسلیم کردند. به دستور حاجی بیگلربیگی یلنگ توش خان جلایر را در ملاء عام به طرزی فجیع و رسوا به قتل رسانیده، سپس سرش را بریده و بر نیزه کردند و در کوی و بازار مشهد گردانیدند، تا روحیه‌ی تضعیف شده‌ی جنگجویان محمد حسن خان که در داخل شهر مشهد محاصره شده بودند تقویت شود. خانه و کاشانه‌ی یلنگ توش خان و دیگر خوانین خانات جلایر را هم به غارت و تاراج بردند.

سال‌شمار یلنگ توش خان جالاییر

تولد ?۱٧٨

تدریس جغتایی و آثار نوایی به نشاط اصفهانی ۱٨۲۱

گرفتن لقب سردار تورکستان و الحاق خانات جلایر به خانات خارزم ۱٨۳٠

دیدار با عباس میرزا و سفارت خیوق ۱٨۳۱

دیدار با فریزر ۱٨۳۳

بازسازی مسجد گؤک گومبه‌ت کلات ١٨٣٤

شرکت در کشمکش‌های درگز ۱٨۳٤

کشته شدن به دست حسن خان سالار ۱٨٤٨

معنی نام یلنگ توش و ریشه‌یابی آن:

نام یلنگ توش با املاهای متفاوت یلنک توش، یلنکتوش، یلانتوش، یالانتوش، یالانتاش، یالنگ توش، النگ توش، یالانگوشو، ... و در سفرنامه‌های انگلیسی به صورت‌های Yelantoosh و Yellantoosh[7]، اغلب هم‌راه با عنوان خان، و یا بی Bî به صورت‌های یالانگوتش بی، یالانگوتشبی، یالانگوتوش‌بی، یالانگوتشب، ...، نوشته شده است (بی: تلفظ قازاقی، در دیگر زبان و لهجه‌های تورکیک: بیگ، به‌یگ، بیک، به‌ک، به‌ی، ....، Big, Bîy, Bey, Bek, Biy, Bik, Bég, Bék, Bėk, Beg, Bėg؛ در چینی Pek، مانچو Beyle، جوچئن Bögin، موغولی Begi، ...). نام تورکی یلنگ توش خان در بعضی نوشته‌های فارسی به صورت‌های تماما غلط فارسی‌سازی شده از جمله پلنگ توش، پلنگ پوش، پلنگی وش، پلنگ مینتوش، مینک توش ... نوشته می‌شود. نام «یلنگ توش» مرکب از دو کلمه‌ی تورکی یلنگ و توش است: 

الف-جزء یلنگ را بر اساس معانی آن، می‌توان به چند طریق ریشه‌شناسی کرد:

۱-یه‌له‌نگ – یَلَنگ Yeleng, Yeleñ: عریان، برهنه، ساده، خالص و تنها در تورکی شرقی و جغتایی (در تورکمانی: یالینگ Yalıng, Yalıñ)، نهایتا مشتق از فعل یالماق (کنده شدن، برهنه شدن) است. یه‌له‌نگ – یلنگ در این معنی هم‌ریشه با یالین (در ترکیب «آیاق یالین» – پا برهنه) یالنیز (تنها، مجرد)، یالینتیق (یتیم، بی‌بضاعت، فقیر) در تورکمانی، و یلنگ در اوزبیکی («‌یلنگ آیاق»– پا برهنه، «یلنگ یئتیمچه»-یتیم لخت و عور، «یلنگ تؤش»-سینه برهنه، «یلنگؤچ»-لخت و برهنه) است. اصطلاحات تورکی اوزبکی «یلنگ قت» - یالینگ قات به معنی یک طبقه، جای وسیع و فراخ، «یلنگ اۉتلاق»، یلنگ‌لیک (دشت)، ... ممکن است با این یه‌له‌نگ – یَلَنگ، و یا با آلانگAlang, Alañ  – آلانAlan  (عرصه) و شاید با اؤله‌نگ –النگ (دشت هموار) مرتبط باشد[8].

۲- ییله‌نگ، Yileñ, Yileng: مطلق العنان و بر سر خود گذاشته شده، یله و رهایافته و آزاد شده. شاید مرتبط با یلنگ در معنی اول (تنها)، و یا مرتبط با کلمات چینی زیلی  自立 و دولی 獨立 هر دو به معنی مستقل و قائم به نفس و خوداتکا، با تبدیل حروف «ی» به «د»، آن هم به «ز» از کلمه‌ی فرضی «ییلی» آلتاییک. مانند تبدیل «ییلان» تورکی عمومی به معنی مار به «دیلوم» در تورکی بولقاری[9]، و تبدیل یالان به معنی برهنه در تورکی بالقار-قاراچای به جالان و زالان[10]. ظاهرا کلمه‌ی «یله» در زبان فارسی به معنی رها و آزاد هم، در نهایت ماخوذ از این بن آلتاییک «ییلی» و احتمالا چینی‌الاصل است.

۳- یئله‌نگ Yéleng Yéleñ,: یئلینگ Yéling Yéliñ,: چست و چابوک، بادپا در سنگلاخ و خلاصه‌ی عباسی، از ریشه‌ی ییل – یئل تورکی به معنی باد، مرتبط با  یئلینگ  Yéliñبه معنی مَهَب، محل بادخیز در دیوان لغات تورک. 

٤ - ییله‌نگ Yėleñ، یه‌له‌نگ Yeleng: این کلمه‌ اغلب در ترکیب «یه‌له‌نگ – ییگیت» به‌کار می‌رود[11] و به معنی ایگیت، یییت، باهادیر، بهادر، دلاور، بی پروا، نه‌ترس است. «یه‌له‌نگ» مشتق از «یَل – یه‌ل Yėl»  به معنی پهلوان، شجاع، دلیر، مبارز، جنگجوی پر زور، دلاور، و بهادر، مرد مبارز، تناور و جسیم و قوی و توانا و زوردار است. این کلمه ‌احتمالا ریشه‌ی تورکیک - آلتاییک دارد که به زبان فارسی هم وارد شده است. عده‌ای از محققین آن را محرف کلمه‌ی تورکیک – آلتاییک ار Ėr– اه‌ر (دلاور، مرد، ...) ، و در نتیجه یه‌له‌نگ را معادل اه‌ره‌ن دانسته‌اند. بنا به یک نظر دیگر، احتمال دارد که کلمه‌ی «یَل – یه‌ل» نهایتا مرتبط با کلمات چینی یینگ 英 به معنی برجسته، مستعد، درخشان[12]؛ یونگ 勇 به معنی شجاع، دلیر، دلاور (با تبدیل حروف «ل» و «ن» به یک‌دیگر: اونلار ← اول‌لار، آنلاماق ← آنناماق، آلین ← آنن، جان‌لار ← جاننار، ده‌ن‌لی ← ده‌ننی، ...؛ و در اول کلمه تبدیل لوْر (نوعی پنیر) ← نوْر، لوْدا (توده‌ی خاک) ← نوْدا، یئنگه‌ج - لئنگه‌ج (خرچنگ، در جغتایی، تورکمنی)، ...) باشد. ترکیب این دو کلمه به صورت یینگ‌یونگ در زبان چینی به معنی قهرمانانه و یا فوق‌العاده شجاعانه است[13]. در زبان موغولی هم کلمه‌ای به صورت یالاخ و به معنی پیروز شدن، غلبه کردن، فتح کردن، سرنگون کردن، شکست دادن، مغلوب کردن وجود دارد[14].

ب- جزء توش (توُش، طوُش، دوُش، توُشی، طوُشی، دوُشیTuş, Duş, Tuşi, Duşi ، در منابع قدیمی انگلیسی توُش Toosh) به دو صورت ریشه‌یابی شده است:

۱- در جغتایی توُش، طوُش Tuş، دوُش Duş، در تورکی قدیم تؤشTöş ، در تورکمانی معاصر دؤشDöş ، در اؤزبیکی معاصر تؤش To’sh، به معنی سینه، آغوش، قسمت پایین سینه است.

 ۲- توش، بن مصدر تورکی توُشماق Tuşmaq– دوُشماق به معنی سرزدن، برخورد کردن، مواجه شدن، روبه‌رو شدن است که به صورت اسم به معنی مهمان (قونوق، قوناق) ناخوانده، سرزده، ناگاه و بی خبر درآمده به کار رفته است. از بن توش، نام توُشی (طوُشی، دوُشیTuşi, Duşi ) با اضافه کردن پسوند اسم‌ساز از فعل –ی، و به همان معنی ساخته شده است. اسامی «جوْچیCoçi ، جوْجیCoci ، جوچینCoçin ، ...»، تلفظ کلمه و نام تورکی توُشی در زبان موغولی هستند که در آن‌ها حرف اول ت به حرف ج (مانند چنگیز به دنیز) و حرف میانی ش به حرف چ مبدل شده است[15]. این اسامی موغولی از قدیم الایام در زبان تورکی از جمله در خراسان در فورم‌های چوچو، جوچی، جوجی، جوجو، جُجو و ... به عنوان اسم به کار می‌روند. نام یکی از قهرمانان ملی تورک در تاریخ معاصر «جوجو خان خان‌لار خانی» است[16]. کلمه‌ی تورکی توشار – دوچار که در فورم دُچار به زبان فارسی داخل شده هم، مشتق از بن توش با تبدیل حرف ش به حرف چ است[17].

 وجه تسمیه‌ی یلنگ توش

۱-نواب صمصام الدوله شاه نواز خان در کتاب مآثر الامرا - جلد اول، در توضیحاتی که در باره‌ی یلنگ توش بهادر می‌دهد نام النگتوش - یلنگتوش را به صورت ترکیب دو کلمه‌ی تورکی النگ - یلنگ (در تورکمانی معاصر: یالین) به معنی برهنه، و تؤشTöş  در تورکی قدیم (در تورکی معاصر: دؤش) به معنی سینه، آغوش، قسمت پایین سینه، (در تورکمانی معاصر: دؤشDöş )، جمعا به معنی سینه برهنه ریشه‌یابی و بر این مبنا وجه تسمیه‌ای برای آن ذکر کرده است:

-«پسر النگ توش مشهور است – که از قازاقان و یکه‌تازان توران دیار بوده – اصلش از اولوس المان – نامش جتی – در جنگی سینه را تاخته، از آن وقت در السنه‌ی عوام به النگ‌توش اشتهار یافت – النگ در تورکی برهنه است – و توش سینه را گویند – نوکر نذر محمد حاکم بلخ بود». (جلد اول، ص ١٨٩)

-«چون جرتی نام اوزبک از اولوس المان نوکر نذر محمد خان والی بلخ (که او در السنه‌ی عوام به یلنگ‌توش اشتهار داشته، به جهت آن که در جنگی سینه را تاخته بود. چه تورکان یلنگ برهنه و توش سینه را گویند) پیوسته در سرحد خراسان و مابین قندهار و غزنین می‌گذرانید به قازاقی نام برآورد ....». (جلد اول، ص ٧٤٠)

۲- در زبان اوزبیکی این نام به صورت یه‌له‌نگ‌تؤش‌ تلفظ و به صورت سینه برهنه معنی می‌شود. اصطلاح «کؤکره‌گی یه‌له‌نگ‌تؤش‌ده‌ی» (سینه‌اش مثل مرد برهنه است، کؤکسو یالین دؤش ته‌ک) برای اشاره به افرادی که در انظار عمومی سینه چاک و سینه برهنه راه می‌روند استفاده و با شخصیت معروف یلنگ ‌توش بهادر (در ادامه‌ی مقاله) مرتبط شمرده می‌شود[18].

نتیجه: اغلب نام یه‌له‌نگ تؤشYeleñ Töş  را معادل یالین دؤشYalın Döş  تورکمانی و به معنی سینه‌برهنه دانسته‌اند. این ریشه‌یابی احتمالا مردمی است. زیرا تلفظ این نام در زبان‌های تورکیک نه با «ؤ»، بلکه اغلب با «وُ» است. در منابع قدیمی انگلیسی هم این نام همه جا به صورت توُش Toosh ثبت شده است. از طرف دیگر، به لحاظ نظری یه‌له‌نگ توُشYeleñ Tuş  به معنی مهمان سرزده‌ی آزاده ویا قهرمان، و تلفظ یئله‌نگ توُش Yéleñ Tuş به معنی مهمان سرزده‌ی چابوک و بادپا است.

شخصیت‌های دیگر با نام یلنگ توش در تاریخ تورک

در تاریخ تورک چندین شخصیت مشهور دیگر با نام یلنگ توش وجود دارد:

۱-یلنگ توش بهادر - یه‌له‌نگ تؤش باهادیر (Yalangtush Bahadur, ялангтушь багатурь): یالانگ‌توش‌بی (۱۵۷۸، بخارا، خانات بخارا – ۱۶۵۶) از طایفه‌ی آلچین اوزبک، یک رهبر ملی قدرتمند و نماینده‌ی اصلی اشراف نظامی در سلسله‌ی جانی (اشترخانی) در قرن هفدهم و امیر و بعداً ایلخانی و حاکم سمرقند بود. یلنگ توش بهادر جنگجویی قدرتمند و حامی بزرگ هنر و دانش بود که قدرت نظامی را با شاه‌کارهای معماری ماندگار  و تعالیم اسلامی ترکیب کرده است. او با دستور ساخت میدان ریگستان و مدارس شیردار و طلاکاری در دو طرف آن، مسجد مخدومی اعظم، بناها و محوطه‌سازی‌های متعدد دیگر در سمرقند، و تبدیل آن‌ها به یک مجموعه‌ی یک‌پارچه در کنار باقی‌مانده‌های مدرسه‌ی الغ بیک، جایگاه سمرقند را به عنوان یک مرکز بزرگ سمبولیک فرهنگی و آموزشی و معنوی احیاء و تثبیت، و چشم‌انداز فرهنگی این شهر را متحول کرده است[19]. این بناهای باشکوه که امروز زینت‌بخش سمرقند مودرن هستند و میراث و ثروت فرهنگی اوزبکستان را تعریف می‌کنند، در تاریخ هنر و صنعت و معماری کل شرق، در رتبه‌ی بالایی قرار دارند و توریست‌های بسیاری را از سراسر جهان به خود جذب می‌کنند[20].

۲-یلنگ توش خان جلایر در دوره‌ی دولت تورک افشار: وی از افراد مورد اعتماد نادر شاه افشار و مسئول حفاظت و اختفای جواهرات سلطنتی او در کلات بود.

۳-یلنگ توش خان جمشیدی: فرمانده‌ی سپاه افغان در جنگ با سپاه قاجار در دوره‌ی محمد شاه غازی در روز پنج‌شنبه ژوئن ۲٨، سال ۱٨٠٧ در افغانستان است که طی آن برادر یلنگ توش خان جمشیدی به همراه ۱۳۰ تن از سرکرده گان و بزرگان افغان به دست سپاه قاجار کشته شدند.

٤-یلنگ توش خان دوم: پس‌ از قتل یلنگ توش خان جلایر کلاتی، به پاس خدمات او، رکن الدوله والی خراسان و برادر ناصرالدین شاه از جانب او به بهبود خان‌ آقا جلایر پسر او حکم خانی و حکومت مستقل کلات – خانات جلایر را اعطا نمود. در سال ۱٨٤٩ بهبود خان جلایر در محاصره‌ی مشهد و شکست محمدحسن خان سالار شرکت نمود. محمدحسن ‌خان سالار و پسرش امیر آرسلان خان و برادرش محمدعلی خان دستگیر و یک‌شنبه ۲٨ آوریل ۱٨٥٠در مشهد اعدام و در خواجه ربیع مدفون گردیدند. میرزا محمد خان بیگلربیگی  قاتل یلنگ توش خان جلایر نیز در شب چهارشنبه ۲۳ جولای ۱٨٥٠ در تهران اعدام شد. پس‌ از بهبود خان جلایر فرزند او یلنگ توش خان دوم[21]، و بعد از او پس‌ از فترتی‌ چند ساله‌، فتح‌علی‌ خان‌ ملقب به فتح الملک، پسر یلنگ توش خان دوم، مدت‌ها حاکم کلات بود.

---

[1] Khanate of Khiva

https://en.wikipedia.org/wiki/Khanate_of_Khiva

[2] قرائت کامل سنگ‌‌نوشته‌ی تورکی کلات نوشته شده به امر نادر شاه افشار: کتیبه‌ی نادری، و تصحیح قرائت تورخان گنجه‌ای

https://sozumuz1.blogspot.com/2016/07/blog-post_30.html

[3] اشعار تورکی نشاط اصفهانی رئیس دیوان رسائل فتح‌علی شاه و نخستین وزیر امور خارجه‌ی قاجاری، و سانسور آن‌ها در نشر دوکتور حسین نخعی در ایران

http://sozumuz1.blogspot.com/2021/10/blog-post_21.html

[4] دیوان تورکی، علیشیر بن کیچکنه امیر علیشیر نوائی

http://malekmuseum.org/artifact/1393.04.04800%2F000/%D8%B4%D8%B9%D8%B1+%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86#

[5] کتاب «جوغرافیای ایران، اوضاع طبیعیه ‌و سیاسیه ‌و احوال تجاریه ‌و زراعیه‌ی ایران را مشتمل است»، ١٨٩٤ . ص ٩

https://sozumuz1.blogspot.com/2018/08/blog-post_28.html

[6] Yelantoosh Khan, In the mean time Yelantoosh Khan, by whatsoever arguments persuaded, not only met the Vizier, but actually agreed to come into Mushed, where he was to receive a khelut, or dress of honour, from the Prince, and then return to his own country again. The day after their arrival I went to call on the Vizier in the morning, and found Yelantoosh Khan in company. He was a poor-looking man, with Tatar features, small eyes, a reddish yellow complexion, and a disagreeable expression of countenance. Page 251

https://archive.org/details/narrativeofjourn00frasuoft/mode/2up

[7] YELANTOOSH KHAN: A WINTER'S JOURNEY (TÂTAR,) FROM CONSTANTINOPLE TO TEHRAN; WITH TRAVELS THROUGH VARIOUS PARTS OF PERSIA, &C. By James Baillie Fraser, Esq. Author Of " A Tour in The Himalaya Mountains," " The Kuzzilbash," Etc. In Two Volumes. 1838.

YELLANTOOSH KHAN: RESEARCHES AND MISSIONARY LABOURS AMONG THE JEWS, MOHAMMEDANS, AND OTHER SECTS, by the REV.  JOSEPH WOLFF. 1835.

[8] In the Uzbek language, the word "yalang" means naked or bare. In Turkic languages lexeme alan ~ alang ~ yalan ~ yalang and related terms mean” naked, bare place; field, plain, valley, open space, vast steppe” (Russian Turkism - elan, Russian. dialect. golets ”bare, treeless place”). In Altai language yalang ”field, valley, plain, wide”, in Bashkir  yalan ”field, open space; steppe space” in Tatar yalan qır ”open field, bare steppe”, in Uzbek yalang ”naked”, yalanglik ”plain”, in Kazakh jalang ”naked”, alang ”area”, in Crimean Tatar yalan ”naked”, alan ”lawn, meadow, valley”, in Karachay-Balkar dialects djalan ~ jalan ~ zalan ”naked”. The term "Alan" in some historical contexts, for example, is synonymous with "vast steppe".

[9] 自立 (zìlì): Self-reliance, standing on one's own feet.

獨立 (dúlì): Means to stand alone, independent, or to be separate/autonomous (e.g., a nation).

[10] Karachay-Balkar dialects djalan ~ jalan ~ zalan ”naked”

[11] Yeläng, Yelėng, Yeleng: Yiğit

Nimet CEYLAN. GAZİ ZAHİRÜDDİN MUHAMMED BÂBUR MİRZA’NIN ESERLERİNDEKİ İKİLEMELER, YÜKSEK LİSANS TEZİ. ADANA, 2009

https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=0nL2Hggg5aEr5b9trkDTYw&no=Lt0p68WAB009tN0imnFp4Q

[12] 英 (yīng) can mean Brilliant/Talented/Outstanding/heroic in words like 英雄 (\(eiyū\)) means "hero".  英明 (\(eimei\)) means "wise" or "brilliant. 英雄 (yīngxióng): This is the most direct translation for "hero" in the general, modern sense. It was used in historical texts and novels to refer to notable, often charismatic, figures of great ability and character. The word literally combines "outstanding/heroic" (英) and "male/elder" (雄).

[13] 勇 (yǒng): The fundamental character for courage, bravery, and valor. It is a simple and direct way to express these qualities. 勇敢 (yǒnggǎn): A common two-character term meaning "brave" or "courageous". It explicitly combines "courage" (勇) and "to dare" (敢). 勇士 (yǒngshì): Literally a "brave person" or "warrior". This term refers to a person exhibiting bravery, often in a military context. 英勇 (yīngyǒng): Means "heroic" or "exceptionally brave".

[14] Mongolian Etymological Dictionary by Andras Rajki.

Yalah: be victorious. Mongolian verb "ялах" (yalakh, jalax), which means to win, to overcome, to conquer, overthrow, to defeat, to beat, often appearing in contexts like victory or triumph. The Mongolian verb ялах comes from Middle Mongolian ᠢᠯᠠᠬᠤᠢ (ilaqui), showing roots in Proto-Mongolic *ala- (related to "search/investigate") with related forms in other Mongolic languages like Buryat (илаха) and Kalmyk (алх), forming part of the broader Mongolic language family. Etymology: Verb ялах • (jalax) (Mongolian spelling ᠢᠯᠠᠬᠤ (ilaqu), passive ялагдах). Synonym: дийлэх (diilex), туулах (tuulax).

[15] Peter B. Golden. TUŠI: THE TURKIC NAME OF JOČİ. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae. Vol. 55, No. 1/3 (2002), pp. 143-151

https://www.jstor.org/stable/23658344?seq=1#metadata_info_tab_contents

[16]مئهران باهارلی: جوجی خان قهرمان ملی تورک‌های ایران

[17] کلمه‌‌ی تورکی دچار – دوچار – توشار  Türkçe Duçar Kelimesi

https://sozumuz1.blogspot.com/2024/05/turkce-ducar-kelimesi.html

[18] The phrase "Koʻkragi yalangtoʻshday" ("a chest like Yalangtoʻsh's") is an idiom in Uzbek used to describe people who walk around with their front open, in reference to this historical figure.

“Koʻkragi yalangtoʻshday” - bu ibora mashhur Bahodir Yalangtoʻsh obrazi bilan bogʻliq boʻlib, koʻkragini ochib yuruvchi kishilarga nisbatan ishlatiladi. Bu obraz doimo oldini ochib yurgani uchun ham unga Yalangtoʻsh laqabi berilgan, shuning uchun ham bunday kishilarga nisbatan yuqoridagi ibora ishlatiladi.

[19]  یلنگ توش بهادر

https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%84%D9%86%DA%AF_%D8%AA%D9%88%D8%B4_%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%B1

[20]Yalangtoʻsh Bahodir (Yalangtush Bahadur, ялангтушь багатурь)

https://uz.wikipedia.org/wiki/Yalangto%CA%BBsh_Bahodir

[21] سردار سرحدات ترکستان

https://www.mashhadfori.com/detail/99662/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86