تورکیات دهرجهزینلی (درگزینلی) حسیناوغلو ههمهدانلی
بیداری افندی-۱٦نجی یوزایل
تورکیات حسین اوغلو بیداری افندی درگزینی همدانی - قرن ۱٦
مئهران باهارلی
Dercezinli Hüseynoğlu Hemedanlı Bîdârî Efendi Türkiyyatı- 16. Yüzyıl
Méhran Baharlı
تورکایلیلی بیر تورک اولان «حسیناوغلو بیداری اهفهندی»، اونآلتینجی یوزایل عوثمانلی قوشارلارینداندیر (شاعیرلهریندهندیر). تورکایلینین علیشوکوربهی (علی شکر بیگ) بؤلگهسینده یئرلهشمیش ههمهدان (همدان) ویلایتینین دهرجهزین (درگزین) شهههرینده دوغولان بیدارینین یاشامی ایله ایلگیلی اهلدهکی بیلگیلهر قیسیتلیدیر. «عجم سحابی» اولاراق بیلینهن اونلو عوثمانلی قوشار (شاعیر)، اؤتهکچی (تاریخچی) و بوتهم (دین) بیلگینی «ههمهدانلی حسامالدین حسیناوغلو سحابی اهفهندی»نین قارینداشی و اینیسی (کیچیک اهرکهک قارداشی) اولان بیدارینین هاچان (نهزمان) آنادولویا گهلدییی بیلینمهمهکدهدیر. عوثمانلی خاقانی قانونی سولطان سولیمان، تهبریز فتحی سیراسیندا بو شهههره گیردییینده سحابی ایله تانیشیپ یئتهنهیینی گؤرهن «شیخالاسلام قدری چهلهبی اهفهندی»، خاقانین ایستهیی اوزهره سحابینی ۱٥۳٥ده ایستانبولا گؤتورموشدور. بیدارینین ده بو سیرادا سحابی ایله بیرلیکده می، یوخسا باشقا بیر زماندا آنادولویا گهلدییی بیلینمهمهکدهدیر. تورکییهده بیر سیرا چاغداش یازیلاردا بیدارینین قیزیلباش باسقیسیندان قاچاراق عوثمانلی توپراقلارینا سیغیندیغی ساولانمیشدیر (ایددیعا ائدیلمیشدیر). قانونی سولطان سولیمان دؤنهمینده ایستانبولدا یاشامیش اولان بیداری صرّافلیق و قویومجولوقلا اوغراشمیش، بو آرادا سورهکلی سویلو، آغار (کیبار) و اصیل توپارلارلا (زومرهلهرله) بیرلیکده اولموش و سوسیاللاشمیشدیر. یاشامینین بو دؤنهمینده تورکجه سؤیلهمهیه یئلتهنهرهک قوشوق (شعر) اوزلوغو (صنعتی) و تورکجه قوشوغا (شعره) تام آنلامییلا حاکیم اولموشدور. ائییتیم آلمادیغی، اوخوما یازما بیلمهدییی و امّی – عامی اولماسینا قارشین (رغمن)، بیداری اهسکی و یئنی بیر چوخ قوشارین (شاعیرین) چوخ ساییدا قوشوغونو (شعرینی) اهزبهرلهمه و بهللهیینده توتابیلمه یئتیسینه یییه ایدی. او دؤنهمده آنادولودا تورکایلی، ایرانین باشقا بؤلگهلهری و اؤتهسیندهن گهلهن تورک شاعیرلهرین چوخونون عوثمانلی طرزی تورک شعریندهکی آنلاتیملاری یئتهرسیز گؤرولورکهن، بیداری تورکجه شعره حاکمیتی، شعریندهکی نفاست و سلاست، چوخ گؤزهل و آخیجی شعرلهر سؤیلهمهیه اور (قادیر) اولماسی ایله اؤنه چیخمیشدیر. قایناقلاردا بیدارینین تورک شعری قونوسوندا اوزلو (مهارتلی)، دوشونجهلهرینی اینجهلیکلی و اؤزگون (اصیل) بیر بیچهم (اوسلوب) و آخیجی بیر دئگی (کلیمه) داغارجیغی قوللاناراق، انفس دیزهلهرده آقتارابیلمه یئتیسینه یییه (صاحیب) اولدوغو بهلیرتیلمیشدیر. بیدارینین توخوناقلی، اوزونتولو (حزن وئریجی) و اورهک یاخان فارسجا شعرلهرینین ده وار اولدوغو بیلدیریلمهکدهدیر. دؤنهمین اونلو اؤتهکچیسی (تاریخچیسی) گهلیبولولو علی، بیدارینین آنلامی اویانیق، گؤزو آچیق، فرقینده اولان «بیدار» تاخماآدینی (مخلصینی)، غفلت اویخوسوندا اولان علم و عرفان گؤزونو آچدیرماق نهدهنی (سببی) ایله سئچدییی بهلیرتیر. اونا گؤره بیداری فارس قوشاری (شاعری) انوری کیمی ایییلهرین گؤزهللیکلهرینی وصف ائدهردی. بو اوزدهن ده اینسانلار، اونون صحبتیندهن کهسین و تام بیر حظّ آلیردی. ایچگییه آشیری دوشگون و قایقیسیز بیری اولان بیداری، تذکره کیتابلارینا گؤره سولطان سولیمان دؤنهمینده۱٥٦٠-۱٥٦۱ ایلینده، «سجلّ عوثمانی»یه گؤره ایسه اوچونجو موراد (۱٥٧٤-٩٥) دؤنهمینین سونلاریندا اؤلموشدور. قایناقلاردا بیدارینین هر هانسی بیر گؤرکول (ادبی) یاپیتینین (اثرینین) اولوپ اولمادیغی قونوسوندا بیلگی بولونماماقدادیر. آنجاق چئشیتلی جونگلار و دهرلهمهلهرده بیر سیرا شعرلهرینه توشانماقدادیر (راستلانماقدادیر). گؤزهل و آخیجی اولان بو قوشوقلار دا بیدارینین تورکجهیه و تورک قوشوغونا شعرینه سون درجه حاکیم اولدوغونو گؤستهریر.
Dercezinli Hüseynoğlu Hemedanlı Bîdârî Efendi - 16. Yüzyıl:
Türkilili bir Türk olan Hüseyinoğlu Bîdârî Efendi, onaltıncı yüzyıl Osmanlı şairlerindendir. Türkili’nin Alişükürbey bölgesinde yerleşmiş Hemedan vilayetinin Dercezin دهرجهزين (Farsçası: Dergezin درگزین) kentinde doğan Bîdârî’nin yaşamı hakkında eldeki bilgiler kısıtlıdır. “Acem Sehâbî” olarak bilinen, ünlü Osmanlı şâir, ötekçi (târihçi) ve bütem (din) bilgini Hemedânlı Hüsameddin Hüseynoğlu Sehâbî Efendi’nin[1] ķarındaşı ve inisi (küçük kardeşi) olan Bîdârî’nin haçan (ne zaman) Anadolu’ya geldiyi bilinmemektedir. Osmanlı hakanı Kânûnî Sultan Süleyman, Tebriz fethi sırasında bu kente girdiyinde Sehâbî ile tanışıp yeteneyini gören Şeyhülislam Kadri Çelebi Efendi, Hakan’ın isteyi üzere Sehâbî’yi 1535de İstanbul’a götürmüştür. Bîdârî’nin de bu sırada Sehâbî ile birlikte mi, yoksa başka bir zamanda Anadolu’ya geldiyi bilinmemektedir. Türkiye’de bazı çağdaş yazılarda Kızılbaş baskısından kaçarak Osmanlı topraklarına sığındığı savlamıştır (iddia edilmiştir).
Kânûnî Sultan Süleyman döneminde İstanbul’da yaşamış olan Bîdârî sarraflık ve kuyumculukla uğraşmış, yaşamının bu döneminde Bîdârî sürekli soylular, ağar kibar ve asil toparlarla zümrelerle birlikte olmuş ve sosyalleşmiştir. Bu arada, Türkçe söylemeğe yeltenerek şiir uzluğu (sanatı) ve Tükçe koşuğa (şiire) tam anlamıyla hâkim olmuştur. Eğitim almadığı, okuma yazma bilmediği ve ümmî – âmî olmasına karşın (rağmen), Bîdârî eski ve yeni birçok şairin çok sayıda şiirini ezberleme ve belleyinde tutabilme gücüne yiye idi.
O dönemde Anadolu’da Türkili, İran’ın başka bölgeleri ve ötesinden gelen Türk şairlerin çoğunun Osmanlı tarzı Türk şiirindeki anlatımları yetersiz görülürken, Bîdârî Türkçe şiire hakimiyeti, şiirlerindeki nefâset ve selâset, çok güzel ve akıcı şiirler söylemeye kadir olmasıyla öne çıkmıştır. Kaynaklarda, Bîdârî’nin Türk şiiri konusunda maharetli, düşüncelerini incelikli ve özgün (asil) bir biçem (üslup), ve akıcı bir degi (kelime) dağarcığı kullanarak, enfes dizelerde aktarabilme yetisine yiye sahip olduğu belirtilmiştir. Bîdârînin dokunaklı, üzüntülü ve yürek yakan Farsça şiirlerinin olduğu da bildirmektedirler.
Devrin ünlü ötekçisi (tarihçisi) Gelibolulu Âlî, Bîdârînin anlamı uyanık, gözü açık, farkında olan “Bîdâr” takmaadını (mahlasını) gaflet uykusunda olan ilim ve irfanın gözünü açtırmak nedeniyle seçtiğini belirtir. Ona göre Bîdârî Fars şairi Enverî gibi iyilerin güzelliklerini vasf ederdi. Bu yüzden de insanlar, onun söhbetinden kesin ve tam bir haz alıyordu. İçkiye aşırı düşkün ve kaygısız biri olan Bîdârî, Tezkire pitiklerine (kitaplarına) göre Sultan Süleyman döneminde 1560-61 yılında, Sicill-i Osmânî’ye göre ise III. Murad (1574-95) döneminin sonlarında ölmüştür.
Kaynaklarda Bîdârî’nin herhangi bir görkül (edebî) yapıtının (eserinin) olup olmadığı konusunda bilgi bulunmamaktadır. Ancak çeşitli cönkler ve derlemelerde bir sıra şiirlerine tuşanmaktadır (rastlanmaktadır). Güzel ve akıcı olan bu koşuklar da Bîdârî’nin Türkçeye ve Türk şiirine son derece hâkim olduğunu gösterir.
آیتِ رحمت گیبی اینمیش یئره پُر نور، برف
ائیلهدی ویرانهیِ دهری یینه معمور، برف
جمعِ بوستانی برودتدهن پریشان ائیلهدی
بولبولو گولدهن، گولو گولشندهن ائتدی دور، برف
یئریوزون توتدوم دییه خیلی تفاخر ائتمهسین
اولماسین بیر ایککی گونلوک دولته مغرور، برف
صورتِ دورانی هر یوزدهن تماشا ائتمهیه
ائتدی پیدا آبدان آیینهیِ بوللور، برف
آب و آتش طبعیله «بیداری» ائتمیش امتزاج
موسمِ بَرْد و شتاء اولور آنا تننور، برف
Âyet-i
rahmet gibi inmiş yere pür nûr, berf
Eyledi
vîrâne-y-i dehri yine ma’mûr, berf
Cem’-i
bostânı bürûdetten perîşân eyledi
Bülbülü gülden, gülü gülşenden etti dûr, berf
Yer yüzün
tuttum diyü haylî tefâhur etmesin
Olmasın
bir ikki günlük devlete mağrûr, berf
Sûret-i
devrânı her yüzden temâşâ etmeye
Etti peydâ
âbdan âyîne-y-i bullûr, berf
Âb u âteş
tab’ ile Bîdârî etmiş imtizâc
Mevsim-i berd ü şitâ ôlur ana tennûr, berf
کاشکی اولسایدی جسمیم راهِ جانانیمدا خاک
تا قدم باسایدی خاکیم اوستونه اوْل نورِ پاک
چیخمایا بیر ذرّهجه مِهرین
دلِ صدچاکدان
خهنجهرِ
هجرینله گر سینهم اولورسا چاک چاک
دردِ
بیدرمانا دوشدوم، ائی طبیبِ جان و دل
شربتِ
لعلِ لبین سوُن، کیم هلاک اولدوم هلاک
سروی
گیبی سالینیر، سان، ناز و استغناء ایله
اؤلدورور
بهن ناتوانی، قیلماز اوْل بیباک باک
تار
اولور بیداری گردون، کوکبِ بختیم گیبی
سوزِ دلدهن هر قاچان کیم چهکسهم آهِ دردناک
Kâşkî
olsaydı cismim râh-ı cânânımda hâk
Tâ kadem
bâsaydı hâkım üstüne ol nûr-i pâk
Çıkmaya
bir zerrece mihrin dil-i sed çâkdan
Hançer-i
hicrinle ger sînem olursa çâk çâk
Derd-i bî-dermâna düşdüm ey tabîb-i cân u dil
Şerbet-i la’l-i lebin sun kim helâk oldum helâk
Servi gibi sâlınır, san, nâz ü istiğnâ ile
Öldürür ben nâ-tevânı, kılmaz ol bî-bâk bâk
Târ olur
Bîdârî gerdûn, kevkeb-î bahtım gibi
Sûz-i dilden her kaçan kim çeksem âh-i derdnâk
اگرچه صورتاً زاهد، شرابِ نابدان گئچمیش
بهن اوْل دیوانهیِ عشقهم کی خورد و خوابدان گئچمیش
ایکی
چشمیمدهن آخان اشکِ حسرت عالمی توتموش
شرارِ
نارِ آهیم مِهرِ عالمتابدان گئچمیش
پریشان
خاطریم غمگین اولورسا وجهی وار، زیرا
بهنی
یارا! رقیبِ رخ سیاه هر بابدان گئچمیش
نه
ساحردیر روخون اوستونده زلفِ عنبرافشانین
کی
گه آتشده منزل ائیلهمیش، گه آبدان گئچمیش
دئدی
کیمدیر سرِ کویوندا فریاد ائیلهیهن هر شب
دئدیم بیدارییِ سرگشتهدیر کیم خوابدان گئچمیش
Egerçi
sûreten zâhid, şarâb-ı nâbdan geçmiş
Ben ol
dîvâne-y-i ışkam ki hurd u hâbdan geçmiş
İki
çeşmimden âkan aşk-ı hasret âlemi tutmuş
Şerâr-ı
nâr-ı âhım mihr-i âlemtâbdan geçmiş
Perîşan
hâtırım gamgîn olursa vechi var, zîrâ
Beni yâra!
rakîb-i rûsiyâh her bâbdan geçmiş
Ne
sâhirdir ruhun üstünde zülf-i anberefşânın
Ki geh
âteşde menzil eylemiş, geh âbdan geçmiş
Dedi
kimdir ser-i kûyunda feryâd eyleyen her şeb
Dedim Bîdârî-y-i sergeştedir kim hâbdan geçmiş
خطِّ ریحان می یازیلمیش لعلِ جانان اوستونه؟
یا گؤزهللیک حکمودور یازیلدی عنوان اوستونه؟
لبلهرین
اوستونده قاشین عکسیدیر اولموش عیان،
یا
خیضیردیر کیم یئتیشمیش آبِ حیوان اوستونه؟
ایککی
رخ اوستونده زلفِینِ پریشانین میدیر؟
یا
ایکی مارِ سیه یاتمیش گولوستان اوستونه؟
خالِ
مشگینین میدیر رخسارین اوزره هر طرف؟
یا
مگسلهردیر کی اۆشموش شکّریستان اوستونه؟
زلف
سانما داغیلان بیداری، رویِ یاردا
سونبولِ تردیر داغیلمیش وردِ خندان اوستونه
Hatt-ı
reyhân mı yazılmış la’l-i cânân üstüne?
Yâ
güzellik hükmüdür yâzıldı unvân üstüne?
Leblerin
üstünde kâşın aksidir olmuş ayan,
Yâ
Hızır’dır kim yetişmiş âb-i hayvân üstüne?
İkki ruh
üstünde zülfeyn-i perîşânın mıdır?
Yâ iki
mâr-i siyeh yatmış gülüstân üstüne?
hâl-i
mişgînin midir ruhsârın üzre her taraf?
Yâ
megeslerdir ki üşmüş şekkeristân üstüne?
Zülf sanma
dağılan, Bîdârî rûy-î yârda
Sünbül-i terdir dağılmış verd-i handân üstüne.
گؤز
گؤز اولدو جسمِ زاریم ناوکِ دلداردان
جملتاً
چشم اولدوم، امّا دوْیمادیم دیداردان
Göz göz
oldu cism-i zârım nâvek-i dildârdan
Cümleten çeşm oldum ammâ doymadım dîdârdan
صورتِ
یار ایله دِل خانهسینی دِیر ائیله
یاری
هر گوشهده بیر صورت ایله سِیر ائیله
Sûret-i
yâr ile dil hânesini deyr eyle
Yârı her gûşede bir sûret ile seyr eyle
قدّیم
هلالا دؤندو، تنیم بیر خیالدیر
یعنی
اجل گهلیپ، بهنی بوُلماق محالدیر
تعجیل
ائدیپ هلاکیما قصد ائتمهائی اجل
شاید
وصالِ یارا ائرهم، احتمالدیر
Kaddım
hilâla döndü, tenim bir hayâldır
Ya’nî ecel
gelip beni bulmak muhâldır
Ta’cîl
edip helâkıma kasd etme ey ecel!
Şâyed visâl-ı yâra erem, ihtimâldır
سؤزلوک:
اوشموش:
از اوشمهکÜşmek : ریختن
و هجوم بر چیزی
ائرهم:
از ائرمهکÉrmek : اولاشماق،
چاتماق، رسیدن
بولماقBulmaq : تاپماق، پیدا کردن
سالینیر:
از سالینماقSalınmaq : خرامان
راه رفتن، خرامیدن
سرویServi : سرو
سون:
از سونماقSunmaq : تقدیم
کردن
قاچانQaçan : هاچان، کی، چه زمان
باهر:
آشکار، بارز، پیدا، معلوم، نمایان، درخشان، تابان، روشن
برد:
سرما
خط
ریحان: یکی از اقسام خطوط مشهور، خط جلی، کنایه از خطی که
تازه از رخسار نوجوانان دمد
راجل: سست، ضعیف، عاجز، کممایه، مسکین
شتا:
زمستان
صَیرافی:
صرّاف، نقّاد، آن که با تجارت پول و جواهر مشغول است
مَحتِد:
اصل، تبار، نژاد، نسب، طبع
ورد: گل سرخ
قایناقلار:
TEZKİRETÜ’ Ş - Ş U’ARÂ, s 249. Müellifi: Kınalızâde Hasan Çelebi
BÎDÂRÎ: Vilâyet-i behîn-i Acem’den belde-y-i güzîn, kasaba-y-i Dergezîn’dendir. Sehâbî-y-i merhûmun birâderidir. Egerçi ehl-i hırfetten sayrafî san’attır, lâkin sarrâf-ı cevâhir-i zevâhir-i ma’rifettir. Bâ-vücûd ki tâife-y-i A’câm ekseriyyen edâ-y-ı Türkî’de râcil ü kâsırdır, ammâ ki mezbûr edâ-y-ı nefîs ü şerîfe ve kelimât-ı selîse vü latîfe kâdirdir. Bu eş’âr anın güftârındandır: … Çeşm-i bîdârı nergisvâr gülzâr-ı âlemde tamâm uyanmadın ve cism-i pür-mihnet ü belâsı âb-ı hayât u bekâya kanmadın sene semân ve sittîn ve tis’ami’ede âhirete intikâl eyledi. Gâyette meyhâr idi. Ol Kerîm-i Gaffâr afv etmiş ola.
RİYÂZÜ’Ş-ŞUARA, s 94, Müellifi: Riyâzî Muhammed Efendi
BÎDÂRÎ: Dergezinî’dir. Sehâbî-y-i Acem’in birâder-i kihteridir. Acem iken nazm-ı Türkî’de mâhir ve hüsn-i edâ ile ta‘bîre kâdir idi. Nitekim bu matla‘ından zâhirdir:… Dokuz yüz altmış sekizde, dîde-y-i bîdârı hâb-ı ecel ile beste oldu.
GÜLŞEN-İ ŞUʿARÂ, S79b, Müellifi: Bağdatlı Ahdî
BÎDÂRÎ: Acem Sehâbî’nîn ķarındaşıdır. Dergezîn’den Rûm’a gelip zurefâyla ihtilât edip, güftâr-ı Türkî’ye meyl ķılıp, bir miķdâr edâsına irtibât verip, fenn-i şiʿri tamâm tahsîl ü tekmîl etmiş. Egerçi aslında nesne oķumamış âmî idi, ammâ hâtırında şuʿarâ-y-ı selefden ve müteahhirînden eşʿâr-ı bî-nihâye var idi. Musâhabetinden bi’l-külliye hazz-ı tâm olunurdu. Zîrâ ki dâim hâb-ı gafletten dîdesi bîdâr ve vâdî-y-i zarâfette gönlü hûşyâr u rind-i meyhâr idi. Zebân-ı Fârisî’de eşʿâr-ı sûznâka sâlik ve güftâr-ı Türkî’de edâ-y-ı pâka mâlik, sene semân ve sittîn ve tisʿâ mi’ede ecel peyki ana destres buldu. Bu bir ķaç matlaʿ u beyt ki hasb-i hâl-i âşıķân-ı bî-mecâl ü şâhid-maķâl ol şâir-i şîrîn-kelâm-ı mübârek fâlındır.
MEŞÂ’İRÜ’Ş-ŞU’ARÂ, s 194, Müellifi: Es-Seyyid Pîr Mehmed bin Çelebi
BÎDÂRÎ: Sehâbi-y-i merhûmun birâderi idi. Acemî mevlid ve Hemedânî mehtid, sayrafî san’at ve sarrâf-ı cevâhir-i mârifet idi. Bâ-vücûd ki sâir Acemler edâ-yı Türkî’de kâsırdır, bu nefîs ebyâta ve selîs kelimâta kâdirdir. Bu matla’dan tulû’-ı mihr-i güftârı zâhir ve bu matla’ gün gibi subh-ı sabâhat-ı kelâmına bürhân-ı bâhirdir. Matla’:
KÜNHÜ’L-AHBÂR’IN TEZKİRE KISMI, Müellifi: Gelibolulu Mustafa Âlî
BÎDÂRÎ: Sehâbî-y-i merhûmun birâderi ve nice rûzgâr dâhil-i bezm-i ni’metimiz olan şuarânın nâmveridir. Sevâdhân deyil iken Enverî gibi haṭṭ u hâl-i hûbân vasfın ederdi. Ayn-ı ilm ü irfân hâbâlûde iken, mahlasını Bîdârî koyup, gazeller der idi. Bu maṭla’-ı meşhûr anındır.
BEYÂNÎ TEZKİRESİ (TEZKİRETÜ’ Ş - Ş U’ARÂ), s 43-44, Müellifi: Musrafa (Cârullahzâde)
BÎDÂRÎ: Acemdir. Merhûm Sehâbî’nin birâderidir. Bu şiir anındır.
KÂFILE-İ SUARA, mehmed tevfik
BİDÂRÎ: Vilâyet-i Acem'den Dergezinlidir. Meşâhîr-i şu'arâdan Sehâbî-y-i merhûmun birâderi idi. Ehl-i hirfetden sayrefî san'at ve sarrâf-ı cevâhir-i zevâhir-i ma'rifetdir. Bâ-husüs ki şu'arâ vü üdebâ-y-ı A'câm'dan ekseri edâ-y-ı Türkî'de râcil iken Bidâri şive-y-i Türkî'de edâ-y-ı nefîs ve kelimât-ı selîs sâhibi idi. Cümle-y-i âsâr-ı şi'riyyesinden tahrîr kılınan birkaç beyt Bidârî”nin selâsetine delîldir:
BÎDÂRÎ,
SARRAF BÎDÂRÎ EFENDİ (d.?/?-ö.968/1560), divan şairi
http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=1682
Acem Sehâbî olarak bilinen Sehâbî, Hemedânlı bir Acem Türkü’dür. Kaynaklarda kendisi gibi şair olan kardeşi Bîdârî’nin de hayatından bahsedilmektedir. Onun için Acem asıllı olduğu söylenmiştir. Kendisi gibi Acem’den gelen şairlerin Anadolu Türkçesini kullanmada yetersiz olmalarına rağmen Bîdârî, bu Türkçeye hâkim olmayı başarmış, çok güzel ve akıcı şiirler söylemiştir.
Ümmi divan şairleri, s 81-82
7. BÎDÂRÎ (61, 968/1560-61). Kaynaklar, Bîdârî'nin Acem vilayetindeki Dergazin'den ve şair Sehâbî'nin biraderi olduğunu belirtirler. Anadolu'ya geldikten sonra sürekli şairlerle birlikte olmuş ve Türkçe yazmaya meylederek şiir sanatını öğrenmiştir. Aslında Acem diyarından, daha doğrusu İran ve ötesinden gelen Türk asıllı şairlerin edâsı pek beğenilmediği halde, hiç bir nesne okumamış olan Bîdârî'nin şiirlerindeki nefâset ve selâset dikkat çekecek güzellikte bulunmaktadır. Hafızasında, eski ve yeni şairlerin şiirlerinden çok sayıda bulunması da onun zikredilen özelliklerindendir. Mesleği sarraflık idi. İçkiye düşkündü. Gelibolulu Ali, Bîdârî'nin nice zaman "dâhil-i bezm-i ni'âmı" olduğunu belirtir. III. Murad'ın son zamanlarında 968/1560-61 tarihinde vefat etmiştir.
قاموس اعلام. جلد ۲
بیداری : اونونجو قرنِ هجری شعرایِ عثمانیهسیندهن اولوپ، عن اصل
ايرانین درگزین قصبهسیندهن ایدی. اشعارى لطيف اولوپ، کهندیسی عشرتهمبتلا
ايدى. ٩٦٨ تاريخیندهوفات ائتمیشدیر. شو بيت جملهی اشعارینداندیر :
کوزکوز اولدی جسم زارم ناوك دلداردن جملة چشم اولدم اما طو يمدم دیداردن
Bîdârî (Sarraf Bîdârî Efendi - 16. Yüzyıl): Aslen İranlı (Acem) olup Safevi baskısından kaçarak Osmanlı topraklarına sığınmış ve Kanuni Sultan Süleyman döneminde İstanbul'da yaşamıştır. Okuma yazma bilmemesine (ümmi olmasına) rağmen hafızasındaki kuvvetli şiir bilgisi ve Anadolu Türkçesine hakimiyetiyle tanınır. Devrin ünlü tarihçisi Gelibolulu Âlî, onun uyanık ve farkında olması sebebiyle bu mahlası seçtiğini belirtir.
Acem asıllı olan Bîdârî, Dergüzin’de doğdu. Hayatı hakkında eldeki bilgiler sınırlıdır. Şair Sehâbî’nin kardeşidir. Dergüzin’den Anadolu’ya gelen Bîdârî, okuma yazma bilmemesine rağmen kendisini ilimde ve Anadolu Tükçesinde yetiştirdi. Meslek olarak sarraflığı seçti. 968/1560 yılında öldü. Ancak Sicill-i Osmânî’de ise III. Murad dönemi (1574-95) sonlarında öldüğü kayıtlıdır. Kaynaklarda Bîdârî’nin herhangi bir eserinin olup olmadığı hakkında bilgi bulunmamaktadır. Ancak çeşitli mecmualarda şiirlerine rastlanmaktadır. Okuma yazma bilmemesine rağmen hafızasında birçok şairin şiirini tutabilme özelliğine sahipti. Kendisi gibi Acem’den gelen şairlerin Anadolu Türkçesini kullanmada yetersiz olmalarına rağmen Bîdârî, bu Türkçeye hakim olmayı başarmış, çok güzel ve akıcı şiirler söylemiştir. Gelibolulu Âlî, okuma yazma bilmediği için şairin mahlas olarak kendisine Bîdârî'yi seçtiğini söyledikten sonra, gazellerindeki tarzından dolayı onu ünlü İran şairi Enverî’ye benzetir.
[1] حسامالدین
حسیناوغلو سحابی افندی درجزینی همدانی
No comments:
Post a Comment