تورکی‌خوانی و تورکی‌نویسی و رسمیت عمومی زبان تورکی، ضرورت مودرنیته و مدنی و معاصر شدن مردمان ایران است

 

تورکی‌خوانی و تورکی‌نویسی و رسمیت عمومی زبان تورکی، ضرورت مودرنیته و مدنی و معاصر شدن مردمان ایران است

٠٧ یئلین‌آی، تویوق ایلی، ٢٠٠٥ 

قسمتی از مقاله‌ی اصلی:

رسمی بودن انحصاری زبان فارسی در تضاد با حقوق بشر، دموکراسی و مودرنیته

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/02/blog-post_15.html

مفاهیم مودرنیته، سکولاریسم و مشروطیت .... همه در درجه‌ی اول از طریق امپراتوری عثمانلی و در درجه‌ی دوم قفقاز، یعنی همسایه‌گان تورک به ایران و تورک‌ایلی وارد شده‌اند. یکی از دلائل مهم این پدیده آن بود که در قرون هیجده و نوزده و ربع اول قرن بیستم، علاوه بر حاکمیت و مقامات رسمی، قاطبه‌ی نخبه‌گان و روشن‌فکران در ایران که اکثریت نزدیک به همه‌ی آن‌ها تورک بودند، مسلط بر زبان تورکی و کاملا آشنا به ادبیات سیاسی روز تورک در عثمانلی و قفقاز بودند.

در این نوشته عکس چند نشریه‌ی تورک عثمانلی و قفقازی (شرق روس، تورک سؤزو، تورک یوردو و عدالت) را آورده‌ام که دارای مشترکان و آبونه‌چی‌هایی در ایران - عجمستان و تورک‌ایلی هم بودند. قابل توجه است نشریات تورک سؤزو و تورک یوردو که معتبرترین نشریات روشن‌فکری و فرهنگی جریان ملی‌گرایی تورک و از اورگان‌های حزب «اتحاد و ترقی» و تشکیلات «تورک اوجاق‌لاری» بودند، از همان شماره‌ی نخست اعلام می‌کنند که در ایران - عجمستان دارای مشترکان می‌باشند. این نشان می‌دهد در ربع اول قرن بیستم (سال‌های انقلاب مشروطیت و جنگ جهانی اول) علاوه بر صدها هزار تورک و غیر تورک ایرانی که در قفقاز و عثمانلی به کار و زنده‌گی و در این میان هزاران تن به خدمت در اوردوی عثمانلی مشغول بودند، قاطبه‌ی نخبه‌گان تورک و حتی غیر تورک در داخل ایران و تورک‌ایلی هم مستقیما مطبوعات تورک قفقاز و عثمانلی، به ویژه نشریات مربوط به جریانات ملی‌گرایی تورک (تورک یوردو، تورک سؤزو، ...) را خوانده و تعقیب می‌کردند (این موضوع را در یک نوشته‌ی جداگانه بررسی کرده‌ام).

 به عبارت دیگر، در نیمه‌ی دوم قرن نوزده و نیمه‌ی اول قرن بیستم، زبان تورکی کانال ارتباط تورک‌ها و دیگر مردمان ایران با جهان مودرن و ذهنیت معاصر بود. این یگانه‌گی زبانی، ارتباط انسانی و مراوده‌ی فرهنگی بین تورکان ساکن در ایران و تورک‌ایلی با فضای فرهنگی و اجتماعی و سیاسی عثمانلی - قفقاز یکی از دلائلی است که دولت‌های ضد تورک و فارس‌گرای ایران بعد از مشروطیت (۱۹۰۶) و بویژه دولت کودتای رضاخانی (۱۹۲۰) – پهلوی و در ادامه‌ی آن‌ها جمهوری اسلامی ایران، کمر به ریشه‌کن کردن زبان تورکی از ایران و تورک‌ایلی و ناتوان کردن مردم و نخبه‌گان تورک و غیر تورک از تورکی‌نویسی و تورکی‌خوانی بستند. تا با بی‌سواد کردن آن‌ها در تورکی و ایزوله کردنشان از قفقاز و مخصوصا آناتولی، ارتباط آن‌ها با دنیای مودرن و ذهنیت و تمدن معاصر بشری، و در نتیجه به زعمشان تهدید دموکراتیزاسیون و سکولاریسم و .... در ایران را هم از بین ببرند. و نسبتا موفق هم شدند.

نتیجه آن شد که اکنون نه تنها مقامات و نخبه‌گان فارس، حتی بسیاری از خود تورک‌ها در ایران و در تورک‌ایلی، اخبار و حوادث تورکیه و جمهوری آزربایجان و کلا همه چیز  مربوط به تورکان از تاریخ تا فرهنگ ... را صرفا از طریق رسانه‌ها و نوشته‌جات فارسی - که ذاتا دارای «فیلیتر ضد تورک» هستند و به «بیماری تورک‌کوری» مبتلایند و خودشان هم اخبارشان را از منابع غربی و کوردی و ارمنی و ... افراطی ضد تورک‌تر اخذ و ترجمه می‌کنند- تعقیب می‌نمایند.

مشابه این اتفاق در تورکیه با لاتین‌سازی و پاک‌سازی زبان تورکی در آنجا اتفاق افتاده و مقامات و نخبه‌گان تورکیه‌ای، حوادث ایران و حتی مسائل مربوط به ملت تورک ساکن در ایران را از طریق کانال‌ها و رسانه‌ها و نوشته‌جات فارسی حتی اوروپائی، که آن‌ها هم تقریبا همه «فلیتر ضد تورک» دارند و به «بیماری تورک‌کوری» مبتلایند، تعقیب می‌کنند......  اساسا در دوره‌ی کمالیستی و جمهوریت، روایت جمهوری تورکیه از ملت تورک ساکن در ایران و دیگر ملل تورکیک آن، تماما ماخوذ از روایت جمهوری آزربایجان است که خود محصول و ملقمه‌ای از هویت ملی و تاریخ‌نگاری‌ها و روایت‌های ضد تورک و تماما دروغ ساخته و پرداخته‌ی پان ایرانیسم، صلیبیان و استالینیزم است.

از همین روست که تورکی‌نویسی و تورکی‌خوانی تورک‌ها و غیر تورک‌ها و به ویژه رسمیت دو ژور (توسط قانون اساسی) زبان تورکی در ایران در مقیاس سراسری – سطح دولت مرکزی، و درهم شکستن تسلط و حاکمیت انحصاری زبان فارسی، علاوه بر یک امر حقوق بشری، یک ضرورت و نیاز مودرنیته و لازمه‌ی توسعه، مدنی و معاصر شدن این کشور است ...

مواضع غير ملی و ضد تورک دموکراتهای آزربايجان:

تبریز مرکز جنبش ملیت‌گرایی ایرانی بوده است

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/01/blog-post_12.html

کتاب درسی مشروطیت: بعد از این تورکی حرف نزنیم. اگر او تورکی حرف زد جواب ندهیم

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/04/blog-post_19.html

٩٨مین سالگرد تاسیس مدرسه‌ی تورک خیر یوردو (صلاحیه) اورمیه و ١٠٧مین سالگرد مدرسه‌ی تورک بالو و یادی از حاجی میرزا فضل الله مجتهد اورمولو

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/02/blog-post_22.html

همدان می‌خواست تورکی، زبان رابط بین المللی جهان اسلام شود

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/10/blog-post_12.html

نیروهای عثمانلی و آزادسازی زبان تورکی در تورک‌ایلی و ایران

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/08/blog-post_91.html

موضع منفی خیابانی نسبت به زبان تورکی به ادعای عبدالله بهرامی

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/02/blog-post_26.html

دستور موکد خيابانی برای تحميل زبان فارسی به کودکان تورک و تنبيه آنان به جرم تورکی‌گويی به روايت ناصح ناطق

https://sozumuz1.blogspot.com/2018/07/blog-post_8.html

از خیانتهای آزربایجان‌گرایان: ممنوع کردن تورکی توسط دموکراتهای آزربایجان

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/07/blog-post.html

از خیانتهای آزربایجان‌گرایان: فیوضات و طراحی نسل کشی ملی و زبانی تورکی در ایران

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/08/blog-post_17.html

مبارزه‌ی قهرآمیز و زدوخورد فیزیکی دموکراتهای آزربایجان با تورک‌گرایان و قائلین به عدم مرکزیت (فدرالیستها، آزادی‌خواهان و ملیون واقعی)

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/03/blog-post_3.html

کومیته‌ی تروریستی خیابانی- دموکراتهای آزربایجان

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/03/blog-post.html

اخلالگری‌ها و سابوتاژهای دموکراتهای آزربایجان در تبریز بر علیه نیروهای متحد تورک بومی-عثمانلی

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/02/blog-post_28.html

خیانت عده‌ای از دموکراتهای آزربایجان و اشغال اورمیه توسط سیمیتقو

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/02/1.html

از خیانتهای آزربایجان‌گرایان مشروطه‌طلب و دموکراتهای آزربایجان:  برآمدن رضاشاه

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post_12.html

تحميل زبان فارسی به تورکها:

دستور مظفرالدین شاه قاجار برای تدریس زبان تورکی در مدارس آزربایجان و اعتناء بایسته به تعلم آن

http://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post.html

اسناد دولتی در باره‌ی منسوخ کردن زبان تورکی و فارس‌سازی اجباری تورکها توسط مدارس فارسی‌زبان بنا به گزارشات رسمی سالهای ١٣٠٤-١٣٠١

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/03/blog-post.html

زدن افسار الاغ به سر کودکان تورک و بستنشان به آخور تا مثل آدم به فارسی حرف بزنند

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/06/blog-post_9.html

تکلم به لهجه‌ی اجنبی تورکی اکیداً ممنوع است. با زبان شیرین فارسی صحبت کنید!

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/04/blog-post_4.html

یک سند تاریخی: تحمیل زبان فارسی به شاگردان تورک با توبیخ و اخطار و قدغن نمودن تورکی حرف زدن در مدارس

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/03/blog-post_30.html

خانم معلم و صندوق جریمه‌ی تکلم به زبان تورکی

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/02/blog-post_21.html

جلوگیری از جار زدن به زبان تورکی در مدارس شهر بین (بن)، استان چهارمحال بختیاری - ایران مرکزی

http://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post_11.html

قومیتگرائی افراطی فارسی و مراسم کتاب‌سوزی ٢٦ آذر سال ١٣٢٥ در آزربایجان

http://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post_22.html

رابینو: روستائیان همدان تورک‌اند و کلمه‌ای فارسی نمی‌دانند.

http://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post_13.html

دانش‌آموزان تورک کوریجان- کبود راهنگ- همدان اصلاً زبان فارسی نمی‌دانند

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/03/blog-post_28.html

بخشنامه‌ی اداره‌ی فرهنگ آزربایجان برای رایج ساختن نام و هویت قومی آذری و آذربایجانی به جای تورک

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/10/blog-post_12.html

نسل‌کشی زبانی تورکی در ايران:

مورد ایران: نژادپرستی زبانی، نسل‌کُشی زبانی و زبان‌کُشی دولتی

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/02/blog-post_18.html

سیاست انکار و سرکوب هویت و ملت تورک ورشکست شده است

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/07/blog-post_10.html

هویت‌پروری و برابری‌خواهی ملی تورک، مبارزه‌ای علیه نژادپرستی، نئوفاشیسم و نئوکولونیالیسم

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/11/blog-post_15.html

ناسیونالیستهای افراطی فارس و پان‌ایرانیستها، از چپ و راست و بنیادگرا و ... نازیستهای ایران و خاورمیانه‌اند.

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/07/blog-post.html

کانون مبارزه با نژادپرستی و تورک‌ستیزی در ایران

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/06/blog-post_10.html

نه‌‌ای به آن چشمهای مهربان و پر امید

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/09/blog-post_35.html

آقای آیت الله، شما چرا تورکی یاد نگرفته‌اید؟!

http://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post_28.html

اشکالات اصل ١٥ قانون اساسی و مسئله‌ی خط و زبان تورکی

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/06/blog-post_14.html

تحریم مدارس فارسی در یک روز و یا یک ساعت مشخص در سراسر ایران

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/06/blog-post_23.html

بهار تورکی‌زبانان ایران

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/02/blog-post.html

مصوبه‌ی حکومت احمدی‌نژاد در باره‌ی تدریس اختیاری دو واحد درسی اختیاری زبان و ادبیات تورکی در دانشگاهها

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/10/blog-post_31.html 

يکی بر سر شاخ، بن می‌بريدو يا يونسی دستيار رئيس جمهور و بطحايي وزير آموزش و پرورش، نفوذی موساد و سيا هستند

https://sozumuz1.blogspot.com/2018/04/blog-post_26.html

ضرورت رسميت يافتن زبان تورکی

تورکی‌خوانی و تورکی‌نویسی و رسمیت زبان تورکی، ضرورت مودرنیته و مدنی و معاصر شدن مردمان ایران است

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/11/blog-post_22.html

همه‌ی زبانهای رایج در ایران، بلا استثناء می‌باید رسمی شوند

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/12/blog-post.html

رفع بعضی از شبهات در باره‌ی رسمیت زبان تورکی

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/07/blog-post_12.html

باز هم معضل رسمیت زبان تورکی

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/07/blog-post_18.html

دهکده‌ی جهانی و زبان فارسی

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/01/blog-post_21.html

رسمی بودن انحصاری زبان فارسی در تضاد با حقوق بشر، دموکراسی و مودرنیته

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/02/blog-post_15.html

افول ستاره‌ی زبان فارسی به عنوان زبان رابط. فارسی می‌باید به مرزهای طبیعی خود عقب‌نشینی کند

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/04/blog-post_3.html

عقبگرد به سنگر ملی، مشترک و سراسری

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/02/blog-post_16.html

اعلامیه جهانی حقوق زبانی  Universal Declaration of Linguistic Rights

http://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post_14.html

در دفاع از تاتها، تالشها، گیلکها و حقوق و زبانشان

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/03/blog-post_25.html

مطالبات بنیادین مردم تورک در سراسر ایران (فارغ از استان، لهجه، مذهب و گرایشات سیاسی)

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/01/blog-post.html

حئیده‌ر بابایا سلام. فونئتیک الیفبا-یازیم ایله اؤلچون تورک‌جه‌ده (با الفبای فونتیک و املای معیار تورکی)

حئیده‌ر بابایا سلام

 

فونئتیک الیفبا-یازیم ایله اؤلچون تورک‌جه‌ده

(با الفبای فونتیک و املای معیار تورکی)

 

آنیق‌لایان (حاضیرلایان): مئهران باهارلی

حئیده‌ر بابایا سلام، تورک‌جه‌نین باش‌یاپیت‌لاری‌دان بیری‌دیر. شهرییار بو قوشاغی (منظومه‌نی) آتایوردو اولان خیشگه‌ناب  لهجه‌سی‌نده (تیکمه‌داش، بوستان‌اووا، دوغو آزه‌ربایجان، تورک‌ایلی) یازمیش‌دیر. بو یاپیتین (اثرین) یاخلاشیق بوتون چاپ‌لاری، اونون لهجه اؤزه‌ل‌لیک‌له‌ری‌نی قوروموش‌لاردیر.

لهجه‌له‌ره اؤنه‌م وئرمه‌ک، اون‌لاردا یازماق و یاراتماق، یازیلان و یارادیلان اثرله‌ری لهجه اؤزه‌ل‌لیک‌له‌ری‌نه باغ‌لی قالاراق یایین‌لاماق، لهجه‌له‌ری قوروما و لهجه‌بیلیمی - دییالئکتولوژی آچی‌سی‌ندان یارارلی و گه‌ره‌ک‌لی بیر داورانیش‌دیر. آنجاق لهجه‌له‌ری اؤنه‌م‌سه‌مه ایسته‌یی، لهجه‌له‌راوستو اورتاق و میللی یازی دیلی‌نین اولوشماسی‌نا اه‌نگه‌ل اولمامالی‌دیر.

حئیده‌ر بابایا سلام و به‌نزه‌ری باش‌یاپیت‌لار ایسه، لهجه‌له‌راوستو معیار - اؤلچون دیل‌ده ده یایین‌لانمالی‌دیر. بونون، اؤزه‌ل‌لیک‌له ایران‌دا یاشایان تورک خالقی گیبی اورتاق و میللی یازی دیلی‌نی اولوشدورماق حالی‌ندا‌ و ده میللت‌له‌شمه سوره‌جی‌نده اولان توپلولوق‌لار اوچون، یاشام‌سال اؤنه‌می واردیر. چونکو بو یاپیت‌لار، گه‌له‌جه‌ک‌ده رسمی و تحصیل تورک‌جه اوچون اؤلچو ساییلاجاق‌دیر.

لهجه‌له‌رده یارادیلان یاپیت‌لارین معیار دیل‌ده ده یایین‌لانماسی، آیری‌جا بو اثرله‌ری اوخویان‌لارین، باغ‌لی اولدوق‌لاری بؤلگه و لهجه‌ده‌ن آسیلی اولمادان، اون‌لاری قولای‌لیق‌لا اوخویابیلمه‌ و به‌ل‌لی بیر بؤلگه و اؤزه‌ل بیر لهجه‌نین دئییل، تورک دیلی‌نین و تورک میللتی‌نین ادبی یاپیتی اولاراق مه‌نیمسه‌مه‌له‌ری‌نی ساغ‌لاماغا کؤمه‌ک ائده‌جه‌ک‌دیر.

بورادا حئیده‌ر بابایا سلام قوشاغی متنی‌نی معیار و اؤلچون دیل‌ده‌ یایین‌لاماق‌دان آماجیم، اون‌دا آشیری ده‌ییشیک‌لیک‌له‌ر وئرمه‌ک دئییل‌دیر. آماجیم، بو قوشاغین تورک‌جه‌نین ته‌مه‌ل ایلکه‌له‌ری، به‌ل‌لی باش‌لی دیل قورال‌لاری و اه‌ن اؤنه‌م‌لی‌سی سه‌س اویومو یاسالاری‌نا – اؤزه‌ل‌لیک‌له تورک‌جه کلیمه‌له‌رده‌کی فتحه سه‌سی‌نی «اه» و «ه» ایله گؤسته‌رمه قورالی‌نا[1] - اؤزه‌ن گؤسته‌ریلمیش بیچیمی‌نی یایین‌لاماق‌دیر. اؤرنه‌یین «بابایه» یئری‌نه «بابایا»، «قره» یئری‌نه «قارا»، «آغاش» یئری‌نه «آغاج»، «اولدی» یئری‌نه «اولدو»، «گلدوخ» یئری‌نه «گه‌لدیک»، «اوننان» یئری‌نه «اون‌دان»، «قئیته‌ر» یئری‌نه «قایتار»، «بولاخ» یئری‌نه «بولاق» و ..... (داها آرتیق اؤرنه‌ک‌له‌ر اوچون یازی‌نین سونونا باخینیز).

یوخاری‌دا سؤیله‌نه‌ن‌له‌ر دوغرولتوسوندا، حئیده‌ر بابایا سلام قوشاغی‌نین متنی‌نی، مودئرن فونئتیک الیفبا و ایملا و معیار - اؤلچون تورک‌جه‌ده وئریره‌م.

مئهران باهارلی

HÉYDERBABA'YA SELAM

FONÉTİK ELİFBA VE YAZIM İLE ÖLÇÜN TÜRKCEDE

Anıqlayan (hazırlayan): méhran baharlı

Héyderbaba’ya Selam Türkcenin başyapıtlarından biridir. Şehriyar bu qoşağı (menzûmeni) atayurdu olan Xişgenab lehcesinde (Tikmedaş, Bostanova, Doğu Azerbaycan, Türkili) yazmışdır. Bu yapıtın (eserin) yaxlaşıq bütün çapları onun lehce özelliklerini qorumuşlardır. Lehcelere önen vérmek, onlarda yazmaq ve yaratmaq, yazılan ve yaradılan eserleri lehce özelliklerine bağlı qalaraq yayınlamaq, lehceleri qorumaq ve lehcebilimi (diyaléķtoloji) açısından yararlı ve gerekli bir davranışdır.  Ancaq lehceleri önemseme isteyi, lehcelerüstü ortaq ve milli yazı dilinin oluşmasına engel olmamalıdır.

Héyderbaba’ya Selam ve benzeri başyapıtlar ise, lehcelerüstü ölçün dilde de yayınlanmalıdır. Bunun özellikle İran’da yaşayan Türk xalqı gibi ortaq ve milli yazı dili oluşmaq halında ve de milletleşme sürecinde olan topluluqlar üçün, yaşamsal önemi vardır. Çünkü bu yapıtlar gelecekde tuğrali (resmi) ve éyitim (tehsil) Türkce üçün ölçü sayılacaqdır. Lehcelerde yaradılan yapıtların ölçün dilde yayınlanması, ayrıca bu eserleri oxuyanların bağlı olduqları bölge ve lehceden asılı olmadan, onları qolaylıqla oxuyabilme ve belli bir bölge ve özel bir lehcenin déyil, Türk dilinin ve Türk milletinin edebi yapıtı olaraq menimsenmelerini sağlamaya kömek édecekdir.

Burada Héyderbaba’ya Selam qoşağı metnini ölçün dilde yayınlamaqdan amacım, onda aşırı deyişiklikler vérmek déyildir. Amacım, bu qoşağın Türkce’nin temel ilkeleri, belli başlı dil quralları ve en önemlisi ses uyumu yasalarına özellikle Türkce kelimelerdeki fethe sesinin “e”, ve kesre sesini “é” ile gösterme quralına özen gösterilmiş biçimini yayınlamaqdır. Örneyin “babaye” yérine “babaya”, “qere” yérine “qara”, “ağaş” yérine “ağac”, “oldi” yérine “oldu”, “geldux” yérine “geldik”, “onnan” yérine “ondan”, “qéyter” yérine “qaytar”, “bulax” yérine “bulaq” …. (Daha artıq örnek üçün yazının sonuna baxınız).

Yuxarıda söylenenler doğrultusunda Héyderbaba’ya Selam qoşağının metnini, modérn fonétik elifba ve imla ile ölçün Türkcede vérirem.

Méhran Baharlı

منظومه‌ی بایرام موبارک‌له‌ر از علی صفدر عاشری (آشیرلی) اراکی شاعر تورک از میلاجرد- تورک‌ایلی، و ژانر ادبی تورکی سیل‌نامه‌

منظومه‌ی بایرام موبارک‌له‌ر 

از علی صفدر عاشری (آشیرلی) اراکی شاعر تورک از میلاجرد- تورک‌ایلی، و ژانر ادبی تورکی سیل‌نامه‌

مئهران باهارلی

ALİ SEFDER AŞIRLI VE 1963 YEÑİL’İNDE TÜRKİLİ’İ NİN MİLEGİRT KENTİNİ VURAN KURUÇAY SEL BASMASINI ANLATAN BAYRAM MUBÂREKLER ŞİİRİ 

ALI SEFDER AŞIRLI, AND HIS BAYRAM MUBÂREKLER POEM DESSCRIBING THE KURUÇAY FLOOD THAT STURCK THE MILEGIRT CITY IN TURKILI ON NERVUZ 1963 

MÉHRAN BAHARLI  

 

«سؤزوموز، مئهران باهارلی‌نین یازقالاری توپلوسو» پیتییی،‌ بیرینجی جیلدده‌ن

“Sözümüz, Méhran Baharlının yazqalar toplusu” pitiyinden, cild I

از کتاب « سؤزوموز، مجموعه مقالات مئهران باهارلی» - جلد اول

mehranbahari1@yahoo.com

https://independent.academia.edu/MBaharli

https://sozumuz1.blogspot.com/

https://www.facebook.com/profile.php?id=61579230999069

خلاصه:

استان مرکزی، به سبب قرار داشتن قسمت‌های بزرگی از خلج‌ستان، بیات‌ستان، خرقان، و قسمت‌هایی از سرزمین علی شوکور بیگ سابق، ... در آن، یکی از مهم‌ترین مناطق تورک‌ایلی است. این استان، در شعر و ادبیات تورکی هم دارای جای‌گاه برجسته‌ای است. موطن تیلیم/ته‌لیم خان (١٧٦٣-١٨٣١) شاعر بزرگ تورک در استان مرکزی قرار دارد. در این مقاله یک شاعر تورک با استعداد معاصر از این منطقه و اثر او را معرفی کرده‌ام. او صف‌در آشیرلی میله‌گیرت‌لی (عاشوری میلاجردی اراکی) نام دارد که در بیست و پنج ساله‌گی در یک تصادف راننده‌گی فوت کرد. از وی یک منظومه‌ی تورکی در باره‌ی سیل نوروز سال ١٩٦٣ در شهر میله‌گیرت - میلاجرد به یادگار مانده است. این شعر مهم در عرصه‌ی فولکلور تورک، یک اثر در نوع ادبی موسوم به «قایان‌لیق» در ادبیات تورک (به فارسی: سیل‌نامه) است. علی صف‌در در این شعر کوتاه خود ویرانی ناشی از سیل مخرب و درد و رنج و وحشت، و مقاومت و اتحاد مردم را به وضوح و زیبایی بیان می‌کند.

اؤزه‌ت:

مرکزی اوستان، خلجیستان (خه‌له‌ج‌اوردا)، بایاتیستان (بایات‌یئری)، قاراقان و اه‌سکی علی شوکور به‌ی بؤلگه‌له‌ری‌نین بؤیوک بؤلوم‌له‌ری‌نی ایچه‌رمه‌سی نه‌ده‌نی ایله تورک‌ایلی‌نین اه‌ن اؤنه‌م‌لی بؤلگه‌له‌ری‌نده‌ن بیری‌دیر. بوراسی تانینمیش تورک قوشار (شاعر) تیلیم/ته‌لیم خان‌ین (١٧٦٣-١٨٣٢) دوغدوغو یئردیر. بو یازقام‌دا ییرمی بئش یاشی‌ندا گه‌نج بیر یاش‌دا آرابا چارپیشماسی‌ سونوجوندا یاشامی‌نی ایتیره‌ن، و بو بؤلگه‌نین یئته‌نه‌ک‌لی چاغ‌داش تورک قوشارلاری‌ندان بیری اولان میله‌گیرت‌لی صف‌در آشیرلی‌نی (عاشوری) تانیدیپ، اونون ١٩٦٣ یئنگیل (نوروز) بایرامی‌ن‌دا میله‌گیرت شه‌هه‌ری‌نی باسان قایانی (سئلی) آنلاتان تورک‌جه قوشوغونو (شعری‌نی) ایکی عرب و لاتین آلفابئله‌ری‌یله سوناجاغام. تورک ائل‌بیلیمی (فولکلورو) آلانی‌ندا بؤیوک اؤنه‌م داشییان بو قوشوق، «قایان‌لیق» (فارس‌جاسی سیل‌نامه) اولاراق بیلینه‌ن تورک گؤرک‌سؤزو (ادبیاتی) چئشینی‌نه (ژانری‌نا) عاییددیر. علی صف‌در، بو قیسا قوشوق‌دا، داغیدیجی قایان‌ین یول آچدیغی ییخیمین یانی سیرا، خالقین قورخو، آجی‌ و ته‌دیرگین‌لییی‌ (اضطرابی) ایله، دیره‌نیش و هیم‌بیرلییی‌نی ده جان‌لی بیر بیچیم‌ده (شکیل‌ده) آنلاتیر.

Özet

Merkezî Vilâyet (Ostan), Halacistan (Halaçorda), Bayatistan (Bayatyeri), Haragan ve eski Ali Şükür Bey bölgeleri'nin büyük bölümlerini içermesi nedeniyle Türkili'nin en önemli bölgelerinden biridir. Merkezî Ostan Türk koşuğu (şiiri) ve görksözü (edebiyatı) açısından da büyük öneme yiyedir (sâhiptir). Burası tanınmış Türk koşar (şâir) Tilim/ Telim Han'ın (1763-1831) doğduğu yerdir. Bu yazgamda yirmi beş yaşında genç bir yaşta araba çarpışması sonucunda tirajik bir biçimde yaşamımı yitiren, ve bu bölgenin yetenekli çağdaş Türk şâirlerinden biri olan Milegirtli Sefder Aşırlı’yı tanıtacağım, ve onun 1963 Yeñil (Nevruz) bayramında Milegirt kentini basan kayanı (seli) anlatan Türkçe koşuğunu iki Arap ve Latın biçigleriyle (alfabeleriyle) sunacağım. Türk budunbilimi (folkloru) alanında önem taşıyan bu koşuk, “Kayanlık” (Farsçası: seylnâmeh) olarak bilinen Türk görksözü (edebiyatı) türüne âittir. Ali Sefder, bu kısa şiirinde, dağıtıcı selin yol açtığı yıkımın yanı sıra, halkın korku, acı ve tedirginliyi ile direniş ve himbirliyini de canlı bir biçimde (şekilde) anlatıyor.

Abstract

Central Province (Ostan-e Markazi) is one of the important regions of Turkili due to its inclusion of parts of Khalajestan, Bayatestan, Kharaghan and Ali Shukur Bey regions. Additionally, this province holds significant importance in Turkish poetry and literature. It is the birthplace of the prominent Turkish poet Tilim/Telim Khan (1763-1831). In this article, I will introduce a talented contemporary Turkish poet from this region, Milegirtli Sefder Aşırlı, who tragically passed away in a car accident at the young age of twenty-five. I will also present one of his poetic works, a Turkish poem about the Nowruz flood of 1963 in Milgegirt (Milajerd) city. This poem which holds great significance in the field of Turkish folkloric literature, belongs to a Turkish literary genre known as Kayanlık (in Farsi: seylnameh). In his short poem, Ali Sefder vividly describes the horror and destruction caused by the devastating flood, as well as the pain and suffering, resilience, and unity of the people. 

اصطلاح «هويت‌پروري» به جاي «هويت‌جوئي» و «هويت‌طلبي»

اصطلاح «هويت‌پروري» به جاي «هويت‌جوئي»  و «هويت‌طلبي»

اصطلاحات «هويت‌جوئي»، «هويت‌طلبي» و حتي «هويت‌بخشي» اصطلاحاتي نارسا و اشتباه برانگيزند. به جاي آنها بهتر است اصطلاح «هويت‌پروري» را بکار برد (به سياق ترکيبات رايج وطن‌پرور، مليت‌پرور، صلح‌پرور، ترقي‌پرور، مسافرپرور، منفعت‌پرور در زبان تورکي).

توده‌ي تورک در ايران و تورک ائلی-آزربايجان اتنیک داراي هويت ملي تورک است، آنرا گم نکرده است که بجويد و يا بي‌هويت نيست که کسي هويتي به وي ببخشد. هويت تورک وي در دست دولت و اقوام ديگر هم نيست که آنرا از آنها طلب کند. بلکه سياستي دولتي وجود دارد که هويت ملي تورک وي را انکار، تضعيف، زار و نزار و خوار و زبون مي‌سازد. مردم و نخبگان تورک هم طبيعتا به حراست و پرستاري و تقويت و پروراندن هويت ملي تورک و پرورش خود و ديگران براي مهرورزي و خيرخواهي و حساسيت و تقيد و تعهد نسبت به آن برخاسته‌اند. اين هويت‌پروري است، نه هويت‌جوئي.  

Erkin yıxımıارک‌ين ييخيمي

ارک‌ين ييخيمي

تاريخي اثه‌رله‌ر، بينالار و ياپيلارا اؤزه‌نسيزليک، ياسال اولاراق سوچ ساييلماليدير. اونلاري بيله‌ره‌ک ييخماق و داغيتماق دا اينسانليغا قارشي سوچ و ساواش دؤنه‌مينده ايسه ساواش سوچو ساييلمالي و ان آغير بيچيمده جزالانديريلماليدير.

منيم چاتيم آديندا بير وئبلاقيم واردي. اورادا يوزله‌رجه اؤرنه‌ک واردير. تورک تاريخي ياپيلاري ييخماق، يوز ايلده‌ن آرتيقدير کي ايران دئوله‌تينين رسمي سيياسه‌تي و تورک تاريخي و تاريخي ميراثيني سيستئماتيک اولاراق سيلمه پروژه‌سينين بير پارچاسيدير. تبريزده‌کي ارک ده بو تورک تاريخي ميراثلاردان بيري و ان سمبوليک اولانيدير.

تورک تاريخي ميراث و بينالاريني بيره‌ر بيره‌ر و قولايليقلا تخريب ائده‌بيلمه‌له‌رينين بير نده‌ني ده، خالقين بيلگيسيزليک و دويارسيزليغينا اک اولاراق، تشکيلاتسيزليقدير. مئعمارلار اوداسي اولسايدي، يا دا دوغرو دوزگون شهه‌ر شوراسي، قامو اويو اولوشدوراراق و خالقي دا حره‌که‌ته گئچيره‌ره‌ک، ائتگين بيچيمده بو ييخيما ائعتيراض ائديپ اونو دوردورابيله‌ري ....

Erkin yıxımı

Tarixi eserler, binalar ve yapılara özensizlik, yasal olaraq suç sayılmalıdır. Onları bilerek yıxmaq ve dağıtmaq da insanlığa qarşı suç ve savaş döneminde ise savaş suçu saylmalı ve en ağır biçimde cezalandırılmlıdır.
Menim çatım adında bir véblaqım vardı. Orada yüzlerce örnek vardır. Türk tarixi yapıları yıxmaq, yüz ilden artıqdır ki İran dévletinin resmi siyaseti ve Türk tarixi ve tarixi mirasını sistématik olaraq silme projesinin bir parçasıdır. Tebrizdeki Erk e bu Türk tarixi miraslardan biri ve en sembolik olanıdır.

Türk tarixi miras ve binalarını birer birer ve qolaylıqla texrib édebilmelerinin bir nedeni de, xalqın bilgisizlik ve duyarsızlığına ek olaraq, teşkilatsızlıqdır. Mémarlar Odası ya da doğru düzgün Şeher Şurası olsaydı, qamuoyu oluşduraraq ve xalqı da herekete géçirerek,, étgin biçimde bu yıxıma étiraz édip onu durdurabilerdi .....

هويت‌پروري و برابري‌خواهي ملي تورک: مبارزه‌اي عليه نژادپرستي، نئو فاشيسم و نئو کولونياليسم

هويت‌پروري و برابري‌خواهي ملي تورک: مبارزه‌اي عليه نژادپرستي، نئو فاشيسم و نئو کولونياليسم

مئهران باهارلي- ۲۰۰۷

در عرصه‌ي «مساله‌ي ملي» و «مساله‌ي تورک» ما در ايران شاهد هيچگونه دمکراتيزاسيون و عادي شدن نيستيم. وضعيت ملل ساکن در ايران هر دهه که مي‌گذرد بدتر از گذشته مي‌شود. در حاليکه در عرصه‌ي ملي در کشورهاي همسايه افغانستان، عراق و تورکيه بسيار چيزها و با سرعت زياد و در جهت مثبت در حال عوض شدن است، در ايران هيچ چيز مثبتي رخ نمي‌دهد. سير حوادث چندان اميدي به آينده ايجاد نمي‌کند. در اين کشور از وجود روند دمکراتيزاسيون و نرمال شدن موضع دولت و جامعه‌ي فارس نسبت به ملل غيرفارس نمي‌توان صحبت کرد. دولت و نخبگان فارس هيچ گامي، هر چند کوچک براي نرمال کردن اوضاع بر نمي‌دارند. مي‌بايست اين واقعيت را ديد.

موضعگيريهاي دشمنانه و رفتار استعمارگرانه‌ي دولت جمهوري اسلامي ايران و نخبگان و روشنفکران فارس در رابطه با ملل غيرفارس ايران و مناطق ملي و در راس آنها ملت تورک و مملکت آزربايجان-تورک‌ائلي، ايران را به سرعت به عضوي از نظامهاي تاريک و بشدت عقب‌مانده و ضدانساني جهان تبديل مي‌سازد. ايران در مسيري بسيار نادرست، که با گذشت زمان برگشت از آن سختتر و ناممکنتر مي‌شود، گام بر مي‌دارد. اين مسير کاملا در خلاف مسير متمدن شدن و دمکراتيزاسيون و در تخالف با روند نوزائي و تجدد و توسعه‌ي جامعه‌ي ايران است. اين مسير نادرست، «مساله‌ي تورک» و «مساله‌ي ملي» در ايران را کم کم به صورت غيرقابل حل در داخل چهارچوبهاي فعلي در مي‌آورد. با غيرقابل حل شدن «مساله‌ي ملي» و «مساله‌ي تورک» در ايران نيز، موقعيت ايران و امکان حيات آن به شکل يک واحد سياسي يکپارچه ضعيفتر مي‌شود و آرايش چهارچوبهاي جديد به ضرورتي اجتناب‌ناپذير و وظيفه‌اي تاريخي مبدل مي‌گردد. 

پروفسور ویلیامز جکسون: مجدالسلطنه افشار اورمویی، جامع سه شخصیت دانشمند، نظامی و درباری

پروفسور ویلیامز جکسون:

مجدالسلطنه افشار اورمویی، جامع سه شخصیت دانشمند، نظامی و درباری 

مئهران باهارلی 

Saturday, December 17, 2011

پروفسور آبراهام والنتاین ویلیامز جکسون (۱۸۶۲-۱۹۳۷) Abraham Valentine Williams Jackson  متخصص و استاد بخش زبان‌های هند و ایرانیک دانشگاه کولومبیای شهر نیویورک در ایالات متحده، از محققان آمریکایی در عرصه‌های زبان و ادبیات اوستایی، دین و آئین زرتشتی و سانسکریت‌شناسی است. وی که در زمان سلطنت مظفرالدین شاه، پادشاه سلسله‌ی تورک قاجار، به سال ١٩٠٥ میلادی یک سال پیش از امضاء فرمان مشروطیت، به منطقه‌ی آزربایجان در تورک‌ایلی و ایران سفر کرده بود، کتابPersia Past and Present, A Book of Travel and Research   را در باره‌ی این سفر نگاشته است (این کتاب با نام «ایران در گذشته و حال» به فارسی ترجمه و منتشر شده است). پروفسور ویلیامز جکسون به اورمو (اورمیه) در آزربایجان هم سفر و در آن جا با جمشید خان سوباتای‌لی افشار مجدالسلطنه نائب الحکومه‌ی وقت این شهر ملاقات کرده است. او در کتاب خود، اطلاعات ذی‌قیمتی در باره‌ی شهر تورک اورمو و رهبر ملی تورک مجدالسلطنه داده است.

جمشید خان سوباتای‌لی افشار اورمویی مجدالسلطنه (١٨٦٤-١٩٤٠)، رهبر ملی تورک، برجسته‌ترین شخصیت تاریخ معاصر تورک در روند ملت‌شونده‌گی توده‌ی تورک و مجادله برای احقاق حقوق ملی و حفظ منافع سیاسی «ملت تورک»، و پدر ناسیونالیسم مودرن تورک و تورکیسم – تورک‌گرایی سیاسی در آزربایجان، تورک‌ایلی و ایران است. مقام او در تاریخ معاصر خلق تورک معادل رسول‌زاده و آتاتورک، یک‌جا است. جمشید خان سوباتای‌لی افشار اورمویی مجدالسلطنه هم یک تورکی‌نویس، مولف، شاعر، ادبیات‌شناس، تاریخ‌دان، محقق، روشن‌فکر، ژورنالیست، کولکسیونر، فیلانتروپیست، .... و هم یک دولت‌شخص، سیاست‌مدار، تئوریسین، استراتژیست، فرمانده‌ی نظامی، چریک نبردهای پارتیزانی، مدافع و نجات‌بخش توده‌ی تورک و شهرهای تورک در مقابل متجاوزین و اشرار و قوای مسلحه‌ی مسیحی آسوری و ارمنی و کوردی و حامیانشان دولت‌ها و اوردوهای دولت‌های صلیبی استعمارگر غربی روسیه، بریتانیا و فرانسه و ایالات متحده، و در نهایت قهرمان ملی «خلق تورک» است.

پروفسور ویلیامز جکسون، در اثر خود جمشید خان سوباتای‌لی افشار اورمویی مجدالسلطنه را بسیار ستوده و او را جامع سه شخصیت نظامی، درباری و محققی دانشمند دانسته، چنین معرفی می‌کند:

«دانشمندی تحصیل‌کرده، با فرهنگ، دارایِ ذوقِ محقّقین، شخصیّتی با مطالعاتِ بسیار در آثارِ مولّفینِ شرقی، با دل‌بسته‌گی‌یِ ذاتی و موهبتی به تاریخ و ادبیّات؛ نیک‌مردی آزاده و آراسته، دارایِ وسعتِ نظر و فارغ از قیدِ تعصّب، بی‌نهایت نجیب و آداب‌دان و نکته‌سنج؛ سخت رشید و دلاور، فرماندهی خشن، دارایِ لیاقتِ نظامی، سریع در تصمیم‌گیری، آماده و چابوک‌دست در کارها، سپاهی‌ای موردِ احترامِ مردم به درجه‌یِ رعب و هیبت؛ صاحبِ شانی بالاتر از نظامی‌گری، دارایِ ذوق و سلیقه‌ در تزئین و ظرائف و عتیقه‌جات، مسلّط بر زبانِ فرانسه، لایقِ مقامی که صاحبِ آن بود، ...»

در این نوشته نخست بخش مربوط به جمشید خان سوباتای‌لی افشار اورمویی مجدالسلطنه از کتاب جکسون به ترجمه‌ی خودم را آورده و سپس چند توضيح مرتبط را داده‌ام:

کؤکه‌نله‌مه‌له‌ر (ريشه‌شناسي‌ها): توپال-توپول، چولاق-چولوق، چاغا-چوجوق، دوغداش-داداش، تاشباغا-توسباغا

کؤکه‌نله‌مه‌له‌ر (ريشه‌شناسي‌ها)- يووارلاشما اؤرنه‌کله‌ري (آ-> و): توپال-توپول، چولاق-چولوق، چاغا-چوجوق، دوغداش-داداش، تاشباغا-توسباغا

مئهران باهارلي

چور (چو+ر): گوجسوز، يئته‌رسيز، سايري (خسته، ناخوش، مريض)

چول (چو+ل): گوجسوز، يئته‌رسيز، سايري (خسته، ناخوش، مريض)

چورين (چور+ين) : گوجسوز و سايري ائده‌ن بلا، آفت

چولوق (چول+ وق): گوجسوز و يئته‌رسيز اوشاق

چولاق (چول+اق): بده‌نينده آناتوميک بير اکسيکليک و يا يئته‌رسيزليک اولان، سقه‌ط کيمسه

توپال (توپ+ال): آياغيندا يئريمه‌سيني ائتگيله‌يه‌ن بير سورونو اولان، يئرييه‌نده سانکي توپ کيمي يووارلانان و ديغيرلانان کيمسه

توپول (توپ+ول): توپ کيمي يووارلاق اولان سميز، شيشمان و کؤک کيمسه

چاغا: اوشاق، بالا، ياورو

چوجوق (چاغاجيق- چاغاجوق- چاغجوق- چاجوق- چوجوق): کيچيک اوشاق، بالا، ياورو

داداش (دوغداش= دوغ+داش: - داغداش-داداش): بؤيوک قارداش، قارينداش (دوغ: زاد)

توسباغا (تاشباغا= تاش+ باغا= تاسباغا- توسباغا): لاک پشت (تاش: ديش، ديشاري)

Kökenlemeler- Yuvarlaşma Örnekleri: Topal-Topul, Çolaq-Çoluq, Çağa-Çocuq, Doğdaş-Dadaş, Taşbağa-Tosbağa

Méhran Baharlı

Çor (Ço+r): Gücsüz, Yétersiz, Sayrı (Xeste, Naxoş, Meriz)

Çol (Ço+l): Gücsüz, Yétersiz, Sayrı (Xeste, Naxoş, Meriz)

Çorin (Çor+in): Gücsüz ve sayrı éden bela, âfet

Çoluq (Çol+uq): Gücsüz ve yétersiz uşaq

Çolaq (Çol+aq): Bedeninde anatomik bir eksiklik veya yétersizlik olan, seqet kimse

Topal (Top+al): Ayağında yérimesini étgileyen bir sorunu olan, yériyende sankı top kimi yuvarlanan ve dığırlanan kimse

Topul (Top+ul): Top kimi yuvarlaq olan semiz, şişman ve kök kimse

Çağa: Uşaq, Bala, Yavru

Çocuq (Çağacıq->Çağacuq->Çağcuq->Çacuq->Çocuq): Uşaq

Dadaş: (Doğdaş -> Dadaş): Böyük qardaş (Doğ: Qarındaş)

Tosbağa: (Taşbağa->Tasbağa-> Tosbağa)

يوم وئره‌ييم، خانيم هئی! دده قورقوت يوملاماسینين بوتؤو متنی

يوْم وئره‌ييم، خانيم هئی! دده قورقوت يوملاماسي‌نين بوتؤو متنی

مئهران باهارلی

دده قورقوت اوغوزنامه‌سي‌نين ديرئسدئن و واتيکان نوسخه‌له‌رينده، بويلارى آنلاتان اوزان، هر بويون سونوندا دده قورقوت ديلينده‌ن بير «يوْم» آنلاتير. يوْم تورکجه‌ده «قوتلو کله‌مه» و يا «خئيير دوعا» آنلاميندادير (تورکجه‌ميزده علاج و داوا آنلاميندا اولان «ام»، فيريشته و مله‌ک آنلاميندا اولان «يوْموشچو» و خئيير دوعا وئرمه‌ک آنلاميندا اولان «يوْملاماق» کليمه‌له‌رى ده «يوْم» ايله کؤکه‌نده‌شدير). بو يوملارين ان اوزونو ۱۱۸ کليمه‌ ايله ايکينجى و ۱۰۸ کليمه ايله بيرينجى و ان قيساسى ۳۱ کليمه ايله اونونجو و ۴۲ کليمه ايله دوقوزونجو بويدادير. هر بويدا سانکى اوزان، داها اوزون اولان بير يوملاما متنينده‌ن نئچه ديزه‌نى سئچيپ آنلاتميشدير. من ديرئسدئن نوسخه‌سى يوملارينى بيرله‌شديره‌ره‌ک، يوملامانين بوتؤوونو يئنيده‌ن قورقولاماغا و اولوشدورماغا چاليشديم. واتيکان نوسخه‌سينى ايسه يالنيز اوچ قونودا («شادليق ائيله‌دى، قوپوز چالدى»، «اؤيدويوم» و «گلدى، گئتدى» بيچيمله‌رينين دوزه‌ليشينده) قوللانديم. آشاغيدا بو يئنيده‌ن قورقولانان و ايکى يوز کليمه‌ده‌ن اولوشان «بوتؤو دده قورقوت يوملاماسى»نين متنى، گونوموز يازيمى ايله وئريلميشدير.

بۆتؤو دده قوْرقۇت یوْم‌لاماسى

دده‌م قوْرقۇت گلیبه‌ن قوْپۇز چالدى، شادلێق ائیله‌دى (۱). بوْى بوْی‌لادێ، سوْى سوْی‌لادێ. غازى ‌اره‌ن‌له‌رین باشێنا نه گلدییینى آیێدێ‌وئردى (۲)، سؤیله‌دى. بو اوْغوزنامه‌یى دۆزدۆ، قوْشدۇ. «بۇ بوْى، (ییگه‌نه‌ک، بگیل‌اوْغلۇ ایمره‌ن، دلى دوْمرۇل، بئیره‌ک، ...)ین اوْلسۇن!. من‌ده‌ن سوْنرا آلپ‌ اوْزان‌لار سؤیله‌سین، الی ‌آچێق (٢.١) جؤمه‌رد اره‌ن‌له‌ر دینله‌سین!» دئدى.

بؤیله دئدى:

تورک خالقی‌نین تورکییه ایله ایلگی‌له‌نمه‌سی‌نین تاریخی، توپلوم‌سال، کیم‌لیک‌سه‌ل و پیراگماتیک نه‌ده‌ن‌له‌ری واردیر

تورک خالقی‌نین تورکییه ایله ایلگی‌له‌نمه‌سی‌نین تاریخی، توپلوم‌سال، کیم‌لیک‌سه‌ل و پیراگماتیک نه‌ده‌ن‌له‌ری واردیر

 

مئهران باهارلی

ایمامی شیعه‌چی‌لیک، صفوی‌چی‌لیک، چالدیران‌چی‌لیق، آنتی عوثمانلی‌لیق و آنتی تورکییه‌لی‌لیک، تورک خالقی‌نی اؤزونه یادلاشدیرمانین آراجی، و ایران – فارس میللی کیم‌لییی‌نین ته‌مه‌ل‌له‌ری‌نده‌ن‌دیر.

ایران‌دا یاشایان تورک خالقی‌نین آزه‌ربایجان رئسپوبلیکاسی‌ندان داها چوخ، تورکییه ایله ایلگی‌له‌نمه‌سی‌نین ده‌رین تاریخی، توپلوم‌سال، کیم‌لیک‌سه‌ل و پیراگماتیک نه‌ده‌ن‌له‌ری واردیر: 

۱-قافقاز تورک‌له‌ری‌نین آنادولو تورک‌لویونه اولان باغ‌لاری ایله قارشی‌لاشدیریلان‌دا، ایران‌دا یاشایان تورک خالقی سوی، دیل، اینانج، آغیز، .... آچی‌لاری‌ندان، قات قات داها چوخ تورکییه - آنادولو تورک‌لویونه یاخین‌دیر. حتتا اونون اوزانتی‌سی ساییلیر. ایران‌دا یاشایان تورک کیتله‌سی‌نین سوی‌جا یوزده دوخسانی‌نا یاخینی ایسه گئچه‌ن آلتی یوز ایل‌ده تورکییه - عوثمانلی‌دان دوغرودان تورک‌ایلی - ایران‌ا گه‌لمه‌دیر.

۲-تورک خالقی‌نین ته‌مه‌ل میللی دستان‌لاری، کوروغلو، موللا نصرالدین، ده‌ده قورقوت، اصلی کرم .... یا دوغرودان آنادولو - عوثمانلی‌دا یا دا اورادان گه‌له‌ن تورک‌له‌رجه یارادیلمیش‌دیر.

۳-ایران‌داکی علوی (علی آللاهی) و سوننی تورک‌له‌ر، اؤزه‌ل‌لیک‌له میللی دوشونجه‌لی اولان‌لار، ده‌رین‌ده‌ن تورکییه‌یه باغ‌لی‌دیرلار.

۴-ایران‌داکی تورک‌له‌رین میللی کیم‌لیک‌له‌ری اولان «تورک»، تورکییه‌نین ده میللی کیم‌لییی‌دیر. اویسا آزه‌ربایجان رئسپوبلیکاسی‌نین میللی کیم‌لییی روسیانین یارادیپ تحمیل ائتدییی کؤک‌سوز و یاپماجیق اولان «آزه‌ربایجان‌لی»دیر. آزه‌ربایجان‌لی، میللی کیم‌لیک اولاراق اؤزه‌ل‌لیک‌له آزه‌ربایجان آدی داشییان اوچ اوستان دیشی‌ندا یاشایان تورک کیتله‌سی‌نه که‌سین‌لیک‌له هر هانسی بیر شئی ایفاده ائتمه‌ز. حتتا بعضه‌ن قوزئی‌ده‌ن گه‌له‌ن آزه‌ری‌لیک گیبی، تورک خالقی‌جا میللی بیر تهدید ساییلیر.

۵-ایران‌دا سون آلتی یوز ایل‌ده تورک - تورکمان دئوله‌ت‌له‌شمه‌سی (قاراقویون‌لو، آغ‌قویون‌لو، قیزیل‌باش، آوشار و قاجار) هامی‌سی عوثمانلی - آنادولودان گه‌لمه تورک‌له‌رین اثری‌دیر.