خلاصه
در
کتابخانهی دانشگاه هاروارد ایالات متحدهی آمریکا (آرشیو دیجیتالی ایران قاجار،
قسمت جهانهای زنان، بخش خاورمیانه، کتابخانهی وایدنر)، یک دستمال گلدوزی از
دورهی دولت تورک قاجار با ابیات تورکی و فارسی بر آن وجود دارد. ابیات تورکی این
گلدوزی، از دو شاعر تورک قرن نوزده از تورکایلی، سید ابوالقاسم نباتی (تولد ۱٨۱۲ اوشتهبین، فوت ۱٨٧۳ [؟]
اوشتهبین) و ابوالحسن
راجی (تولد ۱٨۳۱، تبریز، فوت ۱٨٧٦ قیزیل دهنیز) است. این نوع گلدوزی صنایع دستی
تورک، چئوره (پیرامون) نام دارد که خود یکی از نمونههای «ایشلهمهچیلیک» (هنر گلدوزی) است. چئوره پارچهای چهارگوش
با نقشها، نوشتهها (شعر، دعا) و ... بافته شده با تارهای ابریشمی، نقرهای و
طلائی در پیرامون آن است و به عنوان دستمال (یاغلیق)، سارقات (چارقد، سرپوش
زنان)، حوله، پوشش (اؤرتو) کتاب و قرآن، رومیزی کوچک، ... به کار میرود. گلدوزی مذکور از
مجموعهای متعلق به دو شخص از ایل تورک محمدخانلو است. ایل محمدخانلو مقیم روستای
حسنبیگلو، واقع در جنگلهای قاراداغ (ارسباران) استان آزربایجان شرقی است. در سایت
دانشگاه هاروارد، این گلدوزی تورک قاجاری به صورت ناقص و اشتباه معرفی است. از
جمله ادعا شده که این
ابیات تورکی ترجمهی ابیات فارسی آمده در دستمال هستند. این تثبیت نادرست است.
ابیات تورکی این گلدوزی، ربطی به ابیات فارسی نهدارند و ترجمهی آنها نیستند. همچنین در معرفی این گلدوزی در سایت هاروارد به تعلق این
صنعت دستی به یک شخص تورک و به میراث فرهنگی و هنری تورک سخنی نهرفته، و به تورک
بودن دولت قاجار هم اشارهای نهشده است. عموما
محققین اوروپائی و ایرانی - فارس هیچ شخصیت و پدیدهی تورک از ایران را، به عنوان یک
شخصیت تورک و یا پدیدهی تورک معرفی نهمیکنند، بلکه همیشه آنها را به صورت ایرانی
- فارسی عرضه میکنند. این رفتار، نمونهی بارز «بیماری تورککوری»، و در راستای سیاست
انکار هویت ملی و ملت تورک، و سانسور و نامرئی کردن آنها در ایران است. آثار بیشمار
مادی و باستانشناسی و میراث فرهنگی و تاریخی ملت تورک ساکن در ایران در دورهی
اسلامی و پیش از آن (شامل آثار هنری، معماری، صنایع ظریفه، محصولات پوشاکی، فرهنگ
غذائی، موسیقی، رقص و ....) را هم به عنوان پرشین و ایرانیک عرضه میکنند. این رفتار هم مصداق فرهنگدزدی و دستبرد به میراث مدنی و تاریخی و هنری
ملت تورک، به عنوان مولفهای از نسلکشی فرهنگی ملت تورک ساکن در ایران است. در این مقاله
نخست این ابیات تورکی را به نحوی که در گلدوزی آمدهاند، و در ادامه متن کامل دو
شعر تورکی که این ابیات از آنها گرفته شدهاند را نقل کردهام:
Özet
Amerika
Birleşik Devletleri'ndeki Harvard Üniversitesi Kütüphanesi'nde (Kacar İran
Dijital Arşivi, Kadınlar Dünyası Bölümü, Ortadoğu Bölümü, Widener Kütüphanesi)
Kacar Türk Devleti dönemine âit üzerinde Türkçe ve Farsça beyitlerin yer aldığı
işlemeli bir mendil bulunmaktadır. Bu işlemeli mendilde bulunan Türkçe mısralar, 19.
yüzyılın Türkilili iki Türk şâiri Seyid Ebil-Kasım Nebâtî (d. 1812, Üştebin, ö.
1873 [?], Üştebin) ve Ebil-Hesen Râcî (d. 1831, Tebriz, ö. 1876, Kızıldeniz)
tarafından yazılmıştır. Türk el
sanatlarında Çevre adlandırılan bu işleme türü, "İşlemeçilik"in bir
örneğidir. Çevre, ipek, gümüş ve altın ipliklerle dokunmuş, üzerine desenler ve
yazılar (şiir, dua gibi) işlenmiş kare bir kumaştır, ve mendil (yağlıq), eşarp
(çarkat, kadın başörtüsü), havlu ile kitap, Kuran, küçük masa örtüsü olarak ve
daha birçok amaçla kullanılır. Bu işleme, Türk Memmedhanlı aşiretinden iki şahsa
âit bir koleksiyonun parçasıdır. Memmedhanlı aşireti, Doğu Azerbaycan
Eyaleti'ndeki Karadağ (Arasbaran) ormanları içinde bulunan Hesenbeyli köyünde
ikamet etmektedir. Harvard Üniversitesi'nin web sitesinde sergilenen bu Kacar Türk
işlemesi, yanlış ve eksik bir şekilde sunulmuştur. Web sitesinin açıklamasında,
mendilin üzerindeki Türkçe beyitlerin Farsça beyitlerin tercümesi olduğu belirtilmektedir;
ancak bu doğru değildir. Bu işlemede yer alan Türkçe beyitlerin Farsça beyitlerle
hiçbir ilgisi yoktur ve Farsça beyitlerin tercümesi de değildir. Ayrıca,
Harvard web sitesindeki bu işlemenin tanıtımında, onun Türkler ve Türk Kacar
Devleti ile olan bağlarından bahsedilmiyor, bu el sanatının Türk kültürel ve
sanatsal mirasının bir parçası olduğuna dair herhangi bir bilgi yer almıyor. Genel
bir kural olarak Avrupalı ve İranlı-Fars araştırmacılar İran'dan gelen hiçbir
Türk şahsiyet veya olguyu Türk olarak nitelendirmezler, aksine onları her zaman
İranlı-Fars olarak sunarlar. Bu davranış, "Türk körlüğü hastalığı"na
örnek teşkil eder ve Türk milletinin ulusal kimliğini ve varlığını inkar etme,
İran'da Türkleri sansürleme ve görünmez kılma politikasıyla örtüşür. Aynı
araştırmacılar ayrıca, İslam dönemi ve öncesinde İran'da yaşayan Türk halkının
kültürel ve tarihi mirasının bir parçası olan çok sayıda maddi ve arkeolojik
eseri de çarpıtarak, hepsini Fars veya İran'a ait olarak etiketliyorlar. Bunlar
arasında sanat eserleri, mimari eserler, el sanatları, giyim ürünleri, yemek
kültürü, müzik, dans ve daha fazlası yer alıyor. Bu davranış, Türk halkının medeni, tarihi ve sanatsal mirasına yönelik
kültürel bir hırsızlık ve tecavüz örneği olup, İran'da yaşayan Türk halkına
yönelik kültürel soykırımın bir parçasıdır. Bu makalede, önce bu çevredeki Türkçe
dizeleri işlendiği şekliyle verdim. Ardından, dizelerin alındığı iki Türkçe şiirin
tam metnini ekledim.
Abstract
In
the Harvard University Library (Qajar Iran Digital Archive, Women's Worlds
Section, Middle East Section, Widener Library), there is an embroidered
handkerchief from the Qajar Turkish state era with Turkish and Farsi verses on
it. The
Turkish verses in this embroidery are written by two 19th-century Turkish poets
from Türkili, Seyyed Ebil-Qasım Nebâtî (born 1812, Üştebin, died 1873 [?], Üştebin)
and Ebil-Hesen Râcî (born 1831, Tebriz, died 1876, Redsea). This type of Turkish handicraft embroidery is called
Çevre (margin, edge), which is an example of "İşlemeçilik" (the art
of embroidery). A Çevre
is a square cloth with patterns, writings (such as poems, prayers) woven with
silk, silver, and gold threads around. It is used as a handkerchief (yağlıq), a
scarf (çarqat, a women's headscarf), a towel, a cover (örtü) for books and the
Quran, a small tablecloth, and more. The
embroidery is part of a collection owned by two Turks from the Mehemmed Xanlı tribe.
The Mehemmed Xanlı tribe resides in the village of Hesenbeyli, situated in the
forests of Qaradağ (Arasbaran) in East Azerbaijan Province. This Qajar Turkish embroidery displayed on the Harvard
University website in the United States of America, is presented inaccurately
and incompletely. The website's description falsely states that the Turkish
verses on the handkerchief are translations of the Persian verses, which is not
the case. The Farsi verses featured on this embroidery are unrelated to the
Turkish verses and are not translations of them. Additionally,
in the introduction of this embroidery on the Harvard website, there is no
mention of its ties to Turks or the Turkish Qajar state. Furthermore, there is
no acknowledgment of this handicraft being part of the Turkish cultural and
artistic heritage. Generally, European and
Iranian-Persian researchers do not refer to any Turkish personality or
phenomenon from Iran as Turkish, but instead always present them as
Iranian-Persian. This behavior exemplifies the "Turk-blindness
disease" and aligns with the policy of denying the national identity and existence
of the Turkish nation, censoring and making Turks invisible in Iran. They
also misrepresent numerous material and archaeological artifacts that are part
of the cultural and historical heritage of the Turkish people living in Iran
during the Islamic period and before. This includes works of art, architecture,
fine crafts, clothing products, food culture, music, dance, and more, labeling
all of them as Persian or Iranian. This
behavior is an example of cultural theft and encroachment on the civil,
historical and artistic heritage of the Turkish people. It as a component of
the cultural genocide of the Turkish people living in Iran. Below, I have first
provided the Turkish verses as they appear in the embroidery. At the end of
this article, I have included the full text of the two poems from which these
verses were taken.
.png)
.jpg)
