مه‌نیمسه‌دیییم نئچه ایملا بیچیمی

مه‌نیمسه‌دیییم نئچه ایملا بیچیمی 

مئهران باهارلی

بیله- بئله، گیبی- کیمی، ائیله‌مه‌ک، کلیمه- که‌له‌مه، داوشان، آو، سه‌کیز، دوقوز، کؤپرو، یاپراق، توپراق، اؤسکورمه‌ک، آسقیرماق، ایسی، یاسی، که‌ندی-اؤز، ایل-ائل، آوشار، جالاییر، یورت، قورت، بولوت، سوت، جئیلان، هئیلان، گوره‌شمه‌ک، گه‌لیپ، آلیپ، آلامام، گئده‌مه‌م، گه‌لیرسین، سه‌ن‌سین، یاییم‌لاماق، یایین، چه‌کیمسه‌ر، قارارماق، کورد، تورک، سارارماق، تاهران، می‌؟، باشارماق- باجارماق، یوبات- گئجیک، قیلینج- قیلیج، ....

٭٭٭

ایران‌دا تورک‌جه لهجه‌له‌ریمیزده (تورکمان لهجه‌له‌ری‌نده) دئگی‌له‌ر و دیل قورال‌لاری‌ندا گؤروله‌ن بیر چوخ ده‌ییشیک‌لیک، دوغال و طبیعی‌دیر. آنجاق بونلارین بیر چوخو، دوغال اولماق‌لا بیرلیک‌ده، تورک‌جه‌نین یوزلاشما و یوخ اولمایا اوز توتدوغونون دا به‌لیرتی‌سی‌دیر. بئله اولوم‌سوز ده‌ییشیک‌له‌ره، ایران‌دا اولوشماق‌دا اولان ادبی (گؤرکول) - معیار (اؤلچون) تورک‌جه‌ده یئر وئریلمه‌مه‌سی گه‌ره‌کدییی‌نه ایناندیغیم اوچون، مه‌ن اؤز چاپیم‌دا یازی‌لاریم‌دا اونلاردان قاچینمایا و دوزه‌لتمه یاپمایا چالیشیرام.

تورک‌ایلی، در شعر «چیرپیناردین قاراده‌نیز» از احمد جواد

تورک‌ایلی، در شعر «چیرپیناردین قاراده‌نیز» از احمد جواد

 

مئهران باهارلی

تورک‌ایلی، احمد جواد: در ایران خودنام‌گذاری «تورک‌ایلی» (ترجمه‌ی «تورکستان» سابق فارسی) نام وطن تورک و یا منطقه‌ی ملی تورک در شمال غرب کشور است. نام «تورک‌ایلی» در قففاز هم به معنی سرزمین تورک و تورکیه، هم قبل از اشغال توسط بولشویک‌ها و هم بعد از آن، به کار رفته است. یکی از ماندگارترین کاربردهای نام «تورک‌ایلی» در قفقاز، بیت («تورک‌ایلی»‌نده‌ن اه‌سه‌ن یئل‌له‌ر) در شعر معروف «چیرپیناردین قاراده‌نیز» اثر احمد جواد شاعر معروف است. وی در این شعر تورک‌ایلی را به معنی کشور تورک و برای نامیدن تورکیه به کار می‌برد.

این شعر از سوی «احمد جواد آخوندزاده» در شهر گنجه به تاریخ ١ ماه می ١٩١٨ سروده شده است. آهنگ‌ساز مشهور تورک «اوزئیر حاجی بیکوف» برای این شعر آهنگی ساخته و آن را به «قهرمانان اوردوی اسلام قفقاز به فرماندهی نورو پاشا» اتحاف کرده است. این شعر علاوه بر «قوشما» نخستین کتاب شعر احمد جواد، در سال ١٩١٩ در دومین کتاب شعر او به نام «دالقا» هم درج شده است. احمد جواد، از اعضای مرکزیت حزب مساوات – تورک عدم مرکزیت فیرقه‌سی، در سال ١٩٣٧ از طرف رژیم استالینیست شوروی به جرم باور داشتن به هویت ملی تورک و مخالفت با اشغال آزربایجان قفقاز توسط روسیه‌ی بولشویک، تیرباران شد. وی یکی از ده‌ها هزار قربانی آزربایجان‌گرایی استالینیستی است.

(سئوگی‌لی توران مفکوره‌سی‌نه بیرینجی یول گؤسته‌ره‌ن استاد علی به‌ی حسین‌زاده حضرت‌له‌ری‌نه تقدیم)

قاراده‌نیز  

چیرپیناردین قاراده‌نیز

باخیپ تورک‌ون بایراغی‌نا

آه، دییه‌ردین هیچ اؤلمه‌زدیم

قاپانسایدیم آیاغی‌نا

 

اوزاق دوشه‌ن دوست اه‌لی‌نده‌ن

ایل‌له‌ر وار که چارپار سینه‌ن

وفالی‌دیر، گه‌لدی گیده‌ن

یول وئر تورک‌ون بایراغی‌نا

 

اینجی‌له‌ر دؤک، گول، یولونا

سیرمالار دوز ساغ سولونا

فیرتینالار دورسون یانا

سلام تورک‌ون بایراغی‌نا

 

حمیدیه و تورک قانی

هر بیری‌نین بیتمه‌ز شانی

باتوم اولسون یول قربانی

اه‌ییل تورک‌ون بایراغی‌نا

 

«تورک‌ایلی»‌نده‌ن اه‌سه‌ن یئل‌له‌ر

بانا شئعیر، سلام سؤیله‌ر

اولسون بیزیم بوتون ایل‌له‌ر

قوربان تورک‌ون بایراغی‌نا

 

احمد جاواد (ایزباسی‌سی)

١ ماییس ١٩١٨ گه‌نجه

Sévgili Tûrân mefkûresine birinci yol gösteren Ustad Eli Bey Hüséyinzâde hezretlerine teqdim

 

QARADENİZ

 

Çırpınardın Qaradeniz

Baxıp Türk’ün bayrağına

Âh, diyerdin hiç ölmezdim

Qapansaydım ayağına

 

Uzaq düşen dost elinden

İller var ki çarpar sinen

Vefâlıdır geldi giden

Yol vér Türk’ün bayrağına

 

İnciler dök, gül yoluna

Sırmalar düz sağ soluna

Fırtınalar dursun yana

Selâm Türk’ün bayrağına

 

Hemîdiye ve Türk qanı

Her birinin bitmez şanı

Batum olsun yol qurbanı

Eyil Türk’ün bayrağına

 

Türkili’nden esen yéller

Bana şéir, selam söyler

Olsun bizim bütün iller

Qurban Türk’ün bayrağına

 

Ehmed Cavad [İzbasısı]

1 Mayıs 1918, Gence

منبع:

نام و ترکیب تورک‌ایلی

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/01/blog-post_25.html

مناطق ملی در ایران؛ و منطقه‌ی ملی و یا اتنودمگرافیک تورک در شمال غرب آن

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/01/blog-post_19.html

برای مطالعه‌ی بیشتر:

پان‌تورک، پان‌آزربایجانیسم، تورک باوری، تورکیسم، پان‌تورکیسم، پان‌تورکیکیسم، تورانیسم

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/05/blog-post_20.html

ایضاحاتی در باره‌ی کاربرد مودرن و دموکراتیک دو نام تورک و آزربایجان

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/10/blog-post_9.html

مناطق ملی در ایران؛ و منطقه‌ی ملی و یا اتنودموگرافیک تورک در شمال غرب آن

http://sozumuz1.blogspot.com/search/label/تاتاریزه%20کردن

تورک صرفاً نام قومی-ملی اوغوزهای غربی است، نه همه‌ی ملل تورکیک

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/08/blog-post_12.html

در ایران شش ملت و اقلیت ملی تورکیک وجود دارد، هیچ کدام از آن‌ها «آزربایجانی» و یا «تورک آزربایجانی» نیست

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/08/blog-post_11.html

در ایران چهار ملت تورکیک با نام‌های تورک، تورکمن، خلج و قازاق زنده‌گی می‌کنند

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/06/blog-post_9.html

روح دوکترین آزربایجان‌گرایی، عَلَم کردن هویت آزربایجانی به جای هویت ملی تورک

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/03/blog-post_85.html

ایران‌دا نه «آزه‌ربایجان‌لی» وار، نه «آزه‌ربایجان تورکو» و نه باشقا به‌نزه‌ر اویدورما و قوندارما میلله‌ت‌له‌ر و کیم‌لیک‌له‌ر

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/03/blog-post_10.html

اصطلاح «ایران تورک‌چوله‌ری»، صرفاً می‌تواند محصول مغز علیل و پاک باخته‌ی یک آزربایجان‌گرای ضد تورک باشد

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/03/blog-post_95.html

در هویت ملی آزربایجانی، «انکار هویت ملی تورک» مندرج و مستتر است

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/08/blog-post.html

بحران‌های آزربایجان‌گرایانه

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/08/blog-post_1.html

آزربایجان‌گرایی تالشی: گل بود به چمن نیز آراسته شد

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/08/blog-post_95.html

باز هم ملت جعلی آذربایجان، اعتراض به تیتر خبر آیت‌الله منتظری

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/11/blog-post_8.html

در ایران، یک «مساله‌ی تورک» وجود دارد و یک «مساله‌ی حق تعیین سرنوشت ملت تورک». مساله‌ای به اسم آزربایجان و حق تعیین سرنوشت آزربایجان و ... وجود ندارد

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/02/blog-post_5.html

تورکان تکانی خورده‌اند. هویت ملی تورک در حال شکل‌گیری، اما بر مبانی مبهم و نه چندان درست است

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/01/blog-post_29.html

ایران‌دا تورک خالقی اؤزونه «تورک» دییه‌ر. بو دا مساله‌نی بیتیریر

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/02/blog-post.html

لهجه‌گرائی، طائفه‌گرایی و محلی‌گرایی، سه مانع عمده در مسیر روند ملت شدن خلق تورک در ایران

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/09/blog-post_47.html

هدف از بررسی زیرگروه‌های لهجه‌ای، جوغرافیایی، مذهبی، طائفه‌ای، ... خلق تورک

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/09/blog-post_9.html

ناکارآمدی، ناقص و عقیم و غیر واقعی بودن آزربایجان‌گرایی صرف

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/01/blog-post_23.html

Türk yérine koloniyal Azerbaycan Étnosu-Milleti qavramı Quzéyde de iflas étmekdedir

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/01/turk-yerine-kolonliyal-azerbaycan.html

قانون تشکیل ایالات و ولایات مشروطه و تجزیه‌ی منطقه‌ی ملی تورک

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/01/blog-post_24.html

نقشه‌ای نادرست، ذهنیتی مغشوش، طرزی مضر

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/06/blog-post_29.html

«تورکیستان» ایله «تورکییه» دوغرویسا، «تورک‌ایلی» ده دوغرودور.

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/08/blog-post_64.html

نام و ترکیب تورک‌ایلی

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/01/blog-post_25.html

موضوعِ بحث وطن (تورک‌ایلی) ایسه، گئری‌سی تفرّعات

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/01/blog-post_31.html

تورک‌ایلی، در شعر «چیرپیناردین قاراده‌نیز» از احمد جواد

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/05/blog-post_6.html

جمهوریت‌خواهی فارسی و مساله‌ی ملی در ایران، نگاهی به طرح پیشنهادی و. انصاری-س. مددی

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/05/blog-post_31.html

راهکار احقاق حقوق ملی تورک در ايران با توجه به اولگوی تاريخی موجود در ايران و خاورميانه

راهکار احقاق حقوق ملی تورک در ایران با توجه به اولگوی تاریخی موجود در ایران و خاورمیانه

 

مئهران باهارلی

در تلاش برای یافتن دلائل این امر که چرا در افغانستان و عراق و لبنان و تورکیه و ... تنوع احزاب سیاسی از چپ و لیبرال و مذهبی و سکولار و احزاب قومی و محلی وجود دارد، اما در ایران همچو چیزی وجود ندارد:

١- مقایسه‌ی تورکیه در این رابطه با هیچ کشور خاورمیانه‌ای اصولا درست نیست. امپراتوری عثمانلی در اوائل قرن بیستم، علی رغم حاکمیت بر بخش عظیمی از خاورمیانه- یک دولت اوروپائی، مانند امپراتوری تزاری روسیه، پروسیا و یا هابسبورگ بود که اقلا از یک قرن پیش از آن، داوطلبانه در مسیر مودرنیته، سکولاریزاسیون و دموکراتیزاسیون دولت و جامعه، آن هم بدون انقلاب و خون‌ریزی و ساختارشکنی و براندازی و جنگ داخلی و ..... عمده قدم گذارده بود. دولت جمهوری تورکیه وارث امپراتوری عثمانلی هم باید صرفا بر اساس روندهای تاریخی- سیاسی اوروپا، مخصوصا اوروپای جنوب شرقی تحلیل شود. البته این روندها در برخی عرصه‌ها - مانند دموکراسی لیبرالی - به دلیل همان هم‌جواری با خاورمیانه کندتر است.

٢- بر خلاف تورکیه، در کشورهای خاورمیانه، به سبب عوامل متعدد تاریخی و سنن و ساختارهای بسیار ریشه‌دار چندین هزار ساله، مانند نبود مطلق احترام به حقوق بشر و تکثر و فردگرایی، .... هم از سوی حاکمان و هم از سوی مردم، امکان حرکت دولت و جامعه به طرف تکثر سیاسی و تحمل مخالفین و ... به طور طبیعی، مسالمت‌آمیز و داوطلبانه وجود ندارد. یعنی شانس برآمدن دموکراسی لیبرالی و تنوع احزاب سیاسی در نتیجه‌ی دینامیک‌های داخلی در کشورهای خاورمیانه چیزی در حدود صفر و بلکه محال است.

٣-تجربه نشان می‌دهد در خاورمیانه هر گاه و هر جا که تعدد و تکثر سیاسی پذیرفته شده، پس از براندازی نظام موجود و زیروروشدن ساختارهای تاریخی و بومی در نتیجه‌ی حوادث اغلب بسیار خونین، چون جنگ جهانی ویا جنگ‌های داخلی و نیابتی، اشغال و انقلاب؛ و سپس ایجاد مراکز متعدد قدرت سیاسی-نظامی داخلی مورد پشتیبانی سیاسی و نظامی خارجی که هیچ کدام قادر به حذف یک‌دیگر نباشند متحقق شده است. 

«سویوق ده‌یمه»، «توماو» و «دونوز توماوی» به‌لیرتی‌له‌ری آراسی‌نداکی آیریق‌لیق‌لار

«سویوق ده‌یمه»، «توماو» و «دونوز توماوی» به‌لیرتی‌له‌ری آراسی‌نداکی آیریق‌لیق‌لار

 

SOYUQ DEYME, TUMAV VE DONUZ TUMAVI BERLİRTİLERİ ARASINDAKI AYRIQLIQLAR

 

تفاوت‌های سرماخورده‌گی، آنفلوآنزای فصلی و آنفلوآنزای خوکی (H1N1) به تورکی

مئهران باهارلی

 

Saturday, December 12, 2009

سؤزوموز

(بو یازی، بیر «آری تورک‌جه» دئنه‌مه‌سی‌دیر).

آشاغی‌دا اوچ «سویوق ده‌یمه» Soyuq Deyme (سرماخورده‌گی)، «دؤنه‌نجه توماوی» Dönence Tumavı (گریپ، آنفلوآنزای فصلی) و «دونوز توماوی» Donuz Tumavı (آنفلوآنزای خوکی-H1N1) سایری‌لیق‌لاری‌نین به‌لیرتی‌له‌ری تورک‌جه اولاراق بیر چیزه‌لگه‌ده گؤسته‌ریلمیش‌دیر. داها سونرا چیزه‌لگه‌نین، فارس‌جا چئویری‌سی ایله بیرگه، متنی وئریلمیش، یازی‌نین سونونا تورک‌جه – فارس‌جا بیر سؤزلوک اه‌ک‌له‌نمیش‌دیر.

بو چیزه‌لگه‌نین اؤزه‌ل‌لییی، اون‌دا فارس‌جا ته‌ک بیر دئگی‌نین اولماییشی‌دیر. وورقولاماق‌دا یارار واردیر: بو چیزه‌لگه‌ده‌ن آماج، اون‌دا ایش‌له‌دیله‌ن بیر سیرا یئنی‌دئگی و آغیز سؤزجوک‌له‌ری‌نی یایقین‌لاشدیرماق، اون‌لاری اؤلچوت تورک‌جه‌یه سوخماق، یا دا اینسان‌لاری اون‌لاری قول‌لانماغا گوجه‌مه‌ک دئییل‌دیر. آماج، هر هانسی توپلوم‌سال ویا بیلیم‌سه‌ل بیر یازی‌نین، تورک‌جه‌نین اؤز اولاناق‌لاری ایله و نه‌ک بیر یابانجی کلیمه ایش‌له‌تمه‌ده‌ن ده یازیلابیله‌جه‌ییی‌نی گؤسته‌رمه‌ک‌دیر. 

تانیم‌لار:

اوشومه Üşüme: سایری‌لیق آدی دئییل‌دیر. ته‌ک‌جه سویوغون ائتگی‌سی‌نی دویماق دئمه‌ک‌دیر.

سویوق ده‌یمه Soyuq Deyme: سیواشقی‌لارین (ویروس‌لارین) اوست سولونوم یول‌لاری‌ندا یاپدیغی بیر ساسیما (عفونت) سایری‌لیغی‌دیر. اوشوتمه Üşütme و سویوق آلقین‌لیغی Soyuq alqınlığı، «سویوق ده‌یمه»نین باشقا آدلاری‌ندان‌دیر.

توماو Tumav: فارس‌جاسی آنفلوآنزا، گریپ، زکام، ... اولان بو دئگی‌نین اه‌سکی تورک‌جه بیچیمی توماغودور Tumağu. توماو، آنلامی سویوق، دونموش، بوزلو اولان «توم» کؤکه‌نی‌نده‌ن تؤره‌نمیش‌دیر (توم+ .او Tum+av). بو کلیمه، تورک‌جه‌میزین بیر سیرا چاغ‌داش لهجه‌له‌ری‌نده تومووTumov ، تیموو Timov، تیموی Timo، و تورکییه آغیزلاری‌ندا دیماغو، دیماغی، دیماغ، دیما، دوماغو، دولماغو، دوما، دوماغ، ... بیچیمی‌نده ده سؤیله‌نیر. توماو سایری‌لیغی‌نین تورک‌جه‌ده باشقا آدلاری‌ندان «آرا» (آرالیق آیی‌ندا اورتایا چیخان)، «چه‌کیله‌ن»، «دانق»، «دانقالاق»، ... .دیر.

 

دو «تَکْيَه لوحه‌سی» مذهب تورکی قزلباشی (اخی‌ليک و بکتاشی‌ليک) از شهر خوی

دو «تَکْيَه لوحه‌سی» مذهب تورکی قزلباشی (اخی‌ليک و بکتاشی‌ليک) از شهر خوی

مئهران باهارلی

محقق ارجمند «علیرضا مقدم» عکس دو «تککه-تَکْیَه لوحه‌سی» (لوحه‌ی تکیه) آویخته شده بر دیوار مقبره-تربه‌ی آقا میریعقوب در شهر خوی تورک‌ایلی- آزربایجان اتنیک را منتشر کرده است[1]. این دو «تکیه لوحه‌سی» زیبا و مهم که به زبان تورکی‌اند، مربوط به طریقت بکتاشی‌ و جریان اخیان –اخی‌لیک منتسب به مذهب علوی تورکی قزلباشی هستند. جالب توجه است که «آبدال موسی» موسس طریقت بکتاشی و «اخی ائوره‌ن» بانی جریان اخوت در آسیای صغیر هر دو از شهر خوی برخاسته‌اند. در زیر برخی از برداشتهای خود از این دو «تکیه لوحه‌سی» را آورده‌ام:

تَکْيَه لوحه‌سی اول:

١-  متن تورکی لوحه چنین است: «هر صباح‌لر بسمیله آچرز دکّانمز».

خوانش صحیح: «هر صباح‌له‌ر بسمله‌یله آچاریز دکّانیمیز». یعنی: هر صبح دکانمان را با بسمله باز می‌کنیم.

بَسْمَلَه: تورکی «بسم الله»

بَسْمَلَیْله: بسمله‌یله، بسمله ایله (در این لوح، نخستین حرف ل افتاده است).

آچرز: این کلمه می‌تواند به دو صورت «آچاریز» و «آچیریز» خوانده شود.

اظهارات قومیت‌گرایانه‌ی افراطی فارسی و نژادپرستانه‌ی یونسی دستیار رئیس جمهور و بطحایی وزیر آموزش و پرورش

اظهارات قومیت‌گرایانه‌ی افراطی فارسی و نژادپرستانه‌ی یونسی دستیار رئیس جمهور و بطحایی وزیر آموزش و پرورش 

مئهران باهارلی 

یکی بر سر شاخ، بن می‌برید، و یا آیا یونسی دستیار رئیس جمهور و بطحایی وزیر آموزش و پرورش، نفوذی موساد و سیا هستند؟

خبر سید محمد بطحایی:

وزیر آموزش و پرورش ایران در دیدار با «ویاچسلاو نیکونوف» رئیس کومیته‌ی آموزش و علوم دومای روسیه، پیش‌نهاد کرد: «به منظور شکستن انحصار زبان انگلیسی، زبان فارسی و روسی در مدارس دو کشور به عنوان زبان دوم آموزش داده شود».

این در حالی است که در ایران زبان اول این کشور تورکی که زبان اکثریت نسبی مردمان ایران است، از دوره‌ی مشروطیت یعنی بیش از ١٢٥ سال پیش، غیر رسمی اعلام و از عرصه‌های دولتی، آموزشی، دیپلوماتیک و رسانه‌های سراسری مطرود و ممنوع شده است. اما زبان دوم این کشور فارسی که زبان اقلیتی ٢٥-٣٠ درصدی از مردمان ایران است، به تنها زبان رسمی کشور در همه‌ی عرصه‌های مذکور تبدیل شده است. در چنین شرایطی، آن‌چه باید انحصار آن در ایران در هم شکسته شود فارسی است و نه انگلیسی. و آن‌چه باید دومین زبان ایران شود فارسی، بعد از تورکی است؛ و نه روسی.

خبر علی یونسی:

دستیار رئیس جمهوری، در مصاحبه با روزنامه‌ی قانون گفت: «در ایران تورک وجود نه‌دارد، آذری وجود دارد. آذری‌ها، برادر دوقلوی کوردها هستند؛ هم زبان فارسی و هم تبار فارسی دارند و فارس‌تر از خیلی مناطق هستند. بخش زیادی از آذری‌ها زبان تورکی را گرفتند و فارسی کردند. زبان تورکی که در آزربایجان رسم شده، حدود ۴۰۰-۳۰۰ سال بیشتر سابقه نه‌دارد که زبانی عارضی است و تورکی‌ی فارسی شده است. زبان آذری یک لهجه از زبان فارسی محسوب می‌شود و می‌توان نام آن را تورکی‌ی فارسی یا تورکی‌ی ایرانی گذاشت».

این در حالی است که در ایران گروهی قومی و ملتی و زبانی به نام آذری وجود نه‌دارد. در ایران ملتی با نام تورک و زبانی با نام تورکی وجود دارد، و اقلاً ٤٠ درصد از جمعیت ایران تورک و زبانشان تورکی است. آن‌چه در آزربایجان و دیگر مناطق تورک‌ایلی زبانی عارضی است، نه تورکی، بلکه زبان تحمیلی و بیگانه‌ی فارسی است. در آغاز قرن بیستم نه تنها در آزربایجان، بلکه حتی در جنوب تورک‌ایلی در همدان و بین (بن) و ... احدی از مردم تورک، زبان فارسی نه‌می‌دانست.

از طرف دیگر، گروهی که امروزه فارس نامیده می‌شود، عبارت است از گروه‌های تورک‌، عرب‌، ایرانیک‌زبان‌ بومی و تاجیک‌ غربی منطقه که به موازات در آمیختن با هم و قبول زبان تاجیکی - دری عارض شده از افغانستان و تغییر مذاهبشان به شیعه‌ی امامی بین قرون ١٦-٢٠ میلادی، نهایتا موسوم به قوم فارس شده‌اند. زبان فارسی در ایران یک زبان کرئول (دورگه، هیبرید) بوجود آمده از التقاط زبان‌های عربی و تورکی و راجی و ... است و اقلاً به لحاظ الفباء، ذخیره‌ی واژه‌گانی و بسیاری از قواعد دستوری صبغه‌ی عربی دارد. در آن حد که بسیاری، فارسی رایج در ایران را لهجه‌ای از زبان عربی می‌شمارند. به لحاظ تباری نیز، پس از فتوحات عرب، فارس به اعراب مهاجری گفته می‌شد که زبانشان با زبان‌های ایرانیک منطقه در هم آمیخته شده بود، یعنی اساس تبار فارس‌های امروزی عرب است.

برخی از شارحان تذکر دادند: «این الفاظ موذیانه و هدف‌مند [ابطحی و یونسی]، ایماء و اشاره به عوامل استعمار است که بیائید، فرصت مناسبی برای تجزیه‌ی ایران است». بنا به این شارحان، این دو مقام عالی‌رتبه‌ی دولت ایران که از سر قومیت‌گرایی افراطی فارسی ادعاهای ضد علمی و نژادپرستانه‌ی فوق را بر زبان آورده‌اند، به احتمال زیاد نفوذی سیا و موساد هستند. زیرا اگر سیا و موساد می‌خواستند که در ایران جنگی داخلی به راه بیاندازند و حذف کشوری با نام ایران از نقشه‌ی جوغرافیایی جهان را قطعی و حتمی و تضمین کنند، دقیقاً مهملات تحریک‌آمیز و ترهات جنگ‌افروز از این نوع را بیان و تبلیغ می‌کردند.

البته این، نگاهی شوخ به این مطلب است. بیانات و رفتارهای اخیر این دو مقام فارس دارای وجوه بسیار جدی است:

گزارشی از سخن‌رانی روشنی بیگ در تورک اوجاغی بنا به روزنامه‌ی یئنی مجموعه

گزارشی از سخن‌رانی روشنی بیگ در تورک اوجاغی بنا به روزنامه‌ی یئنی مجموعه 

مئهران باهارلی

١-حسن روشنی بیگ (بعدها بارقینHasan Revşeni Bey Barkın )[1] در تاریخ ٢٠ جولای ١٩٢٣، دو سال پیش از سقوط سلسله‌ی تورک قاجار در ایران و تاسیس سلطنت فارس‌گرا و ضد تورک پهلوی، در بنای تورک اوجاغی (کانون تورک) استانبول یک سخن‌رانی تاریخی در باره‌ی ایران و ملت تورک ساکن در ایران کرد.

روشنی بیگ در این سخن‌رانی، برای نخستین بار در تاریخ معاصر منطقه‌ی تورک‌نشین در شمال غرب ایران شامل آزربایجان، خمسه و پیرامون‌های کوردستان را به شکل «وطن تورک» (مطابق با تورک‌ایلی امروزی)، اما سرزمینی مستعمره؛ و ملت تورک ساکن در ایران را به صورت «ملتی اسیر حاکمیت فارسی» [دولت مشروطه و بعد از آن] تصویر می‌نماید. او مولفه‌های استعمار فارسی را با دقتی تمام یک به یک بر می‌شمارد، از نقش دین و مذهب شیعی امامی و آخوندها در استعمار فارسی، فاسد کردن خُلقیات و اخلاقیات ملت فارس و تحمیق تورکان ساکن در ایران سخن می‌راند، بر وضعیت اسف‌بار زنان انگشت می‌گذارد، از عقب نگاه داشته شدن عمدی سرزمین تورک و بسط مواد مخدر در آن، تخریب یادگارهای تاریخی تورک و محو میراث تمدنی تورک در ایران توسط حاکمیت فارسی [مشروطه و بعد از آن] صحبت می‌کند. می‌گوید ارتش ایران با تشویق «حاکمیت فارس» [مشروطه و بعد از آن]، «آخوندهای شیعی» و «انگلیس‌ها» همیشه در حال دسیسه‌پردازی بر علیه تورک‌ها است. اعلام می‌کند حاکمیت فارسی [از مشروطه به بعد] به تورکان ساکن در ایران می‌گوید که شما نمی‌توانید تورک باشید. و در نهایت اظهار اومیدواری می‌کند که ملت تورک ساکن در ایران از این وضعیت اسارت‌بار و سفالت‌آمیز، با کومک تورک‌های آناتولی خود را خلاص خواهد کرد.....

٢-این سخن‌رانی که دارای اهمیتی فوق العاده در تاریخ ایران، ملت تورک و تورک‌ایلی است، باعث ایجاد وحشت، شورش و ولوله‌ای ماندگار در میان قومیت‌گرایان افراطی فارس، پان‌ایرانیست‌ها، آزربایجان‌گرایان پان‌ایرانیست و آزربایجان‌گرایان ایران‌گرا (کاظم‌زاده ایرانشهر تبریزی، ارانی تبریزی، شفق تبریزی، غنی‌زاده سلماسی، کسروی تبریزی، ...) و مقامات دولت ایران شد که پس از گذشت تقریبا یک قرن اکنون نیز هم‌چنان ادامه دارد (در تاریخ‌نویسی کاوه بیات، رحیم رئیس‌نیا، ..).

روشنی بيگ، يک متفکر تورک که آزربايجانی است

روشنی بیگ، یک متفکر تورک که آزربایجانی است

«روشنی بیگ» اسمی‌نده «آزه‌ربایجان‌لی» بیر «تورک» متفکری

 

مئهران باهارلی

در زیر نوشته-خبری کوتاه از روزنامه‌ی طنین چاپ استانبول به تاریخ ٢١ جولای ١٩٢٣ در باره‌ی یک کونفرانس روشنی بیگ در تورک اوجاغی – که به ایجاد طوفانی در میان پان‌ایرانیست‌های فارس و تورک‌های آزربایجان‌گرای ایران‌گرا و آزربایجان‌گرای پان‌ایرانیست آن دوره منجر شد- را آورده‌ام. نکته‌ی فوق العاده مهم در این نوشته-خبر کوتاه، اعلام آزربایجانی الاصل بودن روشنی بیگ است (به کونفراس مذکور و مضمون و انعکاس آن در چند نوشته‌ی دیگر پرداخته‌ام). با آگاهی بر آزربایجانی الاصل بودن روشنی بیگ، باید نام این قهرمان ملی تورک، به عنوان یک شخصیت ملی تورک در تمام کتب مشاهیر و مفاخر و نام آوران تورکان ایران و تورک‌ایلی-آزربایجان اتنیک آورده شود.

در زیر پس از نقل نوشته و ترجمه‌ی این نوشته-خبر به فارسی، به چند نکته اشاره کرده‌ام.