ریشه‌شناسی تورکی – آلتاییک ناجاق NACAQ

 

ریشه‌شناسی تورکی – آلتاییک ناجاق NACAQ

NACAK KELİMESİNİN TÜRK-ALTAYİK KÖKENLEMESİ

 

مئهران باهارلی

ناجاق (نجاق، ناچخ، نیجق، نجک، نچک، نشک، یشک) در تورکی به تبر و تبرزین با دسته‌ی دراز گفته می‌شود (تبرزین با دسته‌ی کوتاه، «بالتا» نام دارد. کلمه‌ی «تبر – ته‌په‌ر» هم تورکی و محرف «چاپار» تورکی با تبدیل حرف چ به ت است. مانند «تیرپان» که محرف «چیرپان» تورکی است).

علی رغم سانسکریت انگاشته شدن (از ناشاکا: مخرب، نابود کننده، منتقل کننده، ...)، کلمه‌ی ناجاق دارای ریشه‌ای تورکی – آلتاییک است. (تورکی مکن به کُشتنِ من، بر مَکِش نَجَک. سوزنی). وجود املای مصحف «یَشَک» برای نجک-ناجاق به همین معنی در منابع قدیمی، موید این واقعیت است. این کلمه‌ی یَشَکْ که در لغت‌نامه‌های قدیمی به معنی ناجاق آمده، غیر از کلمه‌ی ایرانیک مشابه یَشْک – اَشْک به معنی دندان بزرگ پیش سباع و بهایم است.

تبدیل حروف «ی» و «ن» به یک‌دیگر (و به «ل» و «ج» - «چ»، «ت» - «د»،...) در آغاز، در وسط و در آخر کلمات، هم‌چنین در پسوندها حادثه‌ای شایع در زبان‌های آلتاییک، مخصوصاً تونگوزی و تورکیک است. مانند تبدیل کلمه‌ی ییگن – یییه‌ن ← جان تورکی ← «نوگ» در تونگوزی با فورم پروتوآلتائیک «نیوگ»، یاساق ← نسق، یئرگه ← نرگه ← جرگه، یومورتا ← نومورتا (تخم مرغ)، «یاقر – یاق‌اه‌ر» (اقران و نزدیک) ← «نوکر - نؤکه‌ر» موغولی ← چاکر – چاق‌اه‌ر، یوموشاق ← ‌نوموشاق (نرم)، یووا ← نووا ← لووا (لانه)، یاغمور ← ناغور - نامیر - نامور (شور)، و ....[1].

بنا به این ریشه‌شناسی، فورم اولیه‌ی ناجاق در تورکی، کلمه‌ی «یانجاق» است که در نتیجه‌ی تبدیل «نج» به «ش»، مبدل به «یاشاق» و در نتیجه‌ی تبدیل «ی» به «ن» (احتمالاً تحت تاثیر زبان موغولی و یا توسط موغول‌های تورک‌زبان شده)، مبدل به «ناجاق» شده است:

یانجاق ← یاشاق ← ناشاق ← ناجاق.

یانجاق هم‌ریشه با مصادر تورکی یانچماق - یه‌نچمه‌ک (سوراخ کردن، له کردن، خرد کردن، تکه پارچه کردن، در هم شکستن)، یانچیلماق (له و خرد و تکه پاره شدن)، یانچیش - یه‌نچیش (نبرد)، .... است[2]. ساختن اسامی سلاح و آلات حرب با اضافه کردن پسوند -اق به فعل و اسم در زبان تورکی معمول است. مانند پیچاق (از مصدر بیچمه‌ک)، یاراق (از مصدر یارماق)، توفه‌ک (تفنگ، از بن مصدر توفگورمه‌ک)، ساداق، قونداق، چالاق (شلّاق، از مصدر چالماق-سالماق)، ...

یانجاق دارای ارتباط ریشه‌شناسی با بن «یار» در مصدر آلتاییک «یارماق» به معنی شکافتن، گسستن، تکه پارچه کردن و ... است[3]. در این صورت می‌بایست وجود یک مصدر با بن «یا.» در تورکی باستان به معنی شکافتن و تکه پاره کردن را فرض کرد که هر دو بن «یاش» - «یانج» (+ اق ← یاشاق، یانجاق ← ناجاق) و «یار» (+ اق ← یاراق: سلاح) از آن مشتق شده‌اند. این فعل فرضی یا. می‌تواند با فعل «آ.» نهایتاً از ریشه‌ی چینی «های» به معنی زخمی کردن، آسیب رساندن که در ریشه‌شناسی فعل «آلاماق» به معنی کشتن هم مطرح شده مرتبط باشد[4]. کلمه‌ی تورکی - موغولی لاچین – مخفف آلاچین به معنی پرنده‌ی کشنده هم دارای این ریشه‌ی نهایی چینی است[5].

---

[1] در ریشه‌ی تورکی کلمات نسقچی (یاساق‌چی) و نسق (یاساق) و تلفظ‌های نومورتا (یومورتا)، نوموشاق (یوموشاق)، نووا (یووا) در استان‌های همدان و مرکزی و .... تورک‌ایلی

https://sozumuz1.blogspot.com/2023/06/blog-post_19.html

[2] yanč= 1. ‘to crush, thresh’ (MAv, CCb) / yänč= (QA, GUL) / yenč= (QT5, IN) [CL 944b yanč=; tkm. yenč=; tt.dial. yenç=]; Bïraqïlġay yenčgän otġa ‘He will be thrown into the crushing fire’ (QT5); Qabża̧ täpränür daẖï ayasïnïñ äti[n] yenčär daẖï yaġïr qïlur ‘The grip moves, rubs against the palm of the hand and causes a blister’(IN) | yančïl= ‘to be crushed’ (QT2) / yänčil= (QT3, QA, NF); Māl alġan dād bermägän ẓālïmlar qarïnčqa mäñizlig aḏaqlar astïnda yänčilgüläri ‘The tyrants who appropriated wealth and who didn’t practice justice shall be crushed underfoot like ants’ (QA) | yänčiš= ‘to battle’ (QAc) | yänčäk ‘mortar’ (QA) | yänči ‘dough’ (TZ ar. عَجِین) / yenči  ( AH ar. مَعْجُون, BM). yanč̨=2. ‘to efface’ (TZ ar.دَرَسَ)

A Dictionary of Early Middle Turkic. By Hendrik Boeschoten

https://ia801207.us.archive.org/18/items/mid-t/MidT.pdf

[3] Proto-Turkic: *jār- Meaning: 1 to split 2 split, crack. Russian meaning: расщеплять, щель

Altaic etymology: Proto-Altaic: *p`i̯ā́rV, Turkic: *jār-, Mongolian: *jara-, Tungus-Manchu: *p[ia]ri-

http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2falt%2fturcet&text_number=1425&root=config

[4] Türkçe ala- “koparmak, parçalamak” fiili, Mo. ala- “öldürmek, katletmek” sözcüğünün kaynağı olabilir. Moğolcada sözcüğün yaygınlığı düşünüldüğünde Eski Türkçede çok nadir olduğunu gördüğümüz ala- fiilinin önceki dönemlerde daha yaygın olması gerektiği açıktır. Türkçe fiilin +lA ekiyle farazi bir *a kökünden türediği, bu kökün de Çince 害 hài “zarar vermek, yaralamak; zarar verme, yaralama” < Erken Orta Çince ɣaj, Geç Orta Çince xɦaj (Pulleyblank 1991, s. 118) sözcüğünden alıntılandığı varsayılabilir

[5] *ala- „to kill‟. The h- of Mog ha:la: was emended by Ligeti from Leech‟s spelling kala-.

MMo SH ala- H4, HY ala- M34, Muq ala- P97a, LV alawul- (caus.) P1257, IV---. WM ala- L26a. Kh alax H14b. Bur alaxa C39b. Brg al- U6. Kalm alx M37. Dag al- E7, Z91b. EYu ala- B3, J93b. MgrH ala- J93a, SM3. MgrM ala- T314. BaoD ala- BL81a. BaoÑ ala- CN5. BaoX alə- BC71. Kgj ala- S278b. Dgx ala- B3, L109a. Mog ola- R35b, ʌlʌ- W158a, ɔlɔ- W174b, MogMr ɒ:lɒ:-, hàlà- (from Leech) L54b:134.

Nugteren, H.(2011) Mongolic phonology and the Qinghai-Gansu languages

https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/handle/1887/18188

alaku "öldürmek" (Bob. III, 298); alağaçı "öldürücü", alakdaku: öldürülmek ~ Cour. DTO. 29: ^»-"i/l alaçı "qui commet de meurtres" < Moğ. alakçı: öldürücü, kılıçtan geçiren.

M ala- ‘öldürmek’ (OM MGTala-, HYala-, MEala-, TAala-, İMala-, RSalaġda- ‘öldürülmek’, RMāla- ‘savaşmak’, PHala-, Hlh. алах, Ma. –) || GT (DKPAM) ala- (?~ lala-) ‘kesmek, yırtmak, parçalamak’ (?← Çin. 害 hài ‘yaralamak’)

♦ Kit. ‹al.a› *ala- ‘öldürmek’ (Róna-Tas 2017: 145–146

ala- “koparmak, parçalamak”

Eski_Turkcede Mogholca (John_R._Krueger) cheviren-Mustafa S. Kachalin – Turuz

https://turuz.com/storage/Language/2012/0714-Eski_Turkcede_Mogholca_(John_R._Krueger)_(cheviren-Mustafa_S._Kachalin).pdf

کلمات تورکی-آلتاییک و هم‌ریشه‌ی نؤکر، چاکر، یاور

کلمات تورکی-آلتاییک و هم‌ریشه‌ی نؤکر، چاکر، یاور

KÖKENDEŞ TÜRK-ALTAYİK NÖKER, ÇAKER VE YAVER KELİMELERİ

چاکر- جاکَر - ‌جاک اه‌ر - چاک‌اه‌ر– چاق‌اه‌ر Çaker: کلمه‌ای تورکی به ‌معنی اقران، شخص نزدیک، پیش‌خدمت، خادم. این کلمه متحول یاق اه‌ر- یاق‌اه‌ر (با تبدیل حرف «ی» به ‌حرف «چ»)، و فورم دیگر و معادل نؤکه‌ر- نؤکَر موغولی است. حرف اول «ی» کلمات تورکی عمومی و غربی، در تورکی شرقی به «ج-چ»، ‌و در زبان‌های موغولیک اغلب به‌ حرف «ن» تبدیل می‌شود. یکی از کلمات موغولی که ‌با تبدیل حرف «ی» تورکی به‌‌ حرف «ن» حاصل شده، کلمه‌ی نؤکر (Nöker)، مشتق از مصدر نؤکو (Nökü) در زبان موغولی به‌‌ معنی‌ی نزدیک شدن، به‌ نزد آمدن و تقرّب است. بن «نؤک» در زبان موغولی، معادل بن «یاق- یاخ» در زبان تورکی (موجود در و هم‌ریشه‌ با کلمات یاخین، یاخلاشماق، یاخین‌لاشماق، یاخلاشیق، یاخا، یاووق، ...)؛ ‌و مربوط به‌ کلمه‌ی «یان» تورکی (به‌‌ معنی‌ی جنب، نزدیک، پهلو، مجاور) است:

یاق (تورکی) ← نوک (موغولی، تونقوزی)

یاق ‌اه‌ر ← یاق‌اه‌ر ←  یاغ‌اه‌ر ← یاو‌اه‌ر ← یاوَر ← یاور (تورکی غربی)

یاق ‌اه‌ر ← یاق‌اه‌ر ←  چاق‌اه‌ر ← چاک‌اه‌ر ← چاکَر ← چاکر (تورکی شرقی)

یاق ‌اه‌ر ← یاق‌‌اه‌ر ← نوک‌‌اه‌ر ← نؤکه‌ر ← نؤکَر ← نوکر (موغولی)

تبدیل حروف «ی»، «د-ت»، «ج-چ»، «ن» و «ل» به ‌‌یک‌دیگر در آغاز، وسط و آخر کلمات، و در پسوندها هم در گذشته، و هم در حال حاضر حادثه‌ای شایع در زبان‌های آلتاییک، مخصوصاً تونگوزی و تورکیک (و هم‌چنین زبان‌های فین-اوگوریک از قبیل مجاری و ...) است: یئرگه‌ ← نرگه‌ ← جرگه، یارلیق ← جارلیق، نؤکر ← چاکر ← یاور، جاردو ← تاردو ← یارتو (درخشان)، یاساق ← ناساق ← نسق، نوور ← چیرا ← یوز، ییگن – یییه‌ن ← جان (در تورکی) ← نوگ (در تونگوزی با فورم پروتوآلتائیک نیوگ)، یاغمور ← ناغور - نامیر - نامور (در زبان شور)، یانجاق ← (یاشاق ← ناشاق ←) ناجاق، و .......

حتی تبدیل حرف «ی» اول کلمات تورکی به‌ حرف «ن» در لهجه‌های تورکی رایج در سراسر ایران، مخصوصا در بخش‌های جنوبی تورک‌ایلی واقع در استان‌های مرکزی و همدان، هم‌چنین در ایران مرکزی و جنوبی و .... هم مشاهده می‌شود: یومورتا ← نومورتا (تخم مرغ)، یوموشاق ← ‌نوموشاق (نرم)، یووا ← نووا ← لووا (لانه)، و احتمالا اسم نان لاواش.

ریشه‌شناسی و معنی «شاهو/شاها تالا»، نام تورکی-موغولی «اورمو گؤلو» (دریاچه‌ی اورمو)

ریشه‌شناسی و معنی «شاهو/شاها تالا»، نام تورکی-موغولی «اورمو گؤلو» (دریاچه‌ی اورمو)

مئهران باهارلی

 

"ŞAHU/ŞAHA TALA" URMU GÖLÜ’NÜN İLKİN TÜRKÇE-MOĞOLCA ADININ ETİMOLOJİSİ VE ANLAMLARI

ETYMOLOGY AND MEANINGS OF THE ORIGINAL TURKISH-MONGOLIAN NAME OF LAKE URMU (URMIA) "SHAHOU/SHAHA TALA"

MÉHRAN BAHARLI

mehranbahari1@yahoo.com

https://independent.academia.edu/MBaharli

https://sozumuz1.blogspot.com/

https://www.facebook.com/profile.php?id=100016259447627

خلاصه:

«شاهو/شاها تالا» نام اصلی دریاچه‌ی اورمو و بزرگ‌ترین جزیره‌ی آن در دوره‌ی عربی و تورک – موغول تاریخ آزربایجان، تورک‌ایلی و ایران است. در این مقاله ریشه‌ی تورکی – موغولی این نام را نشان داده‌ و معنی کرده‌ام. اگر نخست دریاچه و سپس جزیره با انتساب به آن شاهو تالا نامیده شده باشد، در این صورت این نام مرکب به معنی «اینجه گؤل» (دریاچه‌ی کم‌عرض) است. اگر نخست جزیره و سپس دریاچه با انتساب به آن شاهو تالا نامیده شده باشد، در این صورت این نام مرکب به یکی از معانی «اینجه قوروق/جؤلگه» (قوروق/جولگه‌ی کم‌عرض)، «یالچین داغ‌لی قوروق/جؤلگه» (قوروق/جولگه‌ی دارای کوه استوار)، «داغ یئمیش‌لی قوروق/جؤلگه» (قوروق/جولگه‌ی دارای میوه‌ی وحشی) است.

Özet

"Şahu/Şaha Tala", Urmu Gölü'nün (Urmiye) ve onun en büyük ada-yarımadasının Azerbaycan, Türkili ve İran tarihlerinin Arap ve Türk-Moğol dönemlerindeki ilkin adıdır. Bu makalede, bu adın Türk-Moğol kökenini ve anlamlarını sundum ve analiz ettim. İlk önce Göl Şahu Tala olarak adlandırılıp ve ardından ada aynı isimle adlandırılmışsa, bu bileşik ad "İnce Göl" anlamına gelir. İlk önce ada Şahu Tala olarak adlandırılıp ve daha sonra göl de ona atıf yapılarak Şahu Tala olarak adlandırılmış ise, bu durumda bu bileşik ad şu anlamlardan birine sahip olabilir: "Dar koru/bozkır", "yüksek yalçın dağa sahip koru/bozkır" veya "yabani dağ meyvelerine sahip koru/bozkır".

Abstract

"Shahou/Shaha Tala" was the original name of both Lake Urmu (Urmia) and its largest island-peninsula during the Arab and Turkic-Mongol periods in Azerbaijan, Türkili, and Iran’s history. In this article, I have presented and analyzed the Turkic-Mongolian etymology of this name and its meanings. If the lake was named Shahou Tala first, followed by the island being named the same, then this compound name translates to "Narrow Lake". If the island was called Shahou Tala and then the lake was also named Shahou Tala by attribution to it, then this compound name could have one of the following meanings: "Narrow preserved small forest/steppe", "preserved small forest/steppe with a lofty towering mountain", or "preserved small forest/steppe with wild mountain fruits".

متون تورکی و تاتاری و فارسی و عربی و اوردوی اعلامیه‌های جهاد سلطان عوثمان‌لی در سال‌های جنگ جهانی اول

 

متون تورکی و تاتاری و فارسی و عربی و اوردوی اعلامیه‌های جهاد سلطان عوثمان‌لی در سال‌های جنگ جهانی اول 

مئهران باهارلی

Birinci Dünya Savaşında Osmanlı Sultanının verdiyi Cihat bildirilerinin Türkçe, Tatarca, Urduca, Arapça ve Farsça metinleri

Méhran baharlı

https://sozumuz1.blogspot.com/2024/10/blog-post.html 

https://www.facebook.com/media/set/?set=a.1581717015713598&type=3

ملت تورک ساکن در ایران نخستین گروه‌ که ‌از جهاد سلطان عوثمان‌لی حمایت کرد: یکی از اسناد مهم در تاریخ معاصر ملت تورک ساکن در ایران و تورک‌ایلی، اعلامیه‌های جهاد سلطان عوثمان‌لی بر علیه‌ قوای ائتلاف مثلث (روسیه، بریتانیا، فرانسه؛ ‌و متحدان آن‌ها سیربستان و قاراداغ و قوای مسلحه‌ی ارمنی و آسوری و ...) در سال‌های جنگ جهانی اول است. ملت تورک ساکن در ایران اولین گروه‌ غیر عوثمان‌لی بود که ‌به ‌این جهاد پاسخ مثبت داد و حمایت تام و کامل خود را از سلطان و اوردوی عوثمان‌لی اعلام کرد. بنا به ‌توفیق به‌ی همدانی « نخستین پاسخ مثبت جهان اسلام به ‌اعلان جهاد توسط سلطان عوثمان‌لی بر علیه‌ ائتلاف مثلث، از جامعه‌ی ایرانی مقیم عوثمان‌لی آمد. آن‌ها بدین منظور و تنها دو روز پس از صدور اعلان جهاد توسط سلطان عوثمان‌لی، میتینگی باشکوه ‌در میدان سلطان احمد استانبول برگزار کردند، در آن پیوستن خود به‌ جهاد مقدس سلطان عوثمان‌لی را بیان، و سیاست‌ها و اهداف و مظالم دولت‌های بریتانیا و روسیه ‌و فرانسه ‌در ایران و جهان اسلام را محکوم نمودند»[1]. در آن دوره‌ بیش از ٩٠ درصد جامعه‌ی ایرانیان مقیم عوثمان‌لی و استانبول را تورک‌ها از تورک‌ایلی و خارج آن، و اکثریت مطلق تورک‌های تورک‌ایلی را هم تورک‌های اهل آزربایجان تشکیل می‌داد.

فتاوای روحانیون اورمویی در حمایت از جهاد سلطان عوثمان‌لی: به‌ دنبال آن دو خادم دینی شیعی برجسته‌ی تورک در اورمو، میرزه‌ فضل‌الله ‌ناصحی مجتهد اورمویی و میرزه ‌مسیح افشار مجتهد اورمویی صدرالشریعه ‌به‌ پیروی از اعلان جهاد سلطان عوثمان‌لی در ژانویه‌ی ١٩١٥ به‌ جهاد سلطان عوثمان‌لی پیوستند و بر علیه‌ روسیه‌‌ی تزاری و بریتانیا و فرانسه‌ی اشغال‌گر و متحدین تجاوزگر و خون‌ریز مسیحی‌اش که‌ آزربایجان و کل تورک‌ایلی و هم‌زمان قفقاز را تحت اشغال داشتند، اعلان جهاد دادند. میرزه ‌فضل‌الله‌ مجتهد و میرزه‌ مسیح افشار که‌ از شخصیت‌های برجسته‌ی «تورک میللی موجادیله‌سی»، و از سران «حزب اتحاد و ترقی اسلام - اتحاد تورک» در اورمو بودند، با پیوستن به ‌جهاد سلطان عوثمان‌لی نقش موثری در دفع بلای جیلوها از اورمو و منطقه ‌بازی کردند. این دو، مذهب و تعلق مذهبی خویش را بر علیه ‌هویت ملی تورک و فارس‌سازی وی به ‌کار نه‌بردند. بلکه ‌بر عکس، آن‌ها را به‌ خدمت هویت و منافع ملی تورک در آوردند. (حاجی میرزه‌ فضل‌الله ‌ناصحی هم‌چنین مدیر یکی از نخستین مدارس مودرن تماماً تورک در اورمو به ‌اسم «خیر یوردو» و یا «صلاحیه» است).

جمشید خان سوباتای‌لی افشار اورمویی – مجدالسلطنه‌ عامل صدور فتاوا در حمایت از جهاد سلطان عوثمان‌لی: رهبر ملی تورک جمشید خان سوباتای‌لی افشار اورمویی – مجدالسلطنه، عاملی است که ‌صدور اعلان جهاد و فتوای شرکت در جهاد اکبر از سوی مجتهدین شهر اورمو را تامین کرد. او تمام مجاهدین شهر را گرد آورده ‌به ‌توجیه‌آن‌ها پرداخت و سپس اعلانیه‌های جهاد را چاپ و بین مردم پخش نمود. (در آن موقع جمشید خان افشار مجدالسلطنه ‌حاکم سابق اورمو و خوی پس از ٩ سال اقامت در تفلیس در نتیجه‌ی تضییقات دولت روسیه ‌چهار ماه ‌بود که‌ به ‌اورمو آمده‌ و از آن جا به ‌طور موقت در ساووج‌بولاق (ساوجبلاغ، مهاباد بعدی) مستقر بود. وی در ساووج‌بولاق با خلیل پاشا ملاقات کرد، به‌ هم‌راه‌ نیروهای منتظم و پارتیزانی‌ تحت فرمانش به ‌اوردوی نجات‌بخش اسلام - عوثمان‌لی به فرماندهی خلیل پاشا ملحق شد. خلیل پاشا در این دیدار، جمشید خان را به‌ سمت مشاور قوای نظامی خود و به ‌فرماندهی نیروهای تورک بومی (مجاهدین) منصوب کرد. جمشید خان اطلاعاتی در باره‌ی وضعیت آزربایجان، تمایلات روانی، اجتماعی و سیاسی اهالی و ... به‌ خلیل پاشا داد، سپس این دو در باره‌ی نواحی ساووج‌بولاق و قوشاچای (میاندواب) تدابیری سیاسی و نظامی اخذ کردند)[2].

پیوستن مجتهدین شیعی فارس به‌ جهاد سلطان عوثمان‌لی و مخالفت دولت ضد تورک مشروطه‌ی ایران با آن. این صرفا ملت تورک ساکن در ایران نه‌بود که‌ به‌ جهاد سلطان عوثمان‌لی بر علیه ‌دولت‌های روسیه‌ و بریتانیا و فرانسه ‌پیوست. اکثریت ملت‌های کورد، گوران، فارس و ... هم از آن حمایت کردند و بدان ملحق شدند. روحانیون و مجتهدین شیعی در ایران و مخصوصا عراق هم جملتاً از اعلان جهاد سلطان عوثمان‌لی حمایت نمودند. در این دوره ‌حدود ٥٩ فتوای جهاد در تائید و حمایت از جهاد سلطان عوثمان‌لی از طرف مجتهدین شیعه ‌در عراق و ایران صادر شد. آن‌ها خواستار شرکت دولت ایران در این جهاد سلطان عوثمان‌لی هم شدند. اما دولت ایران که‌ پس از خلع محمدعلی شاه‌ تحت کونترول مشروطه‌طلبان ضد تورک (پان‌ایرانیست‌ها، بختیاری‌ها، گیلک‌ها، مازنی‌ها، ماسون‌ها، ازلی‌ها، زرتشتی‌ها، داشناک‌های ارمنی، ...) بود، از قبول این درخواست اجتناب کرد.

بنا به ‌یک گزارش روزنامه‌ی تصویر افکار، مجتهدین شیعه ‌در شهرهای تهران و سلطان آباد به ‌وجوب اطاعت از امر خلیفه‌ی مسلمین سلطان عوثمان‌لی فتوا داده ‌و حرکتی مردمی برای جمع اعانه ‌به ‌نفع اوردوی عوثمان‌لی ترتیب دادند:

«مجتهدین ایرانیه‌نین خطبه‌له‌ری. تصفیر افکار، چهارشنبه، ٨ جمادی الاول ١٣٣٣، ١١ مارت ١٣٣١، ٢٤ مارت ١٩١٥: بغداد ٩ مارت- خلیفه‌ی مسلمین‌ین جهاد امرِ جلیلی‌نه ‌مطاوعت و مجروحینِ اسلامیه‌یه‌ معاونت وجوبِ قطعیه‌سی‌نه ‌دائر، تاهران و سلطان‌آباددا مجتهدینِ ایرانیه‌ طرفی‌نده‌ن ایراد اولونان خطبه‌له‌ر، ایران‌لی دین‌داش‌لاریمیز اوزه‌ری‌نده‌ عظیم انتباه‌لار حاصل ائتمیش، جهادا اشتراک ایچین نمایش‌له‌ر یاپیلدیغی گیبی، عوثمان‌لی هلالِ احمر جمعیتی‌نه ‌ده‌ مبالغِ کلّیه‌ تبرّع ائدیلمیش‌دیر».

(ترجمه: بغداد ٩ مارت- خطبه‌هایی که‌ از سوی مجتهدین [شیعی] ایرانی در تهران و سلطان‌آباد [اراک] در واجب قطعی بودن اطاعت از امر شامخ جهاد خلیفه‌ی مسلمین [سلطان عوثمان‌لی] و یاری به ‌مجروحین اردوی اسلام [عوثمان‌لی] ایراد شده‌اند، در هم‌دینان ایرانیمان آگاهی عظیمی ایجاد کرده‌اند. علاوه ‌بر تظاهرات برای پیوستن به ‌جهاد، مبالغ قابل توجهی هم [از سوی آن‌ها] به‌ جمعیت هلال احمر عوثمان‌لی به ‌عنوان اعانه ‌بخشیده ‌شده ‌است).

تاریخ‌نگاری آزربایجانی و سانسور پیوستن ملت تورک به‌ جهاد سلطان عوثمان‌لی: در تاریخ‌نگاری‌های ضد تورک و پان‌ایرانیست‌نشان - صلیبی‌بنیان ایرانی و آزربایجانی، مجادله‌ی ملی تورک در ربع اول قرن بیستم مخصوصا در سال‌های جنگ جهانی اول سانسور و حذف و روایتی از این وقایع، بر اساس منافع ملی پان‌ایرانیست‌ها، و دولت‌های روسیه‌ و انگلستان و فرانسه‌ و ارمنستان بر مبنای ضدیت با تورک و عوثمان‌لی داده ‌می‌شود. در این استقامت اعلامیه‌های جهاد سلطان عوثمان‌لی و روحانیون شیعی اورمو و ... مخصوصا آن‌هایی که ‌به‌ تورکی بودند (بقیه ‌به ‌زبان‌های فارسی، عربی، تاتاری، اوردو، ... بودند)، توسط آزربایجان‌گرایان و ایران‌گرایان (به‌ عنوان نمونه ‌در آثار رحیم رئیس نیا) بالکل مخفی نگاه ‌داشته ‌می‌شوند و به‌ هیچ وجه‌ بازنشر و در دست‌رس عموم مردم و محققین قرار نه‌می‌گیرند.

اسناد منتشر شده ‌در این مقاله: در این نوشته‌ چند اعلامیه‌ی مربوط به ‌جهاد سلطان عوثمان‌لی در جنگ جهانی اول را برای استفاده‌ی عامه و محققین عرضه ‌کرده‌ام. این‌ها شامل موارد زیر است:

١-متن تورکی اعلان جهاد توسط سلطان عوثمان‌لی محمد رشاد – ١٣٣٠ قمری، همراه ‌با متن تورکی توضیحات جریده‌ی علمیه‌ در باره‌ی آن

٢-متن تورکی بیان‌نامه‌ی انور پاشا بعد از اعلان جهاد

٣- متن تورکی بیانیه‌ی اعلان جهاد اکبر باب فتوای عوثمان‌لی– ١٣٣٣ قمری

٤-متن تورکی فتاوای عوثمان‌لی در مورد جهاد – ١٣٣٣ قمری و متن تورکی توضیحات تصویر افکار در باره‌ی این فتاوا

٥-عکس بیانیه‌ی اعلان جهاد اکبر باب فتوای عوثمان‌لی به ‌زبان‌های تاتاری، فارسی، اوردو و عربی، ١٣٣٣ قمری

٦-عکس بیانیه‌های حمایت دو مجتهد شیعی مستقر در عتبات عالیات، محمد کاظم الطباطبائی و محمدتقی الشیرازی به‌ زبان عربی از اعلان جهاد سلطان عوثمان‌لی