کریم خان زند و کاربرد تورکی در مناسبات دیپلوماتیک توسط او و به
عنوان یک زبان رسمی دوفاکتو و پرستیژ
مئهران باهارلی
KERİM HAN ZEND’İN TÜRKÇE’Yİ DİPLOMATİK İLİŞKİLERDE KULLANMASI VE ZEND DEVLETİ’NDE TÜRKÇE’NİN DE FACTO RESMÎ VE PRESTIJ DİLİ OLARAK KULLANIMI
KARIM KHAN ZAND’S USE OF TURKISH IN DIPLOMATIC RELATIONS AND THE USE OF TURKISH AS THE DE FACTO OFFICIAL AND PRESTIGE LANGUAGE IN THE ZAND STATE
Méhran Baharlı
خلاصه
در این مقاله روایتی از کتاب رستم التواریخ را آنالیز کردهام که در آن صحبت کردن کریم خان زند (تولد ١٧٠٥ - فوت ١٧٧٩، حاکمیت: ١٧٥١- ١٧٧٩) شخص اول دولت زندیه، به زبان تورکی در ملاقات با ایلچی عوثمانلی روایت میشود. روایت رستم التواریخ رسمی بودن دوفاکتو (عملی) و زبان پرستیژ تورکی در دورهی زندیه را نشان میدهد. رسمی بودن دوفاکتوی زبان تورکی در دورهی زندیه در منابع دیگر هم ذکر شده است. شاهزاده نادر میرزا قاجار (تولد ١٨٢٧ - فوت ١٨٨٦) در کتاب «تاریخ و جوغرافیی دارالسلطنهی تبریز» ذکر میکند که در دورهی کریم خان زند زبانهای «تورکی» و «جغتایی» و «عربی» در نگارش «رسائل و نامهها و فرامین عمده» از طرف دو موسسهی رسمی - دولتی، نهاد لشکری - نظامیی «نوکریی سلطان» - و نهاد دیوانی - کشوریی «استیفاءِ خاصه» به کار میرفت. دولت زندیه ادامهدهندهی سنن و عرف دولتهای تورک، موغول و تورکمان قبل از خود، از جمله سنت کاربرد تورکی به عنوان یک زبان رسمیی دوفاکتوی دولتی بود. دولتهای تورک - موغول حاکم بر اراضیی ایران امروزی، از همان ظهور اولینشان در قرون ٩-١٠ میلادی تا سقوط آخرینشان یعنی دولت تورک قاجاری در سال ۱٩۲٥، دولتهایی بدون زبان رسمیی دوژور (قانونی، حقوقی)، اما با چند زبان رسمیی دوفاکتو (عملی) بودند. زبان تورکی همواره یکی از این زبانهای رسمیی دوفاکتو بود. منابعی مانند رستم التواریخ و تاریخ و جوغرافیی دارالسلطنهی تبریز و ... نشان میدهند که زبان تورکی، در دورهی دولتهایی که به عنوان غیر تورک شناخته میشوند هم، مانند دولت زندیه – کریم خان زند (و بعدها در آغاز دورهی پهلوی – حاکمیت رضا شاه) به عنوان زبان رسمیی دوفاکتوی دولتهای حاکم بر ایران به کار میرفت. استفادهی کریم خان زند از زبان مشترک تورکی در یک دیدار دیپلوماتیک با ایلچی عوثمانلی و عدم استفادهی او از مترجم، رفتاری آگاهانه و دیپلوماتیک برای ارتقاء پرستیژ و موقعیت خود در نزد ایلچی عوثمانلی، تاکید بر اشتراکات فرهنگی دو دولت، ایجاد فضایی صمیمیتر و تسهیل ارتباط با همسایهی قدرتمند تورک بود. ارتباط تباریی طائفهی زند با تورکها دلیل دیگر آشنائیی کریم خان زند با زبان تورکی است. کریم خان زند بر زبان تورکی در حد استفاده از آن در روابط دیپلوماتیک مسلط بود. زبان مادریی کریم خان زند، فیلیی لکی بود و او خود را یک لک - لور میشمرد. تسلط وی بر زبان تورکی، ناشی از عوامل زیر است: یک زبان پرستیژ بودن تورکی، سنت زبان رسمیی دوفاکتو بودن زبان تورکی، ضرورت آشنائیی همهی مقامات دولتی با زبان تورکی، کاربرد زبان تورکی در آن دوره به عنوان یک زبان رابط از سوی غیر تورکها، و رگههای تباری تورکی – موغولی طائفهی زند. طائفهی زند یک طائفهی آمیخته با عناصر تورک و موغول، حتی با هستهی اولیهی تورک - موغول بود که بعدها لورزبان شده است.
Özet
Bu makalede, Zend Devleti'nin en üst düzey yöneticisi olan kral Kerim Han Zend'in (d. 1705 - ö. 1779; saltanatı 1751–1779) bir Osmanlı elçisiyle yaptığı görüşme sırasında Türkçe konuştuğunu aktaran *Rostam al-Tavarikh* adlı eserden bir bölümü inceliyorum. *Rostam al-Tavarikh*’teki bu anlatı, Zend döneminde Türkçenin sahip olduğu fiili resmi ve prestij dil statüslerini ortaya koymaktadır. Türkçenin bu dönemdeki fiili resmi statüsüne başka kaynaklarda da değinilmektedir. Prens Nadir Mirze Kacar (1827–1886), *Tebriz: Egemenlik Merkezinin Tarihi ve Coğrafyası* adlı eserinde, Kerim Han Zend döneminde; *Nökeri-y-e Sultan* adlı askeri kurum ile *İstifa-y-i Hasse* adlı sivil-idari kurum tarafından hazırlanan önemli risale, mektup ve fermanlarda Türkçe, Çağatayca ve Arapçanın kullanıldığını belirtir. Zend yönetimi, Türkçenin fiilen resmi devlet dili olarak kullanılması uygulaması da dahil olmak üzere, kendisinden önceki Türk ve Moğol seleflerinin gelenek ve göreneklerini sürdürmüştür. Günümüz İran topraklarında hüküm süren Türk-Moğol devletlerinin —bunların en erken örneklerinin ortaya çıktığı MS 9. ve 10. yüzyıllardan, sonuncusu olan Kacar devletinin 1925'teki çöküşüne kadar— “yasal - hukûken resmî (*de jure*) dil”i olmamıştır. Buna karşın birden fazla “fiilen (*de facto*) resmî dil”e sahip olmuşlardır. Türkçe, bu fiili (*de facto*) resmî dillerden biri olma vasfını sürekli korumuştur. *Rostemü't-Tevârih* ve *Târih ve Coğrâfiya-y-ı Dârü's-Saltana-y-ı Tebriz* gibi kaynaklar, Türkçenin Zend Hanedanı (Kerim Han Zend dönemi) ve daha sonraki erken Pehlevi dönemi (Rıza Şah'ın yönetimi) gibi Türk kökenli olarak sınıflandırılmayan devletlerin hüküm sürdüğü dönemlerde dahi bir resmî dil işlevi gördüğünü ortaya koymaktadır. Kerim Han Zend’in, Osmanlı elçisiyle yaptığı diplomatik bir görüşmede ortak dil olan Türkçeyi kullanması ve tercüman kullanmama kararı alması, bilinçli bir diplomatik hamleydi. Bu tutum; elçinin gözünde kendi prestijini ve itibarını artırmaya, iki devlet arasındaki kültürel ortaklıkları vurgulamaya, daha samimi bir atmosfer oluşturmaya ve güçlü bir Türk komşuyla iletişimi kolaylaştırmaya hizmet ediyordu. Zend boyunun Türk ve Moğol halklarıyla olan köken bağları, Kerim Han Zend’in Türkçeye egemen olmasına dair bir başka açıklama sunmaktadır. Kerim Han Zend, diplomatik ilişkilerde kullanabilecek düzeyde yeterli bir Türkçe bilgisine sahipti. Kerim Han Zend’in ana dili Feyli Leki idi ve kendisini de bir Lek-Lur olarak görüyordu. Türkçeye olan hâkimiyeti çeşitli ise faktörlere dayanıyordu: Türkçeye atfedilen prestij dil statüsü; Türkçenin *fiili* resmi dil olma geleneği; tüm devlet görevlilerinin bu dili bilme zorunluluğu; Türkçenin o dönemde Türk olmayanlar arasında bir ortak iletişim dili (*Lingua Franca*) olarak kullanılması ve Zend boyunun Türk-Moğol soy ve köken bağları. Zend boyu, aslında Türk-Moğol kökenli bir çekirdeğe sahip olan ve sonradan Lur dilini benimseyen; Türk ve Moğol unsurların harmanlandığı bir gruptur.
Abstract
In this article, I analyze a passage from the book *Rostam al-Tavarikh* that recounts Karim Khan Zand (born 1705, died 1779; reigned 1751–1779)—the supreme leader of the Zand state—speaking Turkish during a meeting with an Ottoman envoy. The account in *Rostam al-Tavarikh* demonstrates the *de facto* official status and prestige status of the Turkish language during the Zand era. The *de facto* official status of Turkish during this period is also noted in other sources. In his book *History and Geography of the Seat of Sovereignty, Tebriz*, Prince Nader Mirza Qajar (1827–1886) notes that during the reign of Karim Khan Zand, the Turkish, Chagatai, and Arabic languages were employed in the drafting of major treatises, letters, and decrees by two official state institutions: the military body known as *Nokari-y-e Soltan* and the civil-administrative body known as *Estifa-y-e Khasseh*. The Zand state continued the traditions and customs of its Turkish, and Mongol predecessors—including the practice of using Turkish as a de facto official state language. The Turco-Mongol states that ruled over the territories of present-day Iran—from the emergence of the earliest among them in the 9th and 10th centuries CE to the fall of the last, the Qajar state, in 1925—operated without an official *de jure* language, yet maintained multiple *de facto* official languages. The Turkish language was consistently one of these *de facto* official languages. Sources such as *Rostam al-Tavarikh* and *Tarikh va Joghrafiya-ye Dar al-Saltaneh-ye Tabriz* indicate that Turkish served as a *de facto* official language for the states ruling Iran—even during the eras of dynasties not classified as Turkish, such as the Zand dynasty (under Karim Khan Zand) and, later, the early Pahlavi period (under the rule of Reza Shah). Karim Khan Zand’s use of the shared Turkish language—and his decision to forgo an interpreter—during a diplomatic meeting with the Ottoman envoy was a deliberate diplomatic move. It served to enhance his own prestige and standing in the envoy's eyes, emphasize the cultural commonalities between the two states, foster a more cordial atmosphere, and facilitate communication with a powerful Turkish neighbor. The Zand tribe's ancestral ties to Turkic and Mongolic peoples provide another explanation for Karim Khan Zand’s familiarity with the Turkish language. Karim Khan Zand possessed sufficient command of the Turkish language to employ it in diplomatic relations. Karim Khan Zand’s native language was Feyli Laki, and he considered himself a Lak-Lur. His command of the Turkish language stemmed from several factors: the prestige language of Turkish; the tradition of Turkish serving as the *de facto* official language; the requirement for all government officials to be familiar with Turkish; its use as a Lingua Franca among non-Turks during that era; and the Turkic-Mongol origins and ancestral ties within the Zand tribe. The Zand tribe was a group heavily blended with Turkic and Mongol elements—possessing, in fact, a core of Turkic-Mongol origin—that later adopted the Lur language.
مقدمه
در این نوشته پاراگرافی از کتاب رستم التواریخ[1] را آوردهام که در آن کاربرد زبان تورکی توسط کریم خان زند (تولد ١٧٠٥ - فوت ١٧٧٩، حاکمیت: ١٧٥١- ١٧٧٩) در مناسبات دیپلوماتیک به عنوان یک زبان رسمیی دوفاکتو و زبان پرستیژ روایت میشود. مولف کتاب رستم التواریخ، محمدهاشم آصف (متولد ١٧٦٦، ملقب به رستم الحکما توسط پدرش و سپس صمصام الدوله توسط فتحعلی شاه)، از مورخین دورهی زندیه و اوایل قاجاریه است. کتاب رستم التواریخ حاویی تاریخ سیاسی و اجتماعیی تقریبا یک صدسال - از دورهی سلطنت شاه حسین قیزیلباش (صفوی)، استیلای افاغنه و دورههای افشاریه و زندیه، تا آغاز دورهی قاجاریه - میباشد. در زیر نخست پاراگراف مذکور و سپس توضیحاتی چند در بارهی آن را دادهام:
پاراگراف کتاب رستم التواریخ در مورد استفادهی کریم خان زند از تورکی به عنوان زبان رسمیی دیپلوماتیک و پرستیژ
«بر اولوالالباب پوشیده مباد که به جهت محاربهای که در میانِ روم [عوثمانلی] و روس بود، سلطانِ عظمتتوأمانِ رومِ نیکورسوم، ایلچی [وهبی افندی را] با نامهیِ اخوّتعلامة [علامت] به دربارِ معدلتمدارِ دارایِ مُلْکآرایِ ممالکپیرایِ ایرانِ فیروزینشان، والاجاه کریم خان وکیل الدولهیِ جماقتدارِ زندِ کیانینسب فرستاد. ....
عالیجاه میرزا جعفر [اصفاهانی] وزیرالوزراء و اعتمادالدولهاش به خدمتش عرض نمود که .....: «حاجتم آن است که در وقتی که ایلچی به خدمتت شرفیاب میشود، جامههایِ نویِ خود را بهپوش و خود را آراسته و پیراسته کن، و در وقتِ سخن گفتن به زبانِ زندی، کری[2] کری مگو!». فرمود: «کری، به چشم!». باز عرض نمود که: «در وقتِ مکالمه به پهلو مخواب و پایِ خود را دراز منما!». فرمود: «کری، به چشم!».
بعد مجلسِ سلطنت را چنان چه شاید و باید آراستند و ایلچییِ با طمطراقِ رومی را خواستند. چون ایلچی [روم، وهبی افندی] واردِ پیشگاهِ خاقانی شد، از رویِ ادب و تواضع کمالِ تعظیم و تکریم به جا آورد. آن والاجاه [کریم خان زند] به زبانِ تورکی به ایلچی تفقّدات بسیار نمود و استفسارِ احوالِ پادشاهِ روم فرمود. .... ناگاه دست بر قبضهیِ شمشیر به پهلو خوابید و چون شیرِ نر میغرّید و یک پایِ خود را دراز کرد. تونبانِ قَصَبِ[3] قرمزِ مندرسی به پا نموده که سرِ کاسهیِ زانویِ آن پاره و آسترش نمودار بود. بعد ایلچی را به دارالضیافه فرستاد و ...» (صص ٣٦٦-٣٦٧)
چند توضیح
١-روایت رستم التواریخ مبنی بر کاربرد زبان تورکی از طرف شخص اول دولت زندیه در یک ملاقات رسمیی دیپلوماتیک، دولتی و رسمی بودن دوفاکتو (عملی) زبان تورکی در دورهی زندیه را نشان میدهد. رسمی بودن دوفاکتوی زبان تورکی در دورهی زندیه در منابع دیگر هم ذکر و تثبیت شده است. به عنوان نمونه شاهزاده نادر میرزا قاجار[4] (تولد ١٨٢٧ - فوت ١٨٨٦) در کتاب خود به نام «تاریخ و جوغرافیی دارالسلطنهی تبریز» ذکر میکند که در دورهی کریم خان زند زبانهای «تورکی» و «جغتایی» و «عربی» در نگارش «رسائل و نامهها و فرامین عمده» از طرف دو موسسهی رسمی - دولتی، یعنی نهاد لشکری - نظامیی «نوکریی سلطان» - و نهاد دیوانی - کشوریی «استیفاءِ خاصه» به کار میرفت. در این دوره گسترهی استعمال زبان تورکی به عنوان زبان رسمیی مکتوب - مانند دورهی افشاریه - هم اندرون (ایچقاپی) و هم بیرون (دیشقاپی) دربار، و سه عرصهی کشوری - داخلی، نظامی و دیپلوماتیک - خارجی را شامل میشد.
٢- دولت زندیه مانند بسیاری از عرصههای دیگر، در عرصهی دیوانی هم پیرو و ادامهدهندهی سنن و اصول و عرف دولتهای تورک و تورکمان قیزیلباشیه (صفوی) و افشاری و ماقبل آن، از جمله سنت و عرف کاربرد تورکی به عنوان یک زبان رسمیی دوفاکتوی دولتی بود. رسمیت دوفاکتوی زبان تورکی، یک سنت تاریخی و عرف دولتمداری در ایران اقلا در هزار سال اخیر است. دولتهای تورک - موغول حاکم بر اراضیی ایران امروزی، از همان ظهور اولینشان در قرون ٩-١٠ میلادی تا سقوط آخرینشان یعنی دولت تورک قاجاری در سال ۱٩۲٥، دولتهایی بدون زبان رسمیی دوژور (قانوناً، حقوقاً)، اما با چند زبان رسمیی دوفاکتو (عملاً) بودند و زبان تورکی هم همواره یکی از این زبانهای رسمیی دوفاکتو بود. اما منابعی مانند رستم التواریخ و تاریخ و جوغرافیی دارالسلطنهی تبریز و ... نشان میدهند که زبان تورکی، در دورهی دولتهایی که به عنوان غیر تورک شناخته میشوند هم، مانند دولت زندیه – کریم خان زند (حتی بعدها در آغاز دورهی پهلوی – حاکمیت رضا شاه) به عنوان زبان رسمیی دوفاکتوی دولتهای حاکم بر ایران به کار میرفت.
٣- در روایت رستم التواریخ تلقی از زبان تورکی به عنوان یک «زبان پرستیژ» اهمیت مرکزی دارد. زبان پرستیژ زبانی است که به دلایل گوناگون از موقعیت اجتماعیی بالاتری در مقایسه با دیگر زبانهای موجود در جامعه برخوردار است و مردمان و مقامات نسبت به آن حس احترام و علاقهی بیشتری نشان میدهند. این موقعیت پرستیژ و برتری اجتماعی اغلب در ارتباط با مفهوم قدرت است (زبان خاندان سلطنتی بودن، زبان اوردو و فرماندهان آن بودن، داشتن تعداد انبوه متکلمین در داخل و یا خارج کشور، زبان طبقات آریستوکرات و ثروتمند بودن، دارای ادبیات مکتوب گسترده بودن، ...). به عنوان مثال در دورهی دولتهای تورک و موغول حاکم بر ایران از زمان غزنویان و سلجوقیان تا قاجاریه، زبان تاجیکی – دری - فارسی اغلب یک زبان پرستیژ ادبی، و زبان تورکی بعضا یک زبان پرستیژ ادبی و همواره یک زبان پرستیژ سیاسی - اجتماعی – نظامی بود و به طور گسترده توسط دربار و مقامات لشکری و کشوری و اعیان و اشراف و زبان رابط گروههای غیر تورک به کار میرفت. در رستم التواریخ نمونههای دیگری از خوشداوری در بارهی زبان تورکی وجود دارد: «منشیانِ با فصاحت و بلاغت، به لغتِ تورکی به خطِ زیبایِ تعلیق، مضامینِ حکمتمقرونِ مصالحه و عباراتِ مصلحتآمیزِ مسالمه را - کما هو حقّه - در آن مرقوم نمودند». (ص ٢١٨-٢١٩).
٤- سخن گفتن کریم خان با سفیر عوثمانلی مسالهای جالب توجه و ناشی از چند ملاحظه است:
-
روایت رستم التواریخ نشان میدهد کریم خان زند بر زبان
تورکی در حد استفاده از آن در روابط دیپلوماتیک مسلط بود.
- زبان مادریی کریم خان زند، به
احتمال زیاد یک لهجه از زبان لوری (فیلیی لکی) بود و کریم خان زند خود را یک لک -
لور میشمرد. تسلط وی بر زبان تورکی، علاوه بر یک زبان پرستیژ بودن تورکی و سنت
زبان رسمیی دوفاکتو بودن زبان تورکی و در نتیجه آشنائیی همهی امرا و مقامات با
آن، نشان از کاربرد زبان تورکی در آن دوره به عنوان یک زبان رابط از سوی غیر تورکها
و شاید رگههای تورکی – موغولی طائفهی زند دارد (در ادامهی مقاله).
-کریم خان زند هم موقعیت یک زبان
پرستیژ بودن زبان تورکی واقف و با تکلم به تورکی در صدد ارتقاء پرستیژ و موقعیت
خود در نزد ایلچی عوثمانلی برآمده بود.
- استفادهی کریم خان زند از زبان مشترک تورکی در یک دیدار بینالمللی و عدم استفادهی او از مترجم، رفتاری آگاهانه و دیپلوماتیک برای تاکید بر اشتراکات فرهنگی دو دولت، به منظور ایجاد فضایی صمیمیتر و تسهیل ارتباط با همسایهی قدرتمند تورک بود.
٥- ارتباط تباریی طائفهی زند با
تورکها ممکن دلیل دیگر آشنائیی کریم خان زند با زبان تورکی باشد. علی رغم آنچه مشهور
است، طائفهی زند یک طائفهی به شدت آمیخته با عناصر تورکی و موغولی، حتی با هستهی
اولیهی تورک - موغول که بعدا لورزبان شده، است (عناصر تورکی و موغولی در تبار زندها
موضوع یک مقالهی دیگر این جانب است[5]). دلائل و شواهد متعددی این واقعیت را تائید میکنند. از قبیل:
-آمیختهگیی
تباریی ایل چگنی و تیرههای تشکیل دهندهی طائفهی زند با
موغولها و تورکها مرکب از سه گروه بگله – بهیله، هزاره - بینه، خراجی - قراچو (هر
سه مفاهیم و اسامیای موغولی هستند)؛
-اسامی،
عناوین و مناصب تورکی - موغولی افراد خاندان کریم خان زند: توشیمال – توشیمهل
کریم بیگ - خان، پدرش ایناق خان، مادرش بیگی - بیگم آغا، عمویش بوداق خان، پدر
بزرگش بگله، قیطاس - قاییتماز خان فرزند بوداق خان، لاچین یکی از یاران نزدیک کریم
خان، ...
-موطن
اولیهی طائفهی زند در منطقهی تورکنشین کوموزان (کومیجان)، کزّاز، ملایر، تویسرکان،
... در جنوب شرقی تورکایلی
-معروف بودن جنگجویان زند به «قزاق» و تهاجمات آنها به «قزاقی»گری، .....
٦-بنا به روایت رستم التواریخ، وزیرالوزراء میرزه جعفر اصفاهانی به کریم خان زند توصیه میکند که به هنگام ملاقات با سفیر عوثمانلی پروتوکول رسمی در پوشاک و مکالمات را رعایت کند تا ایماژی کبار و یک تصویر مبادی آداب از او ایجاد شود: پوشیدن جامههای نو، آراسته و پیراسته کردن خود، به پهلو نهخوابیدن به هنگام صحبت، دراز نهکردن پا، عدم استفاده از اصطلاح «کری، کری» به هنگام صحبت کردنش به زبان زندی، .... اما کریم خان زند، با دادن جواب «کری به چشم!» به او و با دراز کردن پاهایش و به پهلو خوابیدن بر زمین و سخن گفتن با صدای بلند و پوشیدن تونبانی پاره و .... حین دیدار با سفیر عوثمانلی به هیچ کدام از این توصیهها عمل نهکرده است. ذکر این مطلب در رستم التواریخ، میتواند به بدداوری مولف در بارهی لورها و لوری تفسیر شود. در رستم التواریخ نمونههای دیگری از بدداوری در مورد لورها و زبان لوری (زندی) وجود دارند: «اگر شما ما را لوری بی فهم و تمییز شناختهاید، نه چنین است. اشتباه کلی نمودهاید». ص ٣٨٥
[1] رستم التواریخ، نشر اول به تصحیح محمد مشیری، انتشارات امیرکبیر،
سال ۱۳۴۸؛ نشر دوم به تصحیح عزیزالله علیزاده، انتشارات فردوس
تهران، سال ۱۳۸۱
[2] کُر, کور، کوره، کُری، کرّی، کورّه، ....: (به لوری) پسر، بچهی
مذکر
[3] قَصَبْ: جامهای که از کتان و ابریشم بافند.
[4] کاربرد زبان تورکی در رسائل و نامجات و فرامین رسمیی دولت زندیه
[5] مئهران باهارلی: در
ارتباطات تباری و قومی طائفهی زند با تورکها و موغولها
No comments:
Post a Comment