خلاصه:
این
مقاله نوشتهای است از قلم اورمولو جمشید خان سوباتایلی افشار مجدالسلطنه، تاریخشناس،
تاریخنگار، تحلیلگر و رهبر سیاسی - نظامی تورک، رهبر ملی تورک و پدر خودآگاهی
ملی مودرن تورک و تورکیسم سیاسی در اواخر قرن نوزده - ربع اول قرن بیستم در بارهی
تهاجم «شیخ عبیدالله نهرینی کوردستانی» در سالهای ۱۸۸۱-۱۸٧٩ به
شهرها و روستاهای غرب آزربایجان. جمشید خان، یک صاحبنظر در مسالهی کورد، اشقیائیسم
کوردی، تروریسم کوردی و توسعهطلبی کوردی بود. طرز برخورد او به قیام و تهاجم شیخ
عبیدالله و مسالهی کورد در این نوشته، دینامیک، همهجانبه، سیستماتیک،
کارشناسانه، علمی، ریشهیابانه، استراتژیک، متمرکز بر موضوع، منصفانه و به دور از
خیالپردازی و داستانسرایی است. این نوشتهی جمشید خان نخستین و یکی از بهترین
تحلیلهای علمی است که تاکنون در بارهی شورش شیخ عبیدالله نوشته شده است. جمشید
خان با نگارش این تحلیل در بارهی قیام شیخ عبیدالله، در عین حال خدمتی بیهمتا به
ثبت دقیق این فاجعه در تاریخ و جلوگیری از زدوده شدن آن از حافظهی جمعی مردم تورک
کرده است.
شیخ عبیدالله
نهرینی رئیس طریقت نقشبندیه و عشایر کورد
سرحد قاجار و عوثمانلی بود که با هدف اشغال آزربایجان و سپس تمام تورکایلی و بقیهی
ایران شورش کرد. در نتیجهی کشتارها و خونریزیها و غارتگریها و تخریبات او بین
٣٠ هزار تن تا ١٠٠ هزار تن تورک کشتار شدند. جمشید خان قیام شیخ عبیدالله را یک
حرکت شریعتطلبانه به سرکردهگی یک رهبر فاسد و دغلباز دینی ارزیابی میکرد. به
همین دلیل این گفتار را در کتاب «طوق لعنت» (تفلیس، ١٩١٥) گنجانده است. موضوع این
کتاب انتقاد و افشاء و محکوم کردن بنیادگرایان دینی و صنف موللاها و آخوندها و
روحانیون ریاستطلب اعم از مسلمان و شیعی و سنی و مسیحی و بهایی و ... است. بنا به
جمشید خان، این روحانیان به منظور کسب اقتدار و ریاست سیاسی و قدرت مادی، امر دین
و دولت - سیاست را به هم مخلوط میکنند و با نیرنگبازی و عوامفریبی تودههای
مردم را در جهالت نگاه داشته و به دنبال خود میکشند.
اورمولو
جمشید خان سوباتایلی افشار دو دسته از عوامل داخلی - کوردی و خارجی - غیر کوردی را
سبب ظهور فاجعهی شیخ عبیدالله میداند. عوامل داخلی: ساختار طائفهای بدوی، و طریقتها
و جریانات بنیادگرای سنّی در میان کوردهای منطقه. عوامل خارجی: سیمون چلنگریان ارمنی که به
عنوان وزیر خارجهی شیخ عبیدالله عمل میکرد و ایدهی تاسیس دولت کوردستان مستقل در
اراضی تورکنشین را به شیخ عبیدالله القاء کرد؛ طائفهی آسوری نوچیا که به همراه
طائفهی کورد نهری در قیام شیخ عبیدالله و حمله به شهرهای تورک در غرب تورکایلی
اشتراک داشت؛ دولت بریتانیا و جریانات سیاسی آنگلوفیل در جنوب ایران که مشوق اصلی
شیخ عبیدالله به حمله به شهرهای تورکنشین بودند؛ بعضی از مقامات دولتی و اداری
قاجاری که به هشدارهای روسای ایلات توجه نهکردند؛ و سوء مدیریت و بی کفایتی آنها؛
سادهلوحی و کوتاهاندیشی دولتهای تورک قاجار و عوثمانلی، ... جمشید خان در پایان
نوشتهاش از مقامات سیاسی و نظامی قاجاری و رهبران مردمی تورک که در دفاع از مردم
و شهرهای تورک بیناب و اورمو نقش ایفا کردهاند قدردانی کرده است.
کلمات کلیدی: مجدالسلطنه، شورش شیخ عبیدالله، ناسیونالیسم کوردی، عصیانهای کوردی، قتل عام
تورکها، اورمو
اؤزهت:
اورمولو جمشید خان سوباتایلی آفشار–
مجدالسلطنهنین یازدیغی و ایلک کهز یایینلانماقدا اولان بو یازقانین (مقالهنین)
قونوسو، شیخ عبیدالله نهرینین ١٨٧٩-١٨٨١ ایللهرینده آیاقلانماسی (عصیانی) ایله
باتی آزهربایجانین شهههر و کهندلهرینه سالدیرماسیدیر. اؤتهکچی (تاریخچی)،
اؤتهک (تاریخ) یازاری و سیاسی آنالیست اولان جمشید خان ١٩.نجو یوزایلین سونلاری
ایله٢٠نجی یوزایلین ایلک چئیرهیینده ایراندا تورک اویانیشینین و سیاسی تورکچولویون
آتاسی اولاراق بیلینهن بیر تورک سیاسی و عسکری اؤندهر (لیدئر) ایدی. عینی زماندا
کورد سورونو (مسالهسی)، کورد آشیری میللیتچیلییی، کورد تئروریزمی و کورد یاییلماجیلیغی
قونولاریندا دا اوزمان ایدی. جمشید خانین شیخ عبیداللهین آیاقلانماسی ایله
سالدیریسی و کورد سورونونا ایلیشکین آنالیزلهری دئوینگهن (دینامیک)، قاپساملی،
دوزگهل (سیستئماتیک)، اوزمانجا، بیلیمسهل، گئرچهکلهره دایالی، سولهشکیل (ایستئراتئژیک)،
قونویا اوداقلی، و یانسیز (اوبژئکتیو)دیر. دوش (خیال) قورما و اؤیکو (حیکایه) آنلاتیمیندان
اوزاقدیر. جمشید خانین بو یازیسی شیخ عبیدالله آیاقلانماسی دهیرهسینده
(حاققیندا) یازیلمیش ایلک و بوگونه دهک اهن اییی بیلیمسهل چؤزوملهمهلهردهن
(آنالیزلهردهن) بیریدیر. جمشید خان بو چؤزوملهمهنی (آنالیزی) یازاراق و شیخ
عبیداللهین آیاقلانماسینی و سالدیریسینی آیرینتیلی بیر بیچیمده (شکیلده)
بهلگهلهیهرهک، بو تاریخی فلاکتین تورک خالقینین کولئکتیو بهللهییندهن
(حافیظهسیندهن) سیلینمهمهسینی ساغلامیش، تورک خالقینا چوخ دهیهرلی بیر خیدمت
یاپمیشدیر.
اؤنجه باتی آزهربایجانی، آردیندان
بوتون تورکایلینی و ایرانین گئری قالانینی ایشغال ائتمهک آماجییلا عصیان باشلادان
شیخ عبیدالله، قاجار و عوثمانلی سینیرینداکی نقشبندی طریقتی و کورد طایفالارینین
باشچیسی ایدی. شیخ عبیداللهین سالدیریسی گئنیش چاپدا قان تؤکولمهسینه، یاغما
و ییخیما و ٣٠٠٠٠ – ١٠٠٠٠٠ آراسیندا سیویل تورکون توپلو قیییمینا (قتل عامینا)
یول آچدی. جمشید خان شیخ عبیداللهین آیاقلانماسینی، یوزلاشمیش و فیریلداقچی
(متقلب) بیر دینی لیدئرین اؤندهرلیک ائتدییی شریعت یؤنهتیمینی آماجلایان بیر
حرکت اولاراق گؤروردو. بونون سونوجو اولاراق دا بو اهلهشدیری یازیسینا طوق
لعنت (قارقیش بویوندوروغو- تیفلیس ١٩١٥) آدلی پیتییینده (کیتابیندا) یئر وئردی.
بو پیتییین آنا قونوسو مسلمان، شیعه، سنی، خیریستییان، باهایی هانسی مذهب و دیندهن
اولورلارسا اولسونلار، کؤکدهندینچیلهری، دینآداملارینی، راهیبلهری، موللالاری اهلهشدیرمهک، ایفشا ائتمهک
و قیناماقدیر. جمشید خانا گؤره بو دینی لیدئرلهر اوتوریته، سیاسی لیدئرلیک و
مادّی گوج قازانماق اوچون دینی سیاست و دولت ایشلهرینه قاریشدیریر، عینی آماجلا
آلداتی (حیله) و دئماگوژی (عوامفریبی) یاپاراق خالق کیتلهلهرینی جاهیل بیراخیرلار.
جمشید خانا گؤره شیخ عبیداللهین آیاقلانماسی
و سالدیریسی ایکی ایچ (کورد) و دیش (کورد اولمایان) فاکتورلارا باغلانابیلیر:
١-ایچ فاکتورلار: بؤلگه کوردلهرینده ایلکهل عشیرت یاپیسی و سنّی کؤکدهندینچی
طریقتلهر و آخیملار. ٢-دیش فاکتورلار: شیخ عبیداللهین دیشایشلهری باخانی
اولاراق گؤرهو یاپان ائرمهنی سیمون چهلهنگهرییان (چلنگریان). چهلهنگهرییان
شیخ عبیداللها تورک توپراقلاریندا باغیمسیز بیر کوردوستان قورما فیکرینی آشیلایان
شخصدیر؛ کورد نهری عشیرتی ایله بیرلیکده تورکایلینین باتی شهههرلهرینین
ایشغالینا قاتیلان آسورو (سریانی) نوچیا عشیرتی؛ شیخ عبیداللهین تورک شهههرلهرینی
ایشغال ائتمهسی اوچون آنا قیشقیرتمانی (تشویقی) ساغلایان اینگیلیز دولتی ایله
گونئی ایرانداکی آنگلوفیل آخیملار؛ طایفا باشچیلارینین رئیسلهرینین اویاریلارینی
گؤرمهزدهن گهلهن، پیس یؤنهتیم و بئجهریکسیزلیک سهرگیلهیهن قاجار دولتی
و ایداری یئتگیلیلهری؛ و تورک قاجار ایله عوثمانلی دولتلهرینین سادهلییی
و دارگؤروشلولویو. جمشید خان آنالیزینین سونوندا تورک خالقینی و بیناب و اورمو
تورک شههرلهرینی ساوونان لیدئرلهره تقدیرلهرینی ایفاده ائدیر.
آچار سؤزلهر: مجدالسلطنه، شیخ عبیدالله عصیانی، کورد میلیتچیلییی،
کورد آیاقلانمالاری، تورکلهرین قتل عامی، اورمو
Özet
Urmulu Cemşid Han Subataylı Afşar– Mecd üs-Seltene
tarafından yazılan ve ilk kez yayınlanan bu makâlenin konusu, "Şeyh
Ubeydullah Nehrini"nin 1879-1881 yıllarında isyanı ile Batı Azerbaycan'ın
şehir ve köylerine saldırmasıdır. Tarihçi, tarih yazarı ve siyasi analist olan
Cemşid Han, 19. yüzyılın sonlarından 20. yüzyılın ilk çeyreğine kadar İran'da
Türk uyanışının ve siyasi Türkçülüğün atası olarak bilinen bir Türk
siyasi-askeri liderdi. Aynı zamanda o Kürt meselesi, Kürt aşırı milliyetçiliği,
Kürt terörü ve Kürt yayılmacılığı konularında da uzmandı. Cemşid Han’ın Şeyh
Ubeydullah'ın isyanı ile saldırısı ve Kürt meselesine ilişkin analizleri
dinamik, kapsamlı, sistematik, uzmanca, bilimsel, gerçeklere dayalı, stratejik,
konuya odaklı, objektiv olup, hayal kurma ve hikaye anlatımından uzaktır. Cemşid
Han'ın bu yazısı Şeyh Ubeydullah isyanı hakkında yazılmış ilk ve bugüne dek en
iyi bilimsel analizlerden biridir. Cemşid Han, bu analizi yazarak ve Şeyh
Ubeydullah'ın isyanını ve saldırısını ayrıtnılı bir şekilde belgeleyerek, bu
tarihi felaketin Türk halkının kolektif hafızasından silinmemesini sağlamış, ve
böylece Türk halkına çok değerli bir hizmet yapmıştır.
Önce Batı Azerbaycan'ı, ardından
tüm Türkili ve İran'ın geri kalanını işgal etmek amacıyla isyan başlatan Şeyh
Ubeydullah, Kacar ve Osmanlı sınırındaki Nakşibendi tarikatı ve Kürt
aşiretlerinin lideriydi. Şeyh Ubeydullah'ın saldırısı geniş çapta kan dökülmesine,
yağma ve yıkıma ve 30.000 ila 100.000 sivil Türk'ün toplu katliamına yol açtı.
Cemşid Han, Şeyh Ubeydullah'ın ayaklanmasını, yozlaşmış ve sahtekar bir dini
liderin önderlik ettiği şeriat yönetimini amaçlayan bir hareket olarak görürdü.
Bunun sonucu olarak da bu eleştiri yazısına "Lanet Boyunduruğu"
(Tiflis, 1915) adlı kitabında yer verdi. Bu kitabın ana konusu, Müslüman, Şii,
Sünni, Hıristiyan, Bahai hangi mezhep ve dinden olurlarsa olsunlar, kökten
dincileri, din adamlarını, rahipleri, mollaları eleştirmek, ifşa etmek ve
kınamaktır. Cemşid Han'a göre bu dini liderler, otorite, siyasi liderlik ve
maddi güç kazanmak için din’i siyaset ve devlet işleriyle karıştırıyor, aynı
amaçla hile ve demagoji yaparak halk kitlelerini cahil bırakıyorlar.
Cemşid Han'a göre Şeyh
Ubeydullah'ın isyanı ve saldırısı iki Kürt (iç) ve Kürt olmayan (dış)
faktörlere bağlanabilir: 1-İç faktörler: bölge Kürtlerinde ilkel aşiret yapısı,
ve Sünni kökten dinci tarikatlar ve eğilimler. 2-Dış etkenler: Şeyh
Ubeydullah'ın dışişleri bakanı olarak görev yapan Ermeni Simon Çelengeriyan (Çelengeriyan
Şeyh Ubeydullah'a Türk topraklarında bağımsız bir Kürdistan kurma fikrini
aşılayan şahıstır); Kürt Nehrini aşireti ile birlikte Türkili'nin batı
şehirlerinin işgaline katılan Asoru-Süryani Nuçia aşireti; Şeyh Ubeydullah'ın
Türk şehirlerini işgal etmesi için ana teşviki sağlayan İngiliz devleti ile
güney İran'daki İngiliz yanlısı siyasi akımlar; aşiret reislerinin uyarılarını
görmezden gelen, kötü yönetim ve beceriksizlik sergileyen Kacar devleti ve
idari yetkilileri; ve Türk Kacar ile Osmanlı hükümetlerinin saflığı ve dar
görüşlülüğü. Cemşid Han, analizinin sonunda Türk halkını ve Binab ve Urmu Türk
şehirlerini savunan kacar devlet adamları ve
askeri makamları ile Türk halk liderlerine takdirlerini ifade ediyor.
Açar sözcükler: Mecd üs-Seltene, Şeyh
Ubeydullah isyanı, Kürt milliyetçiliği, Kürt ayaklanmaları, Türklerin katliamı, Urmu
Abstract
The
subject of this article, written by Jamshid Khan Subatayli Afshar Urmui - Majd
usSaltana and being published for the first time, is the rebellion of
"Sheikh Ubeydullah Nahrini" and his invasion of the Turkish cities
and villages of West Azerbaijan, during the years 1879-1881. Jamshid Khan, a
historian, historiographer, and political analyst, was a Turkish
political-military leader known as the father of Turkish awakening and Turkism
in Iran from the late 19th century to the first quarter of the 20th century. He
was also an expert on the Kurdish issue, Kurdish ultranationalism, Kurdish
terrorism and Kurdish expansionism. His analysis of Sheikh Ubeydullah’s uprising,
invasion, and the Kurdish issue is dynamic, comprehensive, systematic, expert,
scientific, rooted inf facts, strategic, focused, fair, and far from fantasy
and storytelling. In fact, this writing by Jamshid Khan is the first and one of
the best scientific analyses ever written about Sheikh Ubeydullah's rebellion. Jamshid Khan has provided invaluable
service to the Turkish people by writing this analysis and accurately
documenting Sheikh Ubaidullah's uprising and invasion. He has ensured that this
historical disaster is not erased from the collective memory of the Turkish
people.
Sheikh
Ubeydullah Nahrini was the leader of the Naqshbandi sect and Kurdish tribes on
the border of Qajar and Osmanli. He led a rebellion with the goal of occupying West
Azerbaijan first, then all of Turkili and the rest of Iran. The atrocities
committed by him resulted in widespread bloodshed, looting, and destruction, and
mass killings of 30,000 to 100,000 civilian Turks. Jamshid Khan viewed Sheikh Ubeydullah's
uprising as a movement seeking Sharia rule led by a corrupt and fraudulent religious
leader. As a result, he included this critique in his book "The yoke of
Curse" (Tbilisi, 1915). The main focus of this book is to criticize, expose
and condemn religious fundamentalists, clerics, priests, mullahs, whether
Muslim, Shiite, Sunni, Christian, Bahai, etc. According to Jamshid Khan, these
religious leaders mix religion with politics and state affairs in order to gain
authority, political leadership and material power. They keep the masses
ignorant by using trickery and demagoguery for the same reason
According
to Jamshid Khan the disaster of Sheikh Obeidullah’s rebellion and invasion can
be attributed to two categories of factors: internal-Kurdish and
external-non-Kurdish. 1-The internal factors include: The primitive tribal
structure, as well as the sects and trends of Sunni fundamentalism among the
Kurds in the region. 2-External factors include: Armenian Simon Chalangarian,
who served as Sheikh Ubeydullah's foreign minister, introduced to him the idea
of establishing an independent Kurdistan state on Turkish lands; the Assyrian
tribe of Nuchia, which along with the Kurdish Nahri tribe, participated in the rebellion
and invasion of the western cities of Turkili; the British government and
Anglophile political currents in southern Iran, which provided the main
incentive for Sheikh Ubeydullah to invade the Turkish cities; the Qajar
government and administrative officials who ignored warnings from the chiefs of
tribes, displaying mismanagement and incompetence; and the naivety and
short-sightedness of the Turkish Qajar and Ottoman governments. At the end of
his analysis, Jamshid Khan expresses his appreciation to the Qaja statesmen and
military authorities and the Turkish public leaders who defended the Turkish people
and cities of Binab and Urmu.
Keywords: Majd us-Saltana,
Sheykh Ubeydullah rebellion, Kurdish nationalism, Kurdish Rebellions, massacre
of Turks, Urmu
.png)
.jpeg)
.png)
.png)
.jpg)
.png)
.png)
