ریشه‌شناسی کلمات تورکی سماور، استکان، تپسی؛ کلمه‌ی موغولی قلیان؛ کلمات چینی قوری، چای، فنجان، سینی، جام؛ و کلمات غیر فارسی نعلبکی و لیوان و قند و شکر و کتری و قهوه و ....

 ریشه‌شناسی کلمات تورکی سماور، استکان، تپسی؛ کلمه‌ی موغولی قلیان؛ کلمات چینی قوری، چای، فنجان، سینی، جام؛ و کلمات غیر فارسی نعلبکی و لیوان و قند و شکر و کتری و قهوه و .... 

مئهران باهارلی

 

Farsçadaki Çince Çay, Fincan, Guri, Sini, Cam; Türkçe Samavar, İstikan, Tepsi; Moğolca Kalyan; ve Farsça olmayan Nelbeki, Livan, Gand, Şeker, Kitri, Kahve kelimelerinin etimolojisi

Etymology of Chinese Chay, Fenjan, Ghuri, Sini, Jam; Turkic Samavar, Estekan, Tapsi; Mongolian Ghalyan; and the non-Persian Na’lbaki, Livan, Ghand, Shakar, Ketri, and Gahveh words used in Farsi language

MÉHRAN BAHARLI

mehranbahari1@yahoo.com

 

https://independent.academia.edu/MBaharli

https://sozumuz1.blogspot.com/

https://www.facebook.com/profile.php?id=100016259447627

خلاصه:

 دائره‌ی لغات فرهنگ خوراکی فارس، به درجه‌ی مهمی غیر فارسی است. در دائره‌ی لغات فرهنگ چای، حتی لغت فارسی کمتری وجود دارد. یکی از دلائل این پدیده آن است که قسمت اعظم ملت فارس (تاجیک‌های) امروزی، به لحاظ تباری اعراب و تورک‌ها و موغول‌های تغییر زبان داده به دری هستند که در حین متحول شدن زبانشان، قسمت بزرگی از دائره‌ی لغات زبان قبلی خود را، مخصوصاً در عرصه‌ی معیشتی و فولکلور، عیناً به زبان جدید فارسی‌شان منتقل کرده‌اند (اساساً در ایران، بر خلاف فولکلور تورک و عرب و کورد و بلوچ و لور و تورکمن و ...، از پدیده‌ای به اسم فولکلور فارسی نمی‌توان صحبت کرد. زیرا زبان تاجیکی-دری به عنوان یک زبان ادبی از افغانستان و توسط نخبه گان وارد این سرزمین شده بود و توده ی فارس بومی وجود نه داشت.). در این مقاله ریشه‌شناسی چند کلمه‌ی اساسی مربوط به فرهنگ چای در زبان فارسی، که همه غیر فارسی هستند، را بررسی کرده‌ام: کلمات چینی چای، فنجان، قوری، سینی؛ کلمات تورکی سماور، استکان، تپسی؛ کلمه‌ی موغولی قلیان؛ و کلمات غیر فارسی نعلبکی، لیوان، قند، شکر، کتری، قهوه، .... در این میان نظرات جدیدی در باره‌ی ریشه‌شناسی آلتاییک و تورکی کلمات سماور، استکان، قلیان، فنجان، و قوری را برای نخستین بار مطرح نموده‌ام.

Özet

Fars yemek kültürünün kelime dağarcığı esas olarak Farsça değildir. Çay kültürünün kelime dağarcığında daha da az Farsça kelime vardır. Bu olgunun bir nedeni, günümüz Fars halkının çoğunun, dilleri Tacik-Deri ile değiştirilmiş Arap, Türk ve Moğolların torunları olmasıdır. BU gurpların dillerinin dönüşümü sırasında, özellikle gündelik yaşam ve folklor alanlarında, önceki dillerinden önemli bir kelime hazinesi yeni Farsça dillerine aktarılmıştır. Bu gün İran'da, Türk, Arap, Kürt, Beluç, Lor, Türkmen vb. folklorunun aksine, Fars folkloru olarak bilinen bir olgudan bahsedemeyiz. Bunun nedeni, Tacik-Deri dilinin bu topraklara Afganistan'dan elitler tarafından edebi bir dil olarak girmiş olması ve o zamana dek bu topraklarda kendi folkloruna sahip Farsça konuşan yerli bir nüfusun olmamasıdır. Bu makalede, Farsçada çay kültürüyle ilgili bazı temel sözcüklerin etimolojisini inceledim. Hiç biri Farsça olmayan bunlar arasında Çince sözcükler Çay, Fincan, Guri, Sini; Türkçe sözcükler Samavar, İstikan, Tepsi; Moğolca sözcük Kalyan; ve Farsça olmayan sözcükler Nelbeki, Livan, Gand, Şeker, Kitri, Kahve yer almaktadır. Ayrıca, Samavar, İstikan, Kalyan, Fincan ve Guri sözcüklerinin Altayik ve Türkik etimolojisi hakkında ilk kez yeni görüşler önerdim.

Abstract

The vocabulary of Persian food culture is primarily non-Persian. There are even fewer Persian words in the vocabulary of tea culture. One reason for this phenomenon is that many of today’s Persian people (Tajiks) are descendants of Arabs, Turks, and Mongols, whose languages have been replaced by Dari. During the transformation of their language, a significant portion of the vocabulary from their previous languages, especially in the fields of livelihood and folklore, was transferred to their new Persian language. In Iran, unlike the folklore of Turkish, Arab, Kurdish, Baluch, Lor, Turkmen, etc., we cannot speak of a phenomenon known as Persian folklore. This is because the Tajik-Dari language was introduced to this land as a literary language from Afghanistan by the elites, and there was no Persian-speaking native population with their own folklore. In this article, I have examined the etymology of some basic words related to tea culture in the Persian language, all of which are non-Persian. These include the Chinese words Chay, Fenjan, Ghuri, Sini; Turkic words Samavar, Estekan, Tapsi; the Mongolian word Ghalyan; and the non-Persian words Na’lbaki, Livan, Ghand, Shakar, Ketri, Gahveh. Additionally, I have proposed new ideas about the Altaic and Turkic etymology of the words Samavar, Estekan, Ghalyan, Finjan, and Ghuri for the first time.

TÜRKİYE DİYANETİ’NDE ALEVİ, CAFERİ, HIRISTIYAN VE MUSEVİ BİRİMLERİNİN KURULMASI ÖNERİSİ

 

TÜRKİYE DİYANETİ’NDE ALEVİ, CAFERİ, HIRISTIYAN VE MUSEVİ BİRİMLERİNİN KURULMASI ÖNERİSİ

 

Devlete bağlı Diyanet’te sadece Sünni mezhebinin temsil edilmesi, Sünni olmayan inanç gurupların devletten soğumasına, aşırı Sünnilerin de devlet ve ülkeyi tekçe kendilerinin tasavvur ederek bu inanç gruplarını ikinci sınıf vatandaş olarak görmesi ve dışlamasına neden olmaktadır.

Özellikle Alevi ve Caferilerin Türkiye Diyanetinde temsil edilmemeleri ve kendi hallerine bırakılmaları, bütün bölgede var olan bu inanç gurupların büyük bölümünün anti Türk odaklar ve devletlerin etki alanına girmesi, bazısının da hâmi arayarak Şiileşip İran devleti ve Fars milli çıkarlarının maşası olmasına neden olmaktadır. Nitekim inançlı Caferi Türklerin bir çoğu ve inançlı Alevi Türklerinden bir kısmı İran Fars devleti etkisi altına girmiş, dini inançları olmayanların bir bölümü de aşırı Solcu ve Kürtçü akımlara katılmaktadır .....

Bu sorunları çözmek ve ortadan kaldırmak için, Türkiye Diyaneti bünyesinde dört Alevi, Caferi, Hırıstıyan ve Musevi birimlerinin kurulması önerilmektedir. Bu birimlerin kurulması, Diyanet kurumunun, adının gerektiyi gibi, belli bir inanç deyil bütün inançları temsil eden bir kuruma dönüşmesine yardım edebilir, ayrıca Laik devlet anlayışı ve uygulamasına daha yakındır. Diyanette özellikle Hırıstıyan ve Musevi birimlerinin açılması ve bunların Avrupa ve Batıdaki Hırıstıyan ve Musevi Türkleri kendi kanatları altına alması, Türkiye’nin Avrupadaki Yumuşak Güç’ünü önemli derecede artıracağı ve buraların kamuoyundakı imajına olumlu etki yapacağı da kesindir.

اورمولو سئیید حوسئین عرب‌باغی اؤوگوسونده – آنی‌سی‌نا ایکی تورک‌جه قوشوق؛ دو شعر تورکی در مدح و به یاد سید حسین عرب باغی اورومی

 

اورمولو سئیید حوسئین عرب‌باغی اؤوگوسونده – آنی‌سی‌نا ایکی تورک‌جه قوشوق 

دو شعر تورکی در مدح و به یاد سید حسین عرب باغی اورومی

 

بو تورک‌جه قوشوق‌لار، هم یاتیرین ایچی‌نده تابلو اولاراق آسیلمالی، هم ده یاتیرین دیشی‌ندا کتیبه اولاراق یازیلمالی‌دیر.

 این اشعار تورکی هم باید به صورت تابلو در داخل زیارت‌گاه، هم به صورت کتیبه نوشته شده و در بنای زیارت‌گاه نصب شوند.

رو گرفتن و چادر یک شیوه‌ی باستان ایرانی بوده و در اسلام نیست - احمد کسروی

 

رو گرفتن و چادر یک شیوه‌ی باستان ایرانی بوده و در اسلام نیست - احمد کسروی

مئهران باهارلی

 

هم کلمه‌ی چادر به معنی نوعی پوشش زنان، و هم روگیری و خودپوشی و پنهان نمودن و تجرید زنان و ممانعت از بیرون خانه رفتن آن‌ها و فعالیت‌هایشان در اجتماع، بیگانه با زبان و فرهنگ تورک و نیز عرب و اسلام بوده و عمدتا در اثر مراودت با و تاثیرپذیری از ایرانیک‌ها، پارسی‌ها و زرتشتی‌ها وارد زبان و فرهنگ تورک و دیگر ملل شده ‌است. در زیر قسمتی از کتاب «خواهران و دختران ما» تالیف احمد کسروی که موید واقعیت تاریخی و معلوم فوق است را نقل کرده‌ام.

١-لُبّ کلام کسروی آن است که در دین اسلام و در میان اعراب دوره‌ی پیغمبر روگرفتن زنان و چادر وجود نداشته است، در قرآن هم هم‌چو حکم و دستوری موجود نیست. اما روگرفتن زنان و چادر و مجبور به خانه‌نشین شدن و ممانعت از بیرون رفتن زنان از خانه و در صورت بیرون رفتن هم مخفی کردن آن‌ها در چادر و محفظه‌ای پارچه‌ای، از سنن و عادات ایرانیک‌ها بوده که مخصوصا در شهرها توسط ثروت‌مندان که زنان را اشیاء و دارایی خود می‌دانستند بر آنان تحمیل می‌شد. کسروی تلویحا می‌گوید برده‌داری و خریدن زن‌ها (کنیزهای زرخرید) و برگزیده‌گان و هم‌سران ناقانونی و یا صیغه[1] – متعه[2] (خرید خدمت سرویس زن برای تمتع جنسی از بدن او به عنوان یک متاع و کالا و ابزار جنسی برای مدتی معین) هم در میان ایرانیک‌ها رایج بود و از طریق آن‌ها وارد اسلام شده است. بنا به کسروی پس از فتح قلمروی ساسانی توسط اعراب و مخصوصا به پایتختی انتخاب کردن بغداد و استخدام مقامات ایرانیک در دوره‌ی خلافت عباسیان در حد وزیران و ... عادات و سنن چادر و روگیری زنان ایرانیک نه تنها در میان اعراب رایج شد، بلکه توسط آن‌ها رنگ اسلامی به خود گرفته و در دیگر جوامع مسلمان هم در سراسر جهان، این بار به اسم سنن اسلامی شایع گشت. با این‌همه در ایران عادت و سنت روگیری و چادر در میان زنان روستایی و فقیر و مخصوصا «ایل‌ها» هیچ‌گاه پذیرفته نشد. زیرا با سبک حیات آن‌ها هم‌خوان نبود.

کسروی گذشته از «ایل‌ها» که عمدتا اشاره به طوائف تورک داد، به «اسرای زن» تورک از تورکستان و بولغار و و مسیحی از گورجستان در حرم‌خانه‌ها هم اشاره می‌کند که چادر نمی‌پوشیدند و رو نمی‌گرفتند و از طرف صاحبان مسلمان خود مجبور به روگرفتن و چادر پوشیدن می‌شدند. این تثبیت کسروی صحیح است، زیرا در فرهنگ و سنن تورک و موغول و هم‌چنین ملل قفقازی، چیزی به اسم روگرفتن زنان و چادر پوشیدن و .... زنان، نه در میان طبقات بالائی جامعه و حکم‌رانان و خواتین و نه در میان مردم عادی طبقات متوسط و پائینی و شهرنشین و روستایی و ایل‌ها هرگز وجود نداشت. 

٢-یکی از نقصان‌های این بررسی کسروی آن است که او دو واژه‌ی متفاوت با دو معنی و دو ریشه‌شناسی مختلف که در زبان فارسی هر دو به صورت یک‌سان «چادر»، اما در تورکی به دو صورت متفاوت «چادراÇadra » (پوشش زنان فارس و زرتشتی) و «چادیرÇadır » (خانه‌ی پارچه‌ای کوچ‌نشینان تورک) نوشته و تلفظ می‌شوند را درهم آمیخته و با یکی گمان کردن و یا نمایاندن آن‌ها یک ریشه‌شناسی‌ نادرست و غلط عرضه است.

کسروی ادعا کرده که در زبان تورکی به چادر زنان، «چادره» گفته می‌شود. در حالی که در زبان تورکی هم‌چو کلمه‌ای وجود ندارد، بلکه کلمه‌ی «چادیرا» وجود دارد. وی هم‌چنین حرف «ه» آخر کلمه‌ی «چادره» را که گویا در زبان تورکی وجود دارد، «ه» فارسی به معنی ماننده‌گی و یا مخفف - محرف پسوند تصغیر فارسی «اک» دانسته که هر دو ادعاهایی غلط هستند. اولا در زبان تورکی کلمه‌ای به صورت «چادره» وجود ندارد و این فورم، جعل کسروی است. ثانیا حرف «ا» در آخر «چادیرا» همان حرف «ا» در آخر کلمه‌ی اصلی سانسکریت «چاترا» که ریشه‌ی «چادیرا»ی تورکی و «چادر» فارسی به معنی نوعی پوشش زنان است می‌باشد و ربطی به زبان فارسی و «ه»پسوند ماننده‌گی و یا «ک» پسوند تصغیر فارسی ندارد.

در زبان تورکی سه کلمه‌ی با معانی متفاوت «چادیر»، «چادرا» و «چه‌تیر» وجود دارد[3]:

چادیر Çadır: کلمه‌ای تورکی؛ در زبان و لهجه‌های گوناگون تورکیک چادیر، چاتیر، ساتیر، شاتیر، چاچیر، چاشیر، چادار، چیدیر، ... با املاهای چادر و چادور و ... به فارسی، و شاتر و شادر و ... به عربی وارد شده است. در تورکی معاصر به معنی نوعی خرگاه – خه‌رگه و خانه‌ی پارچه‌ای ساده‌ی طوائف کوچنده و ایلات تورک است که به شکل مخروطی از کوبیدن قسمت پایینی چند تیرک – دیره‌ک بر زمین و نزدیک کردن و بستن نوک آن‌ها به هم ساخته می‌شود. کلمه‌ی چادیر – چادر به این معنی دارای ریشه‌ی تورکی - آلتائیک بوده و از مصدر چاتماق Çatmaq به معنی نزدیک کردن سر و یا نوک دو و یا چند چیز به هم (مانند تیرک‌ - دیره‌ک‌های چادیر - چادر، سرنیزه‌های توفنگ – چاتمه - چاتما، ابروهای زنان – چاتیق قاش و .....)، آن‌ها را مقابل هم آوردن و قرار دادن است.

کلمه‌ی «شادروان» (شادُرْوان، شادوربان) در عربی و فارسی به معنی خیمه و سراپرده و خانه‌های متحرک تورکمانی که با زینت‌های گوناگون مزین هستند، در اصل چادیربان Çadırban و مرکب است از «چادیرÇadır » تورکی مذکور به علاوه‌ی کلمه‌ی «بانBan » چینی به معنی نوعی درخت بید، تخته و الوار ضخیمی که در ساخت بناهای چوبی به کار می‌رود. (کلمه‌ی «بام» در زبان فارسی به معنی سقف بنا هم از همین کلمه‌ی «بان» چینی ریشه گرفته و در ازمنه‌ی قدیم به بسیاری از زبان‌های ایرانیک داخل شده است).

چادرا Çadıra: در تورکی معاصر به معنی نوعی پوشش زنان که تمام بدن و سر و صورت را می‌پوشاند است که در آغاز مختص زنان پرس - ایرانیک - زردوشتی بود. ریشه‌ی کلمه‌ی چادرا – چادر به این معنی، کلمه‌ی سانسکریت «چاترا» (छत्र) به معنی چتر است[4].

چه‌تیرÇetir : در تورکی معاصر به معنی سایبان برای محافظت از خورشید و باران، شمسیه و .... است. ریشه‌ی «چه‌تیر» که در فارسی «چتر» تلفظ می‌شود هم، مانند کلمه‌ی «چادرا» کلمه‌ی «چاترا»ی سانسکریت که فوقا ذکر شد است.

چتر، چادر (بالاپوش زنان)، چادر (خانه‌ی کوچ‌نشینان) در فارسی:

-کلمات «چتر» در فارسی و «چه‌تیر» در تورکی به معنی شمسیه، همان «چاترا»ی سانسکریت به معنی شمسیه هستند که با حذف حرف پایانی « آ « حاصل شده‌اند. شاید کلمه‌ی چه‌تیر تورکی، مستقیما از طریق زبان‌های ایرانیک وارد این زبان شده است.

-کلمه‌ی «چادر» در فارسی به معنی خانه‌ی کوچ‌نشینان همان کلمه‌ی «چادیر» تورکی بوده و مستقیما از زبان تورکی وارد زبان‌های ایرانیک از جمله فارسی – دری – تاجیکی شده است.

-و اما کلمه‌ی «چادر» در فارسی به معنی بالاپوش زنان کلمه‌ی «چاترا»ی سانسکریت است که به احتمال بسیار طی روند «به‌نزه‌ر قوندارما» (جعل مشابه)[5]، تحت تاثیر «چادیر» تورکی به معنی خانه‌ی کوچ‌نشینان قرار گرفته و از فورم چاترا به صورت چادُر متحول شده است.

٣-ایران و ایرانی، ایرانیان: کسروی اصطلاح «ایران» و «ایرانی» را با بی دقتی و به غلط در مورد اقوام ایرانیک باستان و دولت‌های منسوب به آن‌ها به کار برده است (دولت ایران، سپاه ایران، کشور ایران، شیوه‌ی ایرانی، عادات ایرانی، ایرانیان، ...). وی ادعا می‌کند عرب‌ها کشور «ایران» را فتح کردند. در حالی که در آن دوره کشوری به نام ایران وجود نداشت، سلسله‌ی ساسانی و قلمروی سلسله‌ی ساسانی با حدود متغیر در طول زمان وجود داشت. «ایرانی» به معنی تبعه‌ی دولت ایران، منسوب به جوغرافیای ایران، و یا منتسب به ملت مودرن ایران آفریده شده در دوره‌ی مشروطیت است. در زمان ساسانیان و هخامنشیان نه دولت ایران، نه تابعیت ایرانی، نه ملت مودرن ایران و نه کشور ایران وجود داشت؛ و نه جوغرافیای ایران منطبق بر کشور و قلمروی دولت کنونی ایران کنونی بود. در نتیجه دولت‌های ساسانیان و هخامنشیان و مردمان ایرانیک و غیر ایرانیک در قلمروی آن‌ها، به هیچ معنی «ایرانی» نبودند و قلم‌روی تحت حاکمیت آن‌ها هم «ایران» نبود، قلم‌روی ساسانی و هخامنشی و ... بود.

٤-کسروی که به پارسی سره نویسی علاقه داشت و از کاربرد کلمات عربی و تورکی اجتناب می‌کرد، در این نوشته نادانسته کلمات تورکی و آلتائیک آتی را به کار برده است: تکّه، زیرک، ایل، چادر، کوچک، عرابه، جنگ، اوتاق، چاپ، دربار، و احتمالا خانه.

پایان نوت مئهران باهارلی

ایران‌دا یاشایان تورک ملتی‌نین بو اعتراض‌لارا قاتیشماسی‌نین تاثیرلی اولمایاجاغی قونوسو

ایران‌دا یاشایان تورک ملتی‌نین بو اعتراض‌لارا قاتیشماسی‌نین تاثیرلی اولمایاجاغی قونوسو

ایندی‌کی دوروم مشروطه ‌حرکتی‌نه ‌بؤیوک به‌نزه‌رلیک گؤسته‌ریر. او دؤنه‌م‌ده ‌ده‌ خالقین حاق‌لی اعتراض‌لاری‌نا قوشولاراق اونون مدیریتی‌نی اه‌له ‌گئچیریپ منحرف ائده‌ن سینکرونیزه‌ گئنیش بیر مخالفت یارانمیشدی. ازلی، ماسون، پارسی، زردوشتی، بختیاری، شیعی دین آدام‌لاری، ائرمه‌نی، مازندرانی، گیلک و البته ‌مانقورت آزه‌ربایجان‌چی‌لار - گؤزقامان ته‌بریزلی‌له‌ر و ارده‌بیل‌لی‌له‌ر، آنارشیست‌له‌ر و سول‌چولار و قافقازلی‌ تئروریست‌له‌ر و حتی بیر سیرا غافیل تورکییه‌لی اتحاد و ترقی‌چی‌له‌ر، و باش‌دا اینگیلته‌ره ‌اولماق اوزه‌ره ‌امپریالیست – خاچ‌لی آوروپا و باتی دولت‌له‌ری، تورک قاجارلاری ییخما آماجی‌ندا بیرله‌شمیش؛ قاجارلار دا روس‌لارلا ایتتیفاق قوراراق اؤزله‌ری‌نین اوتوزان طرف اولدوق‌لاری‌نی قارانتی‌له‌میشدی‌له‌ر. مشروطه‌ حرکتی‌نه‌ قاتیلیپ گئنه‌ل دئموکراتیک ایسته‌ک‌له‌رله‌ (پارلامئنتئر لیبئرال دئموکراسی، سئکولار دولت، میللی فئدئرالیسم، قادین حاق‌لاری، دینی – مذهبی آزین‌لیق حاق‌لاری وس.) بیرلیک‌ده، تورک میللی ایسته‌ک‌له‌ری‌نی ده‌ دیل‌له‌ندیره‌ن لیبئرال دئموکراسی‌یه‌ اینانمیش و مودئرنیست تورک آیدین و میللی تورک اجتماعی - سیاسی تشکیلات‌لارین اولمادیغی، و پان‌ایرانیست آزه‌ربایجان‌چی‌لارین جیریت آتدیغی بیر دوروم‌دا، مشروطه‌ حرکتی‌نین اؤنده‌رلییی اینگلیس و آنتی تورک‌له‌رین اه‌لی‌نه‌ گئچدی و اولان اولدو. تورک‌له‌ر، ایسته‌ر حاکمیت ایسته‌ر خالق اولاراق، گئری‌جی و مرتجع و مودئرنیته‌ قارشیتی گؤسته‌ریلدی و بو دا باهانا ائدیله‌ره‌ک ایران‌داکی تورک حاکمیتی‌نه‌ سون وئریلیپ، تورک دوشمان‌لیغی اساسی‌ندا فارس دیل‌لی یئنی بیر ایران ملتی و ایران دولتی یاراتیلدی....

ایندی ده‌ دوروم عینی‌دیر. گئنیش و حاق‌لی بیر خالق اعتراضی و هامی‌نین قاتیلماق اوزه‌ره‌ اولدوغو سینکرونیزه‌ بیر مخالف حرکت باش‌لامیش‌؛ ایران دولتی ایسه‌ روسیا ایله‌ ایتتیفاق قوراراق و باتی قارشیت‌لیغی‌نی مه‌نیمسه‌یه‌ره‌ک، اوتوزان طرف اولدوغونو قارانتی‌له‌میش‌دیر. بو سفر فیرانسا اولماق اوزه‌ره‌ تورک دوشمانی امپریالیست – خاچ‌لی آوروپا و باتی دولت‌له‌ری، و آنتی تورک (فارس و کورد) گوج‌له‌ر بو خالق حرکتی‌نین رهبرلییی‌نی عملن اه‌له‌ گئچیرمیش‌له‌ر. تورکیه‌ده‌کی ایسلام‌چی حاکمیت بؤلگه‌ده ‌یالنیز ایسلام‌چی حرکت‌له‌ری دسته‌ک‌له‌دییی‌نده‌ن و فارس ایسلام جمهورییتی‌نه اولوم‌لو باخدیغی‌ندان دولایی، سئکولار شوعارلاری اولان بو حرکته ‌سویوق باخیر. باشقا تورکییه‌لی سیاسی آخیم‌لارسا باتی قارشیت‌لیغی و آوراسییاچی‌لیغی مه‌نیمسه‌دیک‌له‌ری، و تورکییه‌ دولتی ده ‌بیر بوتون اولاراق کمالیست دؤنه‌می‌نده‌ن به‌ری ایران‌داکی مرکزیت‌چی فارس حاکمیتی دسته‌ک‌له‌دییی اوچون بو حرکته‌ دسته‌ک وئرمیرله‌ر. باشقا دئییش‌له بو حرکتین رهبرلییی، ایچ و دیش تورک‌له‌ر طرفی‌نده‌ن فرق‌لی نه‌ده‌ن‌له‌رله، عینن مشروطه‌ حرکتی کیمی، ‌آنتی تورک فارس‌لار و باتی‌یا بیراخیلمیش‌دیر.

باتی و آنتی تورک گوج‌له‌ر و مرکزله‌رین آماجی ایسه، باتی دوشمانی دین‌چی فارس دولتی‌نی ییخاراق، یئری‌نه ‌سئکولار و باتی دوستو، آنجاق گینه ‌ده‌ بیر فارس دولتی قورماق‌دیر. فارسی شیعی کؤک‌ده‌ن‌دین‌چی‌له‌رله ‌سئکولار فارس‌لار، تورک دوشمان‌لیغی ایله ‌ائرمه‌نی، یونان و کورد یاییلماچی‌لیغی‌نی دسته‌ک‌له‌مه‌ک‌ده ‌اورتاق و عینی دوشونجه‌ده‌دیرله‌ر. آنجاق خاچ‌لی ذهنیت‌لی باتی، بیر سیرا نه‌ده‌ن‌له‌رده‌ن دولایی (ایران ایسلام جومهورییتی‌نین بؤلگه‌نی ایستیقرارسیزلاشدیرماسی، روسیا و چین ایله‌ آرتان ایش‌بیرلییی، نوکلئئر سیلاح اه‌ل‌ده‌ ائتمه‌یه‌ چالیشماسی، ...)، کؤک‌ده‌ن‌دین‌چی شیعی فارس‌لار یئری‌نه، باتی دوستو سئکولار فارس‌لاری ایقتیدارا گه‌تیرمه‌نی دوشونور. فیرانسا و بایدین‌ین سون خالق آیاق‌لانماسی‌نی دسته‌ک‌له‌مه‌له‌ری‌نین نه‌ده‌نی بودور.

مشروطه‌ حرکتی، اینگیلته‌ره ‌باش‌چی‌لیغی‌ندا ایچ و دیش آنتی تورک مرکزله‌رین، تورک حاکیمیتی‌نه ‌سون وئریپ یئری‌نه ‌هر هانسی بیر فارس حاکمیت قورما پروژه‌سی ایدی‌سه؛ بوگونگو حرکت ده، فیرانسا باش‌چی‌لیغی‌ندا عینی گوج‌له‌رین باتی دوشمانی و سالدیرقان فارس ایسلام جمهوریتی‌نه ‌سون وئریپ، یئری‌نه ‌باتی دوستو سئکولار بیر فارس حاکمیت قورما پروژه‌سی‌دیر. 

بو دوروم‌دا گئنه‌ل دئموکراتیک ایسته‌ک‌له‌رله ‌بیرلیک‌ده‌ (پارلامئنتئر لیبئرال دئموکراسی، سئکولار دولت، میللی فئدئرالیسم، قادین حاق‌لاری، دینی – مذهبی آزین‌لیق حاق‌لاری وس.)، تورک میللی ایسته‌ک‌له‌ری‌نی ده‌دیل‌له‌ندیره‌ن لیبئرال دئموکراسی‌یه‌ اینانمیش و مودئرنیست تورک شخصیت‌له‌ر و میللی تورک سیاسی تشکیلات‌لار بو حرکته ‌قاتیلمازلارسا، آزه‌ربایجان‌چی‌لارین تورک‌له‌ر حاققی‌ندا یاراتدیغی مودرنیته‌ دوشمانی، آنتی دموکراتیک، گئری‌چی و مرتجع ایماژی، داها دا تثبیت ائده‌رله‌ر (بوندا خامنه‌ای‌نین تورک اولدوغونا داییر بیلینج‌لی تبلیغات، و تورک‌له‌رین باتی متفقی کوردله‌رله ‌اولان سورون‌لاری دا ائتگی‌لی‌دیر)، و مئیدانی و رهبرلییی بوتونویله‌ آنتی تورک گوج‌له‌ره‌ بوش بیراخیپ، اؤز اه‌ل‌له‌ری ایله ‌ایران‌دا تورک‌له‌رین قالان جیلیز و اؤلوشگه‌مه‌ک‌ده ‌اولان وارلیغی‌نین یوخ ائدیلمه‌سی‌نه‌ یول وئره‌رله‌ر.

چونکو فارس ایران ایسلام جمهوریتی چؤکه‌ن‌ده‌ن سونرا - کی که‌سین‌لیک‌له ‌ائر و یا گئچ، بؤیوک اولاسی‌لیق‌لا دا چوخ قان‌لی بیر بیچیم‌ده چؤکه‌جه‌ک‌دیر - اونون یئری‌نه‌ گه‌له‌جه‌ک اولان دولت، ایچ‌سیاست‌ده‌ ایندی‌کی و پهلوی و مشروطه‌ دولتی‌نده‌ن قات قات داها چوخ تورک دوشمانی اولاجاق‌دیر. و بؤلگه‌ده ‌ده ‌هم تورکیه ‌هم آزه‌ربایجان رئسپولیکاسی، هم ده اورتا‌آسیا تورک جمهوریت‌له‌ری ایله ‌افغانستان تور‌کیک‌له‌ری‌نه ‌قارشی تورک دوشمانی خاچ‌لی‌لارلا - فیرانسا، یونانیستان، ائرمه‌نیستان، تاجیکیستان، کوردله‌ر، تالیش‌لار، وس. ایله‌ – چکینمه‌ده‌ن و آچیق‌جا ایتتیفاق قوراجاق‌دیر  ....

تورک‌له‌ر مئیدان‌دا اولمادیقجا بونلار نورمال‌دیر. سوریه، عراق و افغانیستان‌دا دا عینی دوروم واردیر. تورک‌له‌ر اورتادا یوخ؛ کوردله‌ر، فارس‌لار، تاجیک‌له‌ر ایسه‌آت چاپدیریر .....

پ.س.:

١-ایندی‌کی حرکتی مشروطه‌یه ‌به‌نزه‌تمه‌ک، تورک‌له‌رده‌ن بیر ذات اومماق اوچون دئییل‌دیر. بو دئمه‌ک‌دیر کی مشروطه‌ دؤنه‌می‌نده ‌آنتی تورک گوج‌له‌رین اینگیلته‌ره‌ باش‌چی‌لیغی‌ندا فارس بیر دولت قورماسی اوچون حرکتی یؤنه‌تمه‌سی و بونا دا خایین و مانقورت تبریزلی‌له‌رین (انجمن آزربایجان، ....) ماشا اولماسی کیمی، بوگون ده‌ آنتی تورک گوج‌له‌ری فیرانسا یئنی بیر فارس دولتی قورماق اوچون یؤنه‌تمه‌ک‌ده‌دیر، اورتادا تورک میللی بیلینج‌لی شخصیت‌له‌ر و تشکیلات‌لار دا یوخ‌دور (آزه‌ربایجان‌چی‌لار وار)....

٢-اورتادوغو مساله‌سی آیری بیر قونو، ایران دولتی‌نین مساله‌سی و اؤزه‌ل‌لیک‌له‌ ایران دولتی‌نین میللی تیپولوژی‌سی مساله‌سی آیری‌ بیر قونودور. بو ایکینجی مساله‌نی ده (ایران دولتی‌نین میللی تیپولوژی‌سی مساله‌سی‌نی)، خاچ‌لی آوروپا و باتی هئچ بیر زمان ایسراییل‌ه ‌بیراخمامیش‌دیر. بئله‌ بیر شئی سؤز قونوسو دئییل‌دیر. مشروطه‌ده‌ بو مساله‌نین مدیریتی اینگیلته‌ره‌ اه‌لی‌نده‌ ایدی، ایندی ده‌ مدیریتی فیرانسا اه‌لی‌نده‌دیر. فیرانسادیر کی آمئریکانی دا اؤز چیزگی‌سی‌نه‌ چه‌کمیش‌دیر. ایسراییل‌ین ایران و یا باشقا بیر دولتین میللی تیپولوژی‌سی ایله‌ هر هانسی بیر ایشی و سورونو یوخ‌دور. اونون ته‌ک ایسته‌یی بؤلگه ‌دولت‌له‌رین که‌ندی وارلیغی‌نی تهدید ائده‌ن عسکری گوجه ‌صاحیب اولماماسی‌دیر. اویسا فیرانسا و خاچ‌لی آوروپانین - بونا یونانیستان و ائرمه‌نیستان دا داخیل‌دیر – آماجی، ایران دولتی‌نی همیشه فارس‌لارین اه‌لی‌نده‌ توتماق و بؤلگه‌ده‌ تورک‌له‌ری ایسته‌ر تورکیه، ایسته‌ر آزه‌ربایجان جمهوریتی، ایسته‌ر قیبریس، بالکان و عراق‌دا اولابیلدیک‌جه‌ گوج‌سوزله‌شدیرمه‌ک و یا یوخ ائتمه‌ک‌دیر. بو دوغرولتودا خاچ‌لی ذهنیت تورک‌له‌ره‌ قارشی ایران‌دا فارس‌لار، بؤلگه‌ده‌ کوردله‌ر و ائرمه‌نی‌له‌ر و روم‌لار و یونان‌لی‌لار، افغانیستان و اورتاآسیادا تاجیک‌له‌ری دسته‌ک‌له‌ییر. ایسراییل‌ین بئله ‌بیر پیلان و آماجی یوخ‌دور ....

٣-تورکییه‌نین گئدیشات‌لا توتومونو ده‌ییشدیره‌جه‌یی گئرچه‌ک‌چی بیر ده‌یه‌رله‌ندیرمه‌ دئییل‌دیر. تورکییه ‌اتحاد و ترقی دؤنه‌می‌نده‌ن باش‌لایاراق فارس‌لاری دسته‌ک‌له‌میش و کمالیسم‌له ‌ایران‌دا فارس حاکمیتی‌نین ایستیراتئژیک متفقی اولموش‌دور. بونا ایسلام‌چی‌لارین ایندی‌کی دین دولتی‌نه‌ سمپاتی‌سی و سئکولار حرکت‌له‌ره‌ آنتی‌پاتی‌سی، اولوسال‌چی‌لارین بؤلگه ‌اؤلکه‌له‌ری‌نین بؤلونمه‌سی‌نده‌ن قورخدوق‌لاری اوچون فارس مرکزی دولتی دسته‌ک‌له‌مه‌سی، سول‌چولارین آنتی آمئریکان‌چی دورتوله‌رله‌ روس یان‌لی‌سی توتالیتئر ایران دولتی‌نی دسته‌ک‌له‌مه‌سی و .... ده‌ اه‌ک‌له‌نینجه، تورکییه‌‌ده ‌تقریبا بوتون سیاسی آخیم‌لار و بوروکرات‌لار و تکنوکرات‌لار و عسکرله‌ر، قاتی فارس‌چی و ایران مرکزی دولتی‌نین دسته‌ک‌له‌ییجی‌سی اولموش‌لاردیر.

٤-بو دورومو ده‌ییشدیرمه‌ک، مومکون، آنجاق چوخ چه‌تین‌دیر. بو، ایران‌دا یاشایان تورک‌له‌رین، تورک آیدین و آراشدیرماچی‌لارین، و تورک مدنی و سیاسی تشکیلات‌لارین (آزه‌ربایجان‌چی‌لارین دئییل) تورکییه ‌ایله ‌ایلگی‌لی تورکییه‌ده ‌اوزون و جیددی چالیشمالاری ایله ‌مومکون اولابیله‌ر؛ آنجاق بیزده ‌تورک آیدین و تورک آراشدیرماچی و تورک مدنی و تورک سیاسی تشکیلات‌لار یوخ‌دور. وار اولان‌لار میللی شعورو اولمایان، تورک خالقی و تورک وطنی‌نه ‌دوشمن که‌سیله‌ن مانقورت و گؤزقامان آزه‌ربایجان‌چی‌لاردیرلار کی اؤزله‌ری سورونون قایناق‌لاری‌ندان بیری، بلکه ‌ده‌ اصل سورون و آناقایناغی‌دیرلار.

٥-ایران‌دا تورک‌له‌رین گئنیش ایمکان‌لاری و پوتانسییلی واردیر، آنجاق آزه‌ربایجان‌چی‌لیق، کی پان‌ایرانیسم و خاچ‌لی آنتی‌تورک‌له‌رین محصولودور، بو گئنیش ایمکان‌لاری بیرله‌شدیریپ موبیلیزه ‌ائتمه‌نی اه‌نگه‌ل‌له‌یر. سونوج‌دا ایندی‌لیک ایران‌دا تورک‌لوک آدی‌نا هر هانسی بیر گوج‌لو سیاسی و یا اجتماعی، حتی دوشونسه‌ل بیر آخیم یوخ‌دور. آزه‌ربایجان‌چی‌لیق و یا آزه‌ربایجان میللی حرکتی ده ‌تورک‌لویون آنتی‌تئزی‌دیر، تورک میللی بیلینجی اولمایان، جدیت‌ده‌ن اوزاق، گولونج و مسخره، ته‌بریز - ارده‌بیل و اطرافی‌نداکی اؤز اؤزله‌ری‌نه ‌ایچی بوش ایش‌له‌رله ‌اوغراشان بیر سیرا ده‌رین‌ده‌ن جاهیل اینسانین دلخوش کنکی‌دیر و کیمسه، نه ‌ایران دولتی، نه ‌بؤلگه‌ دولت‌له‌ری و نه‌ تورکیه، نه‌ ده ‌باتی و آوروپا و دونیا، کورد حرکتی‌نین ترسی‌نه، اونو جیددی‌یه ‌آلماز. اساسن اؤز میلتی، اؤز وطنی، اؤز تاریخی، اؤز میللی شخصیت‌له‌ری، اؤز دیلی و ادبیاتی‌نی دانیپ، بونلارین یئری‌نه‌ قوندارما و خیالی آزه‌ربایجان ملتی، آزه‌ربایجان وطنی وس‌نی منیمسه‌یه‌ن، پان‌ایرانیست و تورک دوشمان‌لاری‌نی اؤز میللی قهرمانی دییه‌ بیله‌ن آزه‌ربایجان‌چی‌لاری هئچ کیم جیدی‌یه ‌آلمامالی‌دیر. ایندی‌کی دوروم‌دا تورک‌له‌ر ایران‌دا نه‌ ته‌ک هئچ بیر اولای و سوره‌جی هر هانسی بیر شکیل‌ده‌ ائتکی‌له‌یه‌بیلمه‌ز، بلکه‌ ته‌رسی‌نه، اؤزله‌ری ده ‌سرعت‌له ‌یوخ اولماغا دوغرو یول آلماق‌دادیرلار ....

 

İran'da yaşayan Türk milletinin bu é’tirazlara qatışmasının te'sirli olmayacağı qonusu

İndiki durum Meşrute Hereketi’ne böyük benzerlik gösterir. O dönemde de xalqın haqlı é’tirazlarına qoşularaq onun yönetimini ele géçirip münherif éden sinkronize géniş muxalifet yaranmışdı. Ezeli, Mason, Parsi, Zerdüşti, Bextiyari, Şii din adamları, Érmeni, Mazenderani, Gilek ve elbette Manqurt Azerbaycançılar- Közqaman Tebrizliler, Anarşistler ve Solçular, Qafqazlı téroristler ve hetta bir sıra qâfil Türkiyeli İttihad ve Tereqqiçiler, ve başda İngiltere olmaq üzere empériyalist Xaçlı Avrupa ve Batı devletleri, Türk Qacarları yıxma amacında birleşmişdiler. Qacarlar da Ruslarla ittifaq qururaq, özlerinin utuzan teref olduqlarını qarantilemişdiler. Meşrute Hereketi’ne qatılıp génel démokratik isteklerle birlikde (Parlaméntér Libéral démokrasi, sékülér devlet, milli fédéralism, qadın haqları, dini - mezhebi azınlıq haqları v.s.), Türk milli isteklerini de dillendiren Türk aydın ve Türk ictimai - siyasi teşkilatların olmadığı bir durumda, Meşrute Hereketi’nin önderliyi İngiliz ve Anti Türklerin eline géçdi ve olan oldu. Türkler ister xalq olaraq ister hâkimiyet, gérici ve mürteci ve modérnite qarşıtı olaraq gösterildi ve bu da bahana édilerek İrandakı Türk hâkimiyetine son vérilip, Türk düşmanlığı esâsında Fars dilli yéni bir İran milleti ve İran devleti yaratıdı ...

İndi de durum éynidir. Géniş ve haqlı bir xalq é’tirazı ve hamının qatılmaq üzere olduğu sinkronize bir muxâlif hereket başlamış, İran devleti ise Rusya ile ittifaq quraraq ve Batı qarşıtlığını menimseyerek utuzan teref olduğunu qarantilemişdir. Bu sefer Fıransa olmaq üzere Türk düşmanı empériyalist Xaçlı Avrupa ve Batı devletleri, ve Anti Türk (Fars ve Kürd) gücler bu xalq hereketinin rehberliyini emelen ele géçirmişler. Türkiyedeki İslamçı hâkimiyet bölgede yalnız İslamçı hereketleri desteklediyinden dolayı, séküler şuarları olan bu herekete soyuq baxır. Başqa Türkiyeli siyasi axımlarsa Batı qarşıtlığı ve Avrasiyaçılığı menimsedileri ve Türkiye devleti de bir bütün olaraq Kemalist döneminden beri İrandakı merkeziyetçi Fars hâkimiyeti desteklediyi üçün, bu herekete destek vérmir. Ye’ni bu hereketin rehberliyi iç ve dış Türkler terefinden ferqli nedenlerle, éynen Meşrute Hereketi kimi, Anti Türk Farslar ve Batıya bıraxılmışdır.

Batı ve Anti Türk gücler ve merkezlerin amacı ise, Batı düşmanı dinçi Fars devletini yıxaraq, yérine séküler ve Batı dostu, ancaq gine de bir Fars devleti qurmaqdır. Meşrute Hereketi İngiltere başçılığında iç ve dış anti Türk merkezlerin Türk hakimiyetine son vérip, yérine her hansı bir Fars hakimiyet kurma projesi idiyse, bugünkü hereket de Fıransa başçılığında éyni güclerin Batı düşmanı ve saldırqan Fars İslam Cumhuriyetine son vérip, yérine Batı dostu séküler bir Fars hakimiyet qurma projesidir.

Bu durumda génel démokratik isteklerle birlikde (Parlaméntér Libéral démokrasi, sékülér devlet, milli fédéralism, qadın haqları, dini -mezhebi azınlıq haqları vs), Türk milli isteklerini de dillendiren libéral démokrasiye inanmış ve modérnist Türk şexsiyetler ve Türk ictimai - siyasi teşkilatlar bu herekete qatılmazlarsa, Azerbaycançıların Türkler haqqında yaratdığı modérnite düşmanı, anti démokratik, gérici ve mürteci imajı daha da tesbit éderler (bunda Xamnéyi’nin Türk olduğuna dâir bilincli tebliğat ve Türklerin Kürdlerle sorunları da étgilidir) ve méydanı ve rehberliyi bütünüyle Anti Türk güclere boş bıraxıp, öz elleriyle İran’da Türklerin qalan cılız ve ölüşmekde olan varlığının yox édilmesine yol vérerler.

Çünkü Fars İran İslam Cumhuriyeti çökenden sonra - ki kesinlikle ér veya géc çökecekdir - onun yérine gelecek olan devlet, iç siyasetde indiki ve Pehlevi ile Meşrute devletinden qat qat daha Türk düşmanı olacaqdır. Ve bölgede de hem Türkiye hem Azerbaycan Réspublikası ve hetta Ortaasya Türkik Cumhuriyetleri ile Afqanistan Türkiklerine qarşı açıqca Türk düşmanı Xaçlıarla (Fıransa, Yunanistan, Érmenistan, Tacikistan, Kürdler, Talışlar vs) çekinmeden ve açıqca ittifaq quracaqdır.

Türkler méydanda olmadıqca bunalr normaldır. Suriye, İraq ve Afqanistanda da éyni durum vardır. Türkler ortada yox; Kürdler, Farslar, Tacikler ise at çapdırır ..........

متن مذاکره‌ی تورکی عباس میرزا با مَحْمَدْ رفیع افندی، سفیر کبیر عثمان‌لی در دولت قاجار

متن مذاکره‌ی تورکی عباس میرزا با مَحْمَدْ رفیع افندی، سفیر کبیر عثمان‌لی در دولت قاجار

 

مئهران باهارلی

 

در کتاب «ایران سفارت‌نامه‌سی» به زبان تورکی تالیف محمد رفیع افندی سفیر کبیر دولت عثمانلی در دولت قاجار به دوره‌ی سلطنت فتح‌علی شاه قاجار، قسمتی از مذاکرات او با نائب‌السلطنه‌ عباس میرزا در سال ١٨٠٨ نقل شده است. این مذاکرات علاوه بر آن که نشان می‌دهند عباس میرزا و مقامات دولت قاجار وقت، در مسائل استراتژیک با دولت عثمانلی در استشاره بودند، به سبب انجام آن‌ها به زبان تورکی نیز حائز اهمیت هستند.

١-در منابع آرشیوی عثمانلی متن اصلی مکتوبات و مذاکرات شاهان و مقامات دول تورک حاکم بر ایران، با عبارات «صورتِ»، «صورتی» (صورتش)، و .... نقل می‌شود. مانند «شاه‌دان گه‌له‌ن مکتوبون صورتی‌دیر». در حالیکه اگر اصل مکتوبات و مذاکرات به زبانی غیر از تورکی باشد، برگردان تورکی آن‌ها با عبارات «ترجمه‌سی‌دیر»، و ... مشخص و داده می‌شود. مانند « شاه‌دان گه‌له‌ن مکتوبون ترجمه‌سی‌دیر». در مورد این مذاکرات هم سفیر کبیر عثمانلی تصریح کرده که متن نقل شده «صورت» اصلی آن‌ها است و نه «ترجمه»ی آن‌ها به تورکی. بنابراین انجام مذاکرات مذکور به زبان تورکی قطعی است.

٢-انجام مذاکرات دیپلوماتیک توسط مقامات دولت‌های تورک حاکم بر ایران و در این میان از سوی خواقین و مقامات دولت قاجاری، نشان دهنده‌ی رسمیت دوفاکتوی زبان تورکی در آن دولت‌ها – هر چند عمدتاً شفاهی - است. امری که توسط تاریخ‌نگاری ایرانی و ایران‌شناسی غربی به اصرار مخفی نگاه داشته می‌شود و این مخفی‌کاری باعث تحریف تیپولوژی ملی تورک آن دولت‌ها و در نتیجه وارونه نویسی تاریخ می‌گردد.

٣- موضوعات مذاکره شده در این ملاقات توسط عباس میرزا نائب السلطنه و پاسخ‌های سخت خردمندانه و سنجیده‌ی سفیر کبیر عثمانلی که دیپلوماتی فوق العاده پخته و کارآزموده بود به اختصار چنین‌اند:

الف-اجازه‌ی دولت عثمانلی به قوای نظامی فرانسوی برای عبور از قلمروی خود جهت حمله به هندوستان مستملکه‌ی انگلستان. عباس میرزا در این باره از سفیر کبیر عثمانلی سوال می‌کند و سفیر کبیر در پاسخ می‌گوید امکان ندارد دولت عثمانلی به قوای نظامی فرانسه آن هم در این حد بزرگ، اجازه‌ی عبور از خاک خود را بدهد. وی دولت فرانسه را حیله‌کار و دسیسه‌پرداز نامیده، در تائید سخنان عباس میرزا می‌گوید دولت عثمانلی نه تنها به قوای نظامی فرانسه، بلکه به احدی از اتباع آن دولت هم نباید اجازه‌ی عبور از خاک خویش را بدهد.

ب- تحریک کردن دولت قاجار از طرف فرانسه برای حمله به هندوستان. عباس میرزا از خطرات و ریسک‌های احتمالی حمله‌ی دولت قاجار به هندوستان از سفیر کبیر عثمانلی سوال می‌کند. سفیر کبیر عثمانلی که اندیشه و هوس حمله‌ی دولت قاجار به هندوستان مستملکه‌ی بریتانیا را بدرستی ناشی از تحریکات دولت فرانسه و سفیرش در تهران ژنرال غاردان - گاردان[1] می‌داند، در جواب می‌گوید حمله و حرکات نظامی که آینده‌ی آن به هیچ وجه معلوم و قطعی نیست به مملکت و ملت دیگری، به سبب طمع دنیوی و یا تحریکات و فریب‌کاری فرانسه، و تحقیر نمودن دشمن با این حمله، آن هم در حالی که قسمتی از قلمروی خود قاجاری – قفقاز – تحت اشغال روسیه می‌باشد، اندیشه‌ای بسیار وخیم، بی بصیرتی و بی تجربه‌گی است.

ج-موضوع صلح با روسیه: عباس میرزا می‌گوید مصالحه با روسیه و راضی شدن به اشغال و الحاق قسمتی از قلمروی قاجاری – قفقاز – به آن دولت، برای قاجاریه بسیار سخت و گران است. سفیر عثمانلی در جواب می‌گوید صلح اجباری با دشمن برای طرف مغلوب، به عنوان اهون شر، رفتاری بسیار مشاهده شده و مرسوم است. مشروط بر آنکه بعد از آن، طرف مغلوب و مجبور شده به صلح، به مرتب کردن و آماده ساختن قوای نظامی خود و تسلیح و تجهیز آن‌ها پرداخته و بعد از مدتی کوتاه سرزمین‌های موقتا اشغال شده‌اش را باز پس ‌بگیرد.

د-موضوع فسخ قرارداد صلح با روسیه: عباس میرزا می‌گوید بعد از انجام عقد قرارداد مصالحه با روسیه امکان فسخ آن وجود ندارد، زیرا این بر خلاف مردانه‌گی است. سفیر کبیر عثمانلی در جواب می‌گوید لزومی به فسخ قرارداد صلح با روسیه از طرف دولت قاجاری نیست. از آنجائیکه دولت روسیه به قلمروی قاجاری راه پیدا کرده، به مرور زمان خود او [در نتیجه‌ی زیاده‌‌خواهی و توسعه‌طلبی‌اش] با مطالبات و پیشنهادهای سخت و توان‌فرسای دیگری، اساس صلح را از بین برده و دولت قاجار را به ادامه‌ی جنگ سوق خواهد داد.

ر-موضوع کوردها در بایزید. رفیع افندی مضمون این آخرین موضوع مذاکره را نقل نکرده است.

پایان مقدمه‌ی مئهران باهارلی

آزه‌ربایجان اویاق دئییل‌دیر، ته‌رسی‌نه ده‌رین بیر یوخودا، اؤلوم یوخوسوندادیر

 

آزه‌ربایجان اویاق دئییل‌دیر، ته‌رسی‌نه ده‌رین بیر یوخودا، اؤلوم یوخوسوندادیر

 

«آزه‌ربایجان اویاق‌دیر» شوعاری «یانلیش» اولماق‌دان داها چوخ، «یالان» بیر شوعاردیر. آزه‌ربایجان ایکی یوزایله یاخین‌دیر کی ده‌رین یوخودادیر. اون‌دوققوزونجو یوزایل‌ده آزه‌ربایجان‌ین مرکزی ته‌بریز، فارس - ایران ناسیونالیزمی‌نین بئشییی و اوداغی ایدی. اینگیلیز - ازلی - ماسون - پارسی - داشناک – بختیاری‌له‌رین رهبرلیک ائتدییی آنتی‌تورک مشروطه دؤنه‌می‌نده ته‌بریز - آزه‌ربایجان، تورک قاجار دولتی‌نه خیانت ائتدی. ته‌بریز - آزه‌ربایجان بیرینجی دونیا ساواشی‌ ایل‌له‌ری‌نده پان‌ایرانیست و داشناک متفقی فرقه‌ی دموکرات آذربایجان - آزادی‌سِتان ایله بیر یول داها تورک‌لویه خیانت‌ده بولوندو، و داها سونرا ایران‌دا تورک حاکمیتی‌نه سون وئرمه و رضاخان‌ی پهلوی شاهی ائتمه‌یه اؤن‌آیاق اولدو. آزه‌ربایجان‌لی‌لار باش‌دا تبریزلی سئچگین‌له‌ر تورک دیلی و کیم‌لییی‌نی یوخ ائتمه‌ک اوچون پهلوی دؤنه‌می‌نده همیشه اؤن سیرادا، ان قاتی تورک دوشمان‌لاری اولدولار و ته‌بریزی پان‌ایرانیست‌ یاراتان و اوره‌ته‌ن بیر فابریکایا چئویردی‌له‌ر. ته‌بریز - آزه‌ربایجان ایکینجی دونیا ساواشی‌ ایل‌له‌ری‌نده ایستالین - میکویان‌ین یاراتدیغی قوندارما آزه‌ربایجان میللی کیم‌لییی‌نی مه‌نیمسه‌یه‌ره‌ک، و هم تورک خالقی هم تورک وطنی قاورام‌لاری‌نی داناراق، تورک ملتی و تورک وطنی‌نی بؤلوپ هر ایکی‌سی‌نه یینه ده خیانت ائتدی‌له‌ر. ان سون دا اسلامی اینقیلاب و شریعت دولتی ایله سونوج‌لانان ایلک دین‌چی حرکت ته‌بریزده‌ن باش‌لادی .... ایندی ده آزه‌ربایجان‌چی‌لیق تورک خالقی و تورک کیم‌لییی و تورک وطنی‌نه بوتونویله قارشی و ضید اولان بیر کیم‌لیک و ایدئولوژی‌دیر. آزه‌ربایجان اویاق دئییل‌دیر، ته‌رسی‌نه ده‌رین بیر یوخودا، اؤلوم یوخوسوندادیر....

 

Azerbaycan Oyaq Déyildir; tersine derin bir yuxuda, ölüm yuxusundadır

 

“Azerbaycan Oyaqdır” Şuarı “yanlış” olmaqdan daha çox, “yalan” bir şuardır. Azerbaycan ikiyüzile yaxındır ki derin yuxudadır. Ondoqquzuncu yüzilde Azerbaycan’ın merkezi Tebriz, Fars - İran nasyonalizmi’nin béşiyi ve odağı idi. İngiliz, Ezeli, Mason, Parsi, Daşnak ve Bextiyarilerin rehberlik étdiyi Anti Türk Meşrute döneminde Tebriz - Azerbaycan, Türk Qacar devletine xiyanet étdi. Tebriz - Azerbaycan Birinci Dünya Savaşı illerinde Paniranist ve Daşnak müttefiqi Azerbaycan Démokrat Firqesi Azadîsétan ile bir yol daha Türklüye xiyanetde bulundu. Daha sonra İran’da Türk hakimiyetine son vérme ve Riza Xan’ı Pehlevi Şahı étmeye önayaq oldu. Azerbaycanlılar başda Tebrizli séçginler Türk dili ve kimliyini yox étmek üçün Pehlevi döneminde hemişe önsırada en qatı Türk düşmanları oldular ve Tebriz’i Paniranist yaratan ve üreten bir fabrikaya çévirdiler. Azerbaycan İkinci Dünya Savaşı illerinde İstalin ve Mikoyan’ın yaratdığı qondarma Azerbaycan milli kimliyini menimseyerek, ve hem Türk xalqı hem Türk veteni qavramlarını danaraq, Türk milleti ve Türk vetenini bölüp, her ikisine yine de xiyanet étdiler. En son da İslâmi İnqilâb ve Şeriet devleti ile sonuclanan ilk dinçi hereket Tebriz’den başladı.... İndi de Azerbaycançılıq Türk xalqı ve Türk kimliyi ve Türk vetenine bütünüyle qarşı ve zidd olan bir kimlik ve idéolojidir. Azerbaycan Oyaq Déyildir, tersine derin bir yuxuda, ölüm yuxusundadır .....

آیت الله‌ «عرب‌باغی اورومی»: مراجع تقلید و مجتهدین شیعی، علّت ذلّت و ضعف و فلاکت اهل اسلام و ایران هستند

آیت الله‌ «عرب‌باغی اورومی»:

 

مراجع تقلید و مجتهدین شیعی، علّت ذلّت و ضعف و فلاکت اهل اسلام و ایران هستند

 

مئهران باهارلی

 

میر حسین آغا عرب‌‌باغی اورومی (متولد روستای ساییت‌لی اورمو – ١٨٧٥، اورمو - ١٩٥٠) از روحانیون عالی‌رتبه‌ی شیعه ‌و فقها و از قرآن‌پژوهان و محدثان مشهور تاریخ معاصر در اورمیه‌ و تورک‌ایلی است. او ‌آرا و مواضع و دیدگاه‌های سنت‌شکنانه‌‌ و مودرنیست چندی در انطباق با اسلام تورک و در تعارض با تشیع امامی - اصولی فارسی و اسلام فقاهتی - متشرعه‌ داشت. از جمله ‌به ‌اسقاط فقاهت و مرجعیّت معتقد بود؛ مراجع تقلید شیعی و مجتهدین امامی – اصولی و مسئله‌گویان و بیان کننده‌گان احكام و فتوی دهنده‌گان عوام و آخوندهای ریایی و عالم‌نمایان و ابلیسان آدم روی را به‌ سبب فتواهای بدون دلیل شرعی و عمل به ‌قیاس و استحسان و مهملات و اکاذیب در رساله‌های پی‌در پی‌شان نوعا علّت اصلی ذلّت و ضعف و فلاکت مسلمانان و اهل ایران، عامل بروز اختلافات و تنازعات و مشاجرات در میان خود و همچنین با پیروان دیگر مذاهب اسلامی، موجب پیچیده ‌ساختن و غامض کردن احکام شرعی و مسائل اسلامی که در اصل ‌سهل و واضح‌اند، و باعث حیرت و سرگردانی مردم و متنفر شدنشان از اسلام و بی دین گشتنشان می‌دانست. وی اغلب منبر رونده‌گان و فتوی دهنده‌گان و .... را افرادی به دنبال منافع مادی شخصی و فاقد لیاقت و صلاحیت علمی می‌دانست و بر ضرورت گرفتن امتحان از کسانی که ‌ادّعای اعلمیّت و مجتهد جامع‌ الشّرایط بودن داشتند توسط دولت و دادن مجوز رسمی صرفا به ‌افراد با صلاحیت و دانش اصرار و تاکید داشت. عرب‌باغی اورومی حکومت دینی را رد می‌کرد و اطاعت علماء و روحانیون از دولت عرفی را واجب می‌دانست....

 مواضع و دیدگاه‌های مذکور میر حسین عرب‌باغی اورومی که‌ در درجه‌ی اول متاثر از تورکیت و مطابق با مفهوم و سنت اسلام تورک و سنن و جریانات فرهنگی و سیاسی در اورمیه و غرب آزربایجان بودند او را به نوعی در جرگه‌ی نواندیشان دینی تورک قرار می‌دهند. اما روحانیت شیعی امامی و جریان غالب اصولی در ایران و مخصوصا در تبریز، آرای او را که ‌موافق نظریات و اعتقاداتشان نیست شذوذات[1] شمرده، التفات و اقبالی به‌ وی و تالیفاتش نشان نداده‌اند[2]، حتی به‌ دشمنی با او برخاسته‌اند.