معرفی و تصحیح غزلی تورکی از مولانا سیانی درجزینی همدانی شاعر تورک قرن ١٦، مقیم دربار خانِ خانان عبدالرحیم خانْ تورکمان باهارلوی قاراقویون‌لو

معرفی و تصحیح غزلی تورکی از مولانا سیانی درجزینی همدانی شاعر تورک قرن ١٦، مقیم دربار خانِ خانان عبدالرحیم خانْ تورکمان باهارلوی قاراقویون‌لو در هندوستان 

مئهران باهارلی

Hanlarhanı “Abdurrahim Han Türkman Baharlı Karakoyunlu” sarayının Türk şâirlerinden, “Hemedanlı Mevlâna Sıyanlı Dercezinli”den Türkçe bir şiir

A Turkish poem by “Mevlana Sıyanlı Dercezinli from Hemedan”, one of the Turkish poets of the “Abdurrahim Han Türkman Baharlı Karakoyunlu Hanlarhanı” court 

MÉHRAN BAHARLI 

«سؤزوموز، مئهران باهارلی‌نین یازقالاری توپلوسو» پیتییی،‌ بیرینجی جیلدده‌ن

“Sözümüz, Méhran Baharlının yazqalar toplusu” pitiyinden, cild I

از کتاب « سؤزوموز، مجموعه مقالات مئهران باهارلی» - جلد اول 

mehranbahari1@yahoo.com

https://independent.academia.edu/MBaharli

https://sozumuz1.blogspot.com/

https://www.facebook.com/profile.php?id=61579230999069

Özet

Bu makâlede Türkili'nin Hemedan bölgesinden olan, ve 16. yüzyılda Hanlarhanı Abdul Rehim Han Türkman Baharlı Karakoyunlu döneminde Hindistan'da yaşayan Türk şâiri Mevlâna Sıyanî'nin bir Türkçe gazelini, düzeltmeler ve onarımlar yaparak tanıtıyorum. Mevlâna Sıyanî gençliğinde Hindistan'a gitti ve Hanlarhanı Abdul Rehim Han’ın sarayındaki meddah şâirlerine katıldı. Türkçe, Farsça ve Hintçe olmak üzere üç dilde şiir yazan Mevlâna Sıyanî’nin, şiirlerini Abdul Rehim Han’ın oldukça beğenmesine rağmen, hiç bir şiir dîvanı yoktur.

Açar sözcükler: Hemedan, Dergezin, Baharlı, Karakoyunlu, Türk şiiri, Hindistan’da Türk edebiyatı

Abstract

In this article, I will introduce a Turkish ghazal by the Turkish poet Mevlana Siyani Dergezini, with corrections and repairs. Mevlana Siyani was from the Hamadan region of Türkili and lived in India during the 16th century, under the reign of Khan of the Khans Abdul Rehim Khan Türkman Baharlı Karakoyunlu. In his youth, Mevlana Siyani went to India and joined the poets in the court of Abdul Rehim Khan. He wrote poetry in three languages: Turkish, Farsi, and Hindi. Despite his poems being well-liked by Abdul Rahim Khan, Mevlana Siyani does not have a poetry divan.

Keywords: Hamadan, Dargazin, Baharlı, Karakoyunlu, Turkish poetry, Turkish literature in India

اؤزه‌ت:

بو مقاله‌م‌ده تورک‌ایلی‌نین هه‌مه‌دان (همدان) بؤلگه‌سی‌نده‌ن اولان، و ١٦ یوزایل‌ده خان‌لارخانی عبدالرحیم خان تورکمان باهارلی قاراقویون‌لو دؤنه‌می‌نده هیندیستان‌دا یاشایان تورک شاعیری مولانا سیانی درگزینی‌نین تورک‌جه بیر غزلی‌نی، دوزه‌لتمه‌له‌ر و اوناریم‌لار یاپاراق، تانیتماق‌دایام. مولانا سیانی گه‌نج‌لییی‌نده هیندیستان‌ا گئتدی و خان‌لارخانی عبدالرحیم خان‌ین سارایی‌ مدّاح شاعیرله‌ری‌نه قاتیلدی. تورک‌جه، فارس‌جا و هیندجه اولماق اوزه‌ره اوچ دیل‌ده شعر یازان مولانا سیانی‌نین، شعرله‌ری‌نی عبدالرحیم خان‌ین اولدوقجا به‌یه‌نمه‌سی‌نه قارشین، هر هانسی بیر شعر دیوانی یوخ‌دور.

آچار سؤزله‌ر: همدان، درجزین، هندیستان‌دا تورک ادبیاتی، باهارلی، قاراقویون‌لو، تورک قوشوغو

خلاصه:

در این نوشته یک غزل تورکی از مولانا سیانی، شاعری تورک ‌از درجزین همدان در تورک‌ایلی، مقیم هندوستان به ‌دوره‌ی خان خانان (خان‌لارخانی) عبدالرحێم خان تورکمان باهارلوی قاراقویون‌لو در قرن شانزده ‌میلادی را با تصحیح و ترمیمات، معرفی کرده‌ام. مولانا سیانی درجزینی همدانی در نوجوانی به ‌هندوستان رفت. جزء مداحان عبدالرحیم خان خان خانان شد. او به‌ سه ‌زبان تورکی و فارسی و هندی شعر می‌سرود و اشعارش مورد پسند عبدالرحیم خان بود. با این‌همه دیوان شعری پدید نیاورد.

کلمات کلیدی: همدان، درگزین، ادبیات تورک در هندوستان، بهارلو، قراقویونلو، شعر تورک

سهم عربیت و سامیت در تبار مردمان امروزی ساکن در ایران

 

سهم عربیت و سامیت در تبار مردمان امروزی ساکن در ایران

هر کس که تابعیت کشور ایران را داشته باشد، با هر ملیت و زبان و دین و فیزیوتیپ ظاهری و تبار و ... «ایرانی» است. ایرانی اسم تابعیت است و مانند هر تابعیت دیگری، دارای انواع اصیل و غیر اصیل، نه در معنای اصالت نژادی و نه در معنای اصالت اخلاقی و .... نیست. تعبیر «ایرانی اصیل» که در رسانه‌ها و نشریات و کتب دولتی ایران هم به وفور استفاده و تبلیغ می‌شود، نادرست، مهمل، احمقانه، مضر و نژادپرستانه است. ایرانی اصیل همان قدر معنی دارد که عراقی اصیل و یا افغانستانی اصیل و پاکستانی اصیل. یعنی بی معنی است.

در مورد «تبار »مردمان امروزی ساکنان در ایران، اقلا یک سوم فارس‌زبان‌های کنونی این کشور و دری‌زبان‌های افغانستان و تاجیک‌زبان‌های تاجیکستان (هم‌چنین حدود یک چهارم از تورک‌زبان‌های ساکن در ایران هم)، اعرابی هستند که بین قرون ٧-١٩ میلادی تغییر زبان داده و به زبان تاجیک-دری و فارسی بعدی متکلم گشته‌اند (اقلاً یک سوم دیگر  تاجیک‌زبان‌ها و دری‌زبان‌ها و فارس‌زبان‌های امروزی هم تورک‌ها و موغول‌های قدیم تغییر زبان داده هستند). اعراب بعد از ١٥٠٠ سال هنوز در خراسان و در مرکز و در جنوب و دیگر نقاط ایران پخش هستند که نشان از انبوهی  فوق العاده‌ی جمعیتشان در گذشته‌ی ایران دارد.

نمونه‌ی دیگر، کوردزبان‌های منطقه بر خلاف تبلیغات هدف‌دار سیاسی غربی - صلیبی، نه تنها ادامه‌ی مستقیم مادها و از نژاد آریایی (که اصلا وجود خارجی نداشت و ندارد) و .... نیستند، بلکه در اساس دارای تبار سامی اما به شدت آمیخته با تورک و موغول (مثلا در نواحی مکریان و دیاربکر و ....) هستند. نتیجتاً «تبار ایرانی» هم مانند «نژاد ایرانی» مفهومی غیر علمی و از قبیل مهملات است. تبار ایرانی همان قدر واقعی و معتبر است که تبار افغانستانی و تبار عراقی و تبار پاکستانی ....

اغلب کسانی که در میان فارس‌ها «سید» و یا در میان تورک‌ها «میر» هستند، به واقع هم در تبار گذشته‌شان عربیت وجود دارد و این هم امری بسیار طبیعی است. زیرا ایران به لحاظ تمدنی اقلا به مدت ٥ قرن بخشی از حوزه‌ی تمدنی عرب (و دوازده قرن داخل در حوزه‌ی تمدنی تورک-موغول و بلکه مرکز آن) بود. قسمتی کوچک از این سید و میرها گویا از نسل امامان شیعی و پیغمبر اسلام و بخش دیگری از نسل اعراب حاکم بر ایران بوده‌اند و بدین سبب «سید» (معادل «آقا» و «بیگ») نامیده شده‌اند.

قسمت بزرگ‌تری از فارس‌زبان‌ها (ایضاً تورک‌زبان‌ها) که نام سید و میر ندارند هم در تبارشان عربیت وجود دارد، اما به سبب آن که از طرف مادر عرب بودند عربیت آن‌ها ذکر و ثبت نشده است. قسمتی هم از مهاجرین و طوائف عرب غیر حاکم و بدون ارتباط با امامان شیعی و پیغمبر بوده‌اند که تبار عربیشان در نامشان منعکس نشده است. بگذریم از مساله‌ی استحاله‌ی اقوام سامی دیگر (مثلاً توده‌ی عظیم یهودی‌ها – موسوی‌های تغییر زبان و تغییر دین داده) و قبل از آن گروه‌های بی شمار سامی و غیر سامی بومی غیر ایرانیک در منطقه (سومرها، ایلامی‌ها، ....) در طول چندین هزار سال گذشته که بنیه‌ی اساسی مردم ایرانیک‌زبان امروز را تشکیل می‌دهند.

در حال حاضر تعریف «ملت» در ایران مساله‌ای «فرهنگی» بوده بر اساس «زبان» (ملت فارس، ملت تورک، ملت عرب، ملت کورد، ملت لور، ملت تورکمن، ملت بلوچ، ....) انجام می‌گیرد (در نتیجه چیزی به اسم «ملت ایران» هم وجود ندارد). تعریف «تابعیت» نیز بر اساس داشتن شناس‌نامه و پاسپورت ایرانی انجام می‌گیرد. و هیچ‌کدام از این دو ربطی به گذشته و تاریخ و تبار و اصل و نسب و ژنتیک و دی‌ان‌آ  و هابلوگروپ و میتوکوندریا و .... افراد ندارند.

مادّه‌ی آقامحمّد خان قاجار در دائره‌المعارف عوثمان‌لی «قاموس عالَم»

 

مادّه‌ی آقامحمّد خان قاجار در دائره‌المعارف عوثمان‌لی «قاموس عالَم»

در این مادّه‌ی «قاموس عالم» یک دائرةالمعارف عوثمان‌لی، حیات آغامحمّد خان از دوران کودکی تا قتل او به اختصار نقل، و دلائل تاکتیکی او برای عدم جنگ با طوائف تورک افشار، تصرف تهران و عدم قبول مذهب سنّی جعفری که نادر شاه ایجاد کرده بود و به جای آن قبول مذهب شیعی امامی که شاه اسماعیل رسمی کرده بود تشریح می‌شود. نوشته می‌گوید آقامحمد شاه شخصیتی فوق‌العاده عاقل و زکی و سیاست‌مدار بود و مهارت در دسیسه و حیله داشت، و به  بی رحمی و قتل عام و رفتارهای ظالمانه، ... نه به سبب حدّتِ مزاجِ ابدی و خشونتِ طبعِ ذاتی‌اش، بلکه صرفا به عنوان ابزاری برای پیش‌برد کار خود دست می‌زد.

آقامحمّد خان قاجار

عوثمان‌لی‌جا آنسیکلوپئدی «قاموسِ عالَم»ده

الحالة هذه ‌ایران‌دا حکومت سوره‌ن سلاله‌نین بانی‌سی‌دیر. ایران‌ین شمال طرف‌له‌ری‌نده ‌یئرله‌شمیش اولان تورکمان عشیرت‌له‌ری‌نده‌ن (قاجار) عشیرتی‌نه‌ منسوب اولوپ، پدری محمّدحسن خان استرآباددا بو عشیرتین رئیسی ایدی. سلاله‌یِ صفویّه‌نین انقراضی‌ندا ایران تختی‌نی ضبط و ایران حدودونو تا هیندیستان و بوخارایا قه‌ده‌ر توسیع ائتمیش اولان مشهور نادر شاه‌ین یئیئنی و خَلَفی عادل شاه ‌مومی‌اِلَیه‌ محمّدحسن خان‌ین ایکی اوغلونو اه‌له‌ گئچیریپ، بونلارین بؤیویو اولان صاحبِ ترجمه ‌آقامحمّد خان‌ی، ٨ یاشی‌ندا اولدوغو حال‌دا، خادم ائتمیش ایدی. آقامحمّد خان سارایِ پادشاهی‌ده ‌بؤیویوپ، ایران‌ین نادر شاه‌ین وفاتی‌ندان سونرا کسب ائتمیش اولدوغو حالِ اغتشاشی گؤره‌ره‌ک، تا چوجوق‌لوغوندا ذهنی‌نجه ‌ایران حکم‌دارلیغی‌نی قورموش ایدی.

عادل شاه‌ین وفاتی‌ندا آقامحمّد آزاد اولوپ، باباسی یانی‌نا عودت ائتمیش ایدی. بیر قاچ سنه‌ سونرا پدری نادر شاه ‌سلاله‌سی‌نده‌ن سونرا تختی ضبط ائتمیش اولان کریم خان طرفی‌نده‌ن قتل اولوناراق، که‌ندی‌سی داخی او آرالیق پایتخت بولونان شیرازا آلینمیش؛ و هر نه ‌قه‌ده‌ر که‌ کریم خان‌ین سارایی‌ندا معزّز توتولوپ، خان که‌ندی‌سی‌یله ‌استشاره ‌داخی ائده‌ردی‌سه ‌ده، شیرازدان دیشاری چیخماسی‌نا مساعده‌ اولونماییپ، یالنیز آراسیرا آوا گئتمه‌یه ‌مساعده‌سی وار ایدی.

 چوجوق‌لوغوندان به‌ری قورموش اولدوغو فکر پدری‌نین قاتل‌له‌ری اولان (زند) خاندانی حقّی‌نده ‌کسب ائتمیش اولدوغو خصومت‌ده‌ن بیر قات داها قوّت بولاراق، آقامحمّد خان، اصلا رنگ وئرمه‌ک‌سیزین، بیر فرصته ‌منتظر ایدی. نهایت ١١٩٣ تاریخِ هجری‌سی‌نده‌ کریم خان‌ین خسته‌له‌ندییی‌نی گؤروپ، اوله‌جه‌یی‌نی آنلاماق‌لا، ایران‌دا ‌بیر وقت‌ده‌ن به‌ری هر حکم‌دارین وفاتی‌ندا وقوعو معتاد حکمونه‌ گئچمیش اولان قاریشیق‌لیق‌لاردان استفاده ‌اومودویلا، آوا ‌گئتمه‌یی بهانه ‌ائده‌ره‌ک، معیّتی‌نده ‌بولونان اون‌یئدی سواری‌یله ‌شیرازدان چیخیپ، بیر قاچ گون ظرفی‌نده ‌مازنداران‌ا ‌واصل اولموش؛ و ابتدا که‌ندی عشیرتی‌نی و سایر تورکمان عشیرت‌له‌ری‌نی بیره‌ر صورت‌له‌ که‌ندی‌نه‌ جلب ائتدیک‌ده‌ن سونرا، استرآباد ایران‌ین په‌ک کناری‌ندا ‌بولوندوغوندان، و گیلان طرف‌له‌ری‌نده ‌داخی گووه‌ندییی بیر تاخیم تورکمان عشیرت‌له‌ری بولوندوغوندان، تاهران‌ا ‌گئدیپ، بو شه‌‌هه‌ری مرکز اتّخاذ ائتمیش؛ و چابوجاجیق مازندران، گیلان و آزه‌ربایجان طرف‌له‌ری‌نی دائره‌یِ تصرّفونا ‌آلا‌راق، عراقِ عجم و فارس‌ا ‌دوغرو توسیعِ ممالکه ‌حاضرلانییوردو.

زند عائله‌سی‌نه ‌منسوب اولان کریم خان نه ‌قه‌ده‌ر عادل و مرحمت‌لی بیر حکم‌دار ایدی‌سه، اوغلو لطف‌علی خان داخی او قه‌ده‌ر جسور و ده‌یه‌رلی بیر گه‌نج ایدی‌سه ‌ده، پدری‌نین تختی‌نه‌ اوتورور اوتورماز، مربّی‌سی و وزیری اولان حاجی ابراهیم‌ی چه‌که‌مه‌ییپ، بین‌له‌ری‌نده منافرت پیدا اولموش، و هر بیری دیگری‌نین مزاری‌نی قازماغا چالیشماق‌دا ‌بولونموش ایدی. آقامحمّد خان عراقِ عجم‌ده‌ن آشاغی تجاوز ائدینجه، لطف‌علی خان همان بالذّات عسکر سوق ائده‌ره‌ک، آقامحمّد خان‌ین عسکری‌نی تار ومار ائتمیش ایسه‌ ده، حاجی ابراهیم شیرازدا ‌تحصّن ائدیپ، گه‌نج حکم‌داری پایتختی‌نه ‌قبول ائتمه‌دییی‌نده‌ن، کرمان‌ا ‌و اورادان دا ‌خراسان‌ا ‌قاچماغا ‌مجبور اولموش؛ و بیر وقت سونرا، کرمان‌ا ‌عودت‌له اورادا ‌تحصّن ائده‌ره‌ک، آقامحمّدله‌ محاربه‌یه‌ توتوشموش ایسه‌ ده، آقامحمّدین عسکری په‌ک چوخ اولدوغوندان، شه‌هه‌ری ضبط ائتمیش؛ و لطف‌علی خان گوج حال ایله ‌فرار ائتمه‌یه‌ موفّق اولموش ایدی.

آقامحمّد لطف‌علی خان‌ی قاچیردیغی‌نا ‌حدّت ائده‌ره‌ک، سائر شه‌هه‌رله‌ره ‌داخی رقیبی‌نی قبول ائتمه‌نین تهلکه‌سی‌نی گؤسته‌ریپ، عبرت اولماق اوزه‌ره، ایلک دفعه ‌اولا‌راق، ظلم و اعتسافی‌نی اظهارلا، کرمان شه‌هه‌ری‌نی عسکری‌نه ‌یاغما ائتدیرمیش، و بوتون نسوان و اطفالی اسیر ائدیپ، عسکری‌نه ‌داغیتمیش‌دیر. نادر شاه‌ین منسوب بولوندوغو آفشار عشیرتی په‌ک قوّت‌لی اولدوغوندان، آقامحمّد خان بونلارا ‌قارشی قوّت استعمال ائتمه‌یه‌ره‌ک، حیله ‌ایله ‌رئیس‌له‌ری‌نی جلب، و بیر مدّت سونرا قتل ائتمیش. شیرازدا مستقل قالمیش اولان حاجی ابراهیم داخی که‌ندی‌سی‌نه ‌التجا ائتمه‌ک‌له، وزیرلییی‌نه‌ نصب ائتمیش؛ و بو وجه‌له‌ خراسان‌دان ماعدا بوتون ایران‌ی اه‌له ‌گئچیرمیش‌دیر.

گورجوستان پیره‌نسی (هراقلییوس) مقدّماً ایران‌ا جزیه ‌وئره‌رکه‌ن، بو اغتشاشات‌دان استفاده ‌ایله، روسیه‌یه ‌جزیه‌گذار اولموش اولدوغوندان، آقا‌محمّد خان او طرفه‌ده ‌عسکر سوق ائده‌ره‌ک، مظفّر اولموش، و عودتی‌نده ‌١٢١۰ تاریخی‌نده ‌باشی‌نا ‌تاج قویوپ، ‌ایران حکم‌دارلیغی‌نی اعلان ائتمیش‌دیر. قارداش‌لاری‌ندان اوچو که‌ندی‌سی‌نه‌ امنیت ائده‌مه‌یه‌ره‌ک، ایران‌ین خارجی‌نه ‌قاچمیش‌لاردی. یانی‌ندا ‌قالمیش و خیلی معاونت بیله ‌ائتمیش اولان جعفرقولویو قتل ائتدیرمیش؛ و یئیئنی بابا خان‌ی ولی‌عهد ائتمیش ایدی.

شاه‌ اسماعیل صفوی‌نین اعلان ائتمیش اولدوغو مذهبِ شیعی‌یی نادر شاه‌ تعدیل ائده‌ره‌ک، مذهبِ جعفری نامی‌له‌ سنّی‌لییی‌ اعاده ‌ائتمیش ایکه‌ن، آقامحمّد شیعی‌له‌رین محبّتی‌نی قازانماق ایچون، سلاله‌یِ صفویّه‌نین جدِّ اعلاسی اولان شیخ صفی‌الدّین‌ین تربه‌سی‌نده ‌قیلیج قوشانیپ، مشهدِ امام رضایی زیارت وسیله‌سی‌له‌ خراسان‌ا ‌عزیمت‌له، اوراسی‌نی داخی تحتِ اطاعته ‌آلدی. او سنه ‌تکرار گورجوستان سفری‌نه‌ حاضرلانیپ، یول‌دا گئده‌رکه‌ن، جزئی بیر قباحت ایچون اعدام‌لا محکوم ائتمیش اولدوغو ایکی خدمت‌چی‌سی طرفی‌نده‌ن قتل اولونموش‌دور.

آقامحمّد خان قیسا‌بوی‌لو، ضعیف، و خادم اولماق مناسبتی‌یله، آغ‌آغا گیبی کوسا و بوروشوق چهره‌لی اولوپ، غایت‌له ‌چیرکین، و آنجاق فوق‌العاده ‌بیر عقل و ذکاوته‌ مالک و حیله‌ و دسیسه‌ده‌ په‌ک ماهر ایدی. ائتدییی ظلم‌له‌ری ابدی حدّتی‌نده‌ن ائتمه‌ییپ، محضاً ایشی‌نی یوروتمه‌ک ایچون بالمجبوریه ‌ائده‌ردی. حبِّ جاه ‌و خسّتی فوق‌العاده‌ ایدی. وفاتی‌ندا ٦٣ یاشی‌ندا اولوپ، هر نه ‌قه‌ده‌ر عمرونون سونوندا تتوّج ائتمیش ایسه ‌ده، فعلاً ٢۰ سنه‌ حکم‌دارلیق ائتمیش‌دیر. وفاتی‌ندا یئیئنی بابا خان تخته‌ اوتوروپ، نادر شاه‌دان سونرا کیمسه‌نین جسارت ائتمه‌دییی شاه‌لیق عنوانی‌نی آلاراق، فتح‌علی شاه ‌تسمیه‌ اولونموش‌دور. فتح‌علی شاه‌دان سونرا محمّد شاه، و محمّد شاه‌دان سونرا شیمدی‌کی شاه‌ِ ایران ناصرالدّین شاه‌ حضرت‌له‌ری تخته‌ چیخمیش‌دیر.

نقاشی «سایاچی» – مراسم سنتی تورک «سایا گه‌زیمی» از اورمو (اورمیه‌) – آزربایجان - تورک‌ایلی، اثر پرکینز سال ١٨٣٩

نقاشی «سایاچی» – مراسم سنتی تورک «سایا گه‌زیمی» از اورمو (اورمیه‌) – آزربایجان - تورک‌ایلی، اثر پرکینز سال ١٨٣٩

مئهران باهارلی

 

Urmu (Urmiye), Azerbaycan, Türkili'de Sayaçı - Saya Gezimi Kutlaması Tablosu, Justin Perkins-1839: Eski Bir Türk Bahar Şenliği, Teatral Tören ve Halk Geleneği 

The Painting of Sayaçı – Saya Gezimi Celebration in Urmu (Urmia) City of Azerbaijan, Türkili by Justin Perkins-1839: An Ancient Turkish Spring Festival, Theatrical Ritual, and Folk Tradition

MÉHRAN BAHARLI

«سؤزوموز، مئهران باهارلی‌نین یازقالاری توپلوسو» پیتییی،‌ بیرینجی جیلدده‌ن

“Sözümüz, Méhran Baharlının yazqalar toplusu” pitiyinden, cild I

از کتاب « سؤزوموز، مجموعه مقالات مئهران باهارلی» - جلد اول

mehranbahari1@yahoo.com

https://independent.academia.edu/MBaharli

https://sozumuz1.blogspot.com/

https://www.facebook.com/profile.php?id=61579230999069

خلاصه:

جاستین پرکینز میسیونر پروتستان و مبلّغ تبشیری مسیحی آمریکایی در سال ١٨٣٩ حین اقامت خود در شهر اورمو (اورمیه) نقاشی‌هایی از مردم این شهر تورک ترسیم کرده است. اورمو دومین شهر آزربایجان، به همراه شهر «خوی» ملقب به «تورکستان»، بزرگ‌ترین شهر افشارنشین در آزربایجان، تورک‌ایلی و جهان، و در دوران معاصر کانون ناسیونالیسم مودرن تورک و تورکیسم سیاسی در تورک‌ایلی و ایران است. در میان نقاشی‌های پرکینز یک تابلوی رنگی منحصر به ‌فرد (اورمولو سایاچی - سایاچی اورمویی) وجود دارد که مراسم فولکلوریک تورک «سایاچی» – «سایا گه‌زیمی» را آن گونه‌ که ‌در قرن نوزده‌ در اورمو اجرا می‌شد به تصویر کشیده است. آئین سنتی تورک سایاچی – سایا گه‌زیمی یک مراسم عمومی و باستانی جهان تورکیک است که در سرتاسر تورک‌ایلی، شامل قسمت غیر آزربایجانی در جنوب آن، با همین نام و یا نام‌های دیگر مانند «کوسا کوسا»، «ته‌که‌م‌چی»، ... جشن گرفته می‌شود. «سایاچی» یک هنرمند مردمی و آوازخوان دوره‌گرد است که‌ در آخرین روزهای زمستان و نزدیکی‌های جشن سال نو (یئنگیل)، در روستاها و محله‌ها خانه ‌به ‌خانه ‌می‌گردد و ترانه‌ها - قوشماهای زیبا و شعرهای دوست‌داشتنی (سایا) تورکی می‌خواند، شوخ‌طبعی و بذله‌گوئی و هجو می‌کند، با آوازها و رقص خود نوید بهار تازه‌ را می‌دهد و برای اهالی هر خانه‌، دعاهای خیر کرده ‌و روزهای خوش، سالی خیر و پربرکت آرزو می‌کند. «ته‌که‌م‌چی» نوعی از سایاچی است که ‌در رپرتووار نمایشی خود، رقصاندن «ته‌که» ‌یا یک فیگور چوبی ساخته‌ شده‌ از بز مذکر را هم دارد. در این مقاله، نقاشی « اورمولو سایاچی» اثر پرکینز و جزئیات مولفه‌ها و اجزای مراسم باستانی تورک سایا موجود در آن را تدقیق کرده‌ام. سپس ریشه‌شناسی علمی، ریشه‌شناسی‌های مردمی و چند ریشه‌شناسی‌ غلط کلمه‌ی سایا را بررسی نموده‌ام.  

اؤزه‌ت:

پروتئستان میسیونئر و آمئریکالی خیریستییان ائوآنجئلیست جاستین پئرکینز، ١٨٣٩ ایلی‌نده آزه‌ربایجان، تورک‌ایلی‌ده قالدیغی سوره بویونجا، تورک شه‌هه‌ری‌ اورمونون (رومیه، اورومیه) اوراناشی‌لاری‌نین (اهالی‌سی‌نین) چیزیم‌له‌ری‌نی یاپدی. اورمو آزه‌ربایجان‌ین ایکینجی شه‌هه‌ری، خوی ایله بیرگه «تورکیستان» لقب‌لی، آزه‌ربایجان و تورک‌ایلی و دونیانین اه‌ن بؤیوک آفشار شه‌هه‌ری، و چاغ‌داش تاریخ‌ده ایران و تورک‌ایلی‌ده مودئرن تورک میللیت‌چی‌لییی‌نین و سیاسی تورک‌چولویون دوغدوغو یئر‌دیر. پئرکینزین تابلولاری‌ندان بیری ١٩. یوزایل‌ده اورمودا گئرچه‌ک‌له‌شدیریله‌ن تورک خالق تؤره‌نی سایاچی – سایا گه‌زیمی‌نی تصویر ائده‌ن ائش‌سیز بیر بویالی (رنگ‌لی) چالیشمادیر (اورمولو سایاچی). سایاچی – سایا گه‌زیمی قوت‌لاماسی، اه‌سکی بیر تورک یاز (باهار) بایرامی، بیر اویناو تؤره‌نی (تییاترو ریتوئلی) و تورکیک دونیاسی‌نین بیر بودون (خالق) گه‌له‌نه‌یی‌دیر. بو تورک یاز شه‌ن‌لییی آزه‌ربایجان دیشی‌نداکی بؤلومو ده داخیل اولماق اوزه‌ره، بوتون تورک‌ایلی گئنه‌لی‌نده تاییت (عئینی) آدلا و یا کوسا کوسا، ته‌که‌م‌چی و به‌نزه‌ری باشقا آدلارلا قوت‌لانماق‌دادیر. سایاچی قیشین سون گون‌له‌ری‌نده یئنگیل (نوروز) قوت‌لامالاری‌نا یاخین که‌ند و یؤره‌له‌رده (محله‌له‌رده) ائو ائو دولاشان بودون (خالق) اوزلوق‌چوسو (صنعت‌چی‌سی) و گه‌زگین ییراودیر (شارقی‌چی‌دیر). او گؤزه‌ل ییرلار (شارقی‌لار) و قوشوق‌لار (سایالار) سؤیله‌ر، هه‌نه‌ک‌له‌ر (شوخ‌لوق‌لار) و یئرگی‌له‌ر (هیجیوله‌ر) یاپار و بیییشه‌ر (دانس ائده‌ر). ییرلاری (شارقی‌لاری) و بییی‌له‌ری (دانس‌لاری) آراجی‌لیغی ایله هر ائوین اورناشی‌لاری‌نا (ساکین‌له‌ری‌نه) موت‌لو و باشاری‌لی بیر ایل گئچیرمه‌له‌ری اوچون اییی دیله‌ک‌له‌ر و یاخشی که‌له‌مه‌له‌ر (دوعالار) سونار. ته‌که‌م‌چی ایسه اه‌رکه‌ک گئچی‌یه اوخشایان آغاچ‌دان بیر فیگور اولان ته‌که ایله بییشمه‌نی (دانس ائتمه‌نی) اؤز ائدیمی‌نه (پئرفورمانسی‌نا) قاتان بیر سایاچی تورودور. بو یازیم‌دا پئرکینزین اورمولو سایاچی تابلوسونو و ایچی‌نده بولونان اه‌سکی تورک سایا تؤره‌نی‌نین اؤیه‌له‌ری‌یله (مولفه‌له‌ری‌یله) آیرینتی‌لاری‌نی اینجه‌له‌دیم. داها سونرا سایا دئگی‌سی‌نین (کلیمه‌سی‌نین) بیلیمسه‌ل کؤکه‌ن‌له‌مه‌سی‌نی (ائتیمولوژی‌سی‌نی)، خالق کؤکه‌ن‌له‌مه‌سی‌نی و نئچه یانلیش کؤکه‌ن‌له‌مه‌سی‌نی سوندوم.

Özet

Protestan misyoner ve Amerikalı Hıristiyan evanjelist Justin Perkins, 1839 yılında Azerbaycan-Türkili'de kaldığı süre boyunca Türk kenti Urmu (Rumiye, Urumiye, Urmiye) halkının çizimlerini yaptı. Urmu Azerbaycan'ın ikinci kenti, Hoy ile birge Türkistan lakaplı, Azerbaycan ve Türkili ve dünyanın en büyük Avşar kenti, ve çağdaş ötekte (târihte) İran ve Türkili'de yenicil (modern) Türk milliyeçiliyi ile yönetgil (siyâsî) Türkçülüyün doğduğu yerdir. Perkins'in tablolarından biri, 19. yüzyılda Urmu'da gerçekleştirilen Türk halk töreni "Sayaçı-Saya gezimi"ni tasvir eden eşsiz bir boyalı (renkli) çalışmadır (Urmulu Sayaçı). "Sayaçı-Saya gezimi" kutlaması, eski bir Türk yaz (bahar) bayramı, bir oynav töreni (tiyatro ritüeli) ve Türkik dünyasının bir halk geleneyidir. Bu Türk bahar şenliyi, Azerbaycan dışındaki kısmı da dâhil olmak üzere bütün Türkili genelinde aynı adla veya "Kosa Kosa", "Tekemçi" ve benzeri başka adlarla kutlanmaktadır. Sayacı, kışın son günlerinde, yeniyıl (yéñil – nevruz) kutlamalarına yakın köy ve yörelerde (mahallelerde) ev ev dolaşan halk uzlukçu (sanatçı) ve gezgin yıravdır (şarkıcıdır). O, güzel yırlar (şarkılar) ve koşuklar (şiirler) (Saya) söyler, henekler (şakalar) ve yergiler (hicivler) yapar ve biyişer (dans eder). Yırları ve biyileri (dansları) aracılığıyla her evin ornaşılarına (sâkinlerine) mutlu ve başarılı bir yıl geçirmeleri için iyi dilekler ve yakşı kelemeler (dualar) sunar. Tekemçi ise, erkek keçiye benzeyen ağaçtan bir figür olan "teke" ile biyişmeyi (dans etmeyi) kendi edimine (performansına) katan bir sayaçı türüdür. Bu yazımda Perkins'in “Urmulu Sayaçı” tablosunu ve içinde bulunan eski Türk Saya töreni öyeleriyle ayrıntılarını (detaylarını) inceledim. Daha sonra Saya degisinin (kelimesinin) bilimsel kökenlemesini (etimolojisini), popüler kökenlemesini ve bir sıra yanlış kökenlemesini sundum.

Abstract

Justin Perkins, a Protestant missionary and American Christian evangelist, created drawings of the people of the Turkish city Urmu (Rumiye, Urumiye, Urmia) in Azerbaijan-Türkili in 1839 while he was staying there. Urmu is the second largest city in Azerbaijan, along with Hoy city is nicknamed “Turkistan”. It is the largest Avshar city in Azerbaijan, Turkili and the world. Urmu is also the birthplace of modern Turkish nationalism and political Turkism in the contemporary history of Iran and Turkili. One of Perkins's paintings (Urmulu Sayaçı - Urmian Sayachi) is a unique color work depicting the Turkish folk ceremony "Sayaçı - Saya gezimi" as it was performed in Urmu during the 19th century. The "Sayaçı - Saya gezimi" celebration is an ancient Turkic spring festival, a theatrical ritual, and a folk tradition of the Turkic world. This Turkish spring festival is celebrated across Türkili, including its non-Azerbaijani part, under the same name or other names such as "Kosa Kosa", "Tekemçi", and more. Sayaçı is a folk artist and itinerant singer who travels from house to house in villages and neighborhoods in the final days of winter, near the Yengil or New Year celebration. He sings beautiful songs and lovely poems (Saya), makes jokes and satires and dances. Through songs and dances, he offers good wishes, prayers, and blessings for a happy and prosperous year to the residents of each house. Tekemçi is a type of Sayaçı that incorporates dancing with a "Teke", a wooden figure resembling a male goat, into his performance. In this article, I have analyzed the painting of Urmulu Sayaçı by Perkins and the details of the ancient Turkish Saya rituals in it. Then I have provided the scientific etymology, popular etymology and some wrong etymologies of the word Saya.

قصیده‌ی «تورکانه – تورک‌یانا»، ملمّعی فارسی - تورکی از اوحدی مراغه‌ای (فوت ١٣٣٨ میلادی)

قصیده‌ی «تورکانه – تورک‌یانا»، ملمّعی فارسی - تورکی از اوحدی مراغه‌ای (فوت ١٣٣٨ میلادی)

مئهران باهارلی

 

“TÜRKYANA”, MARAĞALI EVHEDİ’DEN FARSCA-TÜRKCE-MOĞOLCA QARMAQ (ö. 1338)

“TURKÂNE”, A PERSIAN-TURKISH-MONGOLIAN MACARONİC POEM BY MARAĞALI EVHEDİ (d. 1338)

 

MÉHRAN BAHARLI

 

«سؤزوموز، مئهران باهارلی‌نین یازقالاری توپلوسو» پیتییی،‌ بیرینجی جیلدده‌ن

“Sözümüz, Méhran Baharlının yazqalar toplusu” pitiyinden, cild I

از کتاب « سؤزوموز، مجموعه مقالات مئهران باهارلی» - جلد اول

 

mehranbahari1@yahoo.com

https://independent.academia.edu/MBaharli

https://sozumuz1.blogspot.com/

https://www.facebook.com/profile.php?id=61579230999069

خلاصه:

رکن‌الدین اوحدی مراغه‌ای (فوت ١٣٣٨ میلادی) شاعر و عارف تورک زیسته ‌در دوران حکم‌رانی آرغون  خان، چهارمین خاقان امپراتوری موغول - تورک ایل‌خان‌لی یک قصیده‌ی ملمّع به ‌فارسی – تورکی با نام «تورکانه» دارد. او در تمام مصراع‌های این شعر، کلمات متعدد تورکی و موغولی را گنجانده است. اوحدی مراغه‌ا‌ی قصیده‌ی ملمع تورکانه‌ی خود را اقلاً نیم قرن بعد از قصیده‌ی معروف و مشابه «موغولیه» سروده‌ی پوربهای جامی (فوت ١٢٨٤ میلادی) سروده ‌است. سرودن اشعار ملمع فارسی – تورکی – موغولی در آن زمان باب روز بود. این پدیده ناشی از نفوذ گسترده ‌و عمیق زبان تورکی و موغولی در زبان دری، ورود کلمات تورکی و موغولی به آن، و موقعیت زبان پرستیژ اجتماعی – سیاسی تورکی و موغولی در آن دوران ‌است. در این مقاله ملمع «تورکانه»‌ی اوحدی مراغه‌ای را تصحیح، و معانی کلمات تورکی و موغولی و غیر فارسی استفاده ‌شده‌ در آن را داده‌ام.

اؤزه‌ت:

موغول-تورک ایل‌خان‌لی ایمپاراتورلوغونون دؤردونجو خاقانی آرغون خان دؤنه‌می‌نده یاشایان تورک شاعیری و عاریفی، تورک‌ایلی‌نین آزه‌ربایجان بؤلگه‌سی‌نده‌کی ماراغا شه‌هه‌ری دوغوم‌لو رکن‌الدین اوحدی‌نین (اؤلوم: ١٣٣٨)، تورکانه آدلی فارس‌جا-تورک‌جه بیر ملمع (قارماق) قصیده‌سی واردیر. ماراغالی اوحدی، بوتون بیت‌له‌ری‌نده په‌ک چوخ تورک‌جه و موغول‌جا کلیمه ایش‌له‌تدییی تورکانه قصیده‌سی‌نی، پوربهاء جامی‌نین (اؤلوم: ١٢٨٤) اون‌لو و به‌نزه‌ر قصیده‌سی «موغولیه»ده‌ن اه‌ن آز اه‌للی ایل سونرا یازمیش‌دیر. او دؤنه‌م‌ده فارس – تورک – موغول قارماق شعرله‌ر یازما سئویله‌ن و یایقین بیر ادبی آخیم ایدی. بو اولقو، دری‌جه – فارس‌جادا تورک و موغول دیل‌له‌ری‌نین ده‌رین ائتکی‌سی‌نده‌ن، تورک‌جه و موغول‌جا کلیمه‌له‌رین بو دیله گئنیش چاپ‌دا گیرمه‌یه باش‌لاماسی‌ندان، و او دؤنه‌م‌ده تورک و موغول دیل‌له‌ری‌نین توپلومسال و سیاسی پرئستیژ دیلی ایستاتوسونا یییه اولدوق‌لاری‌ندان قایناق‌لانیردی. بو یازیم‌دا ماراغالی اوحدی‌نین تورکانه شعری‌نی تصحیح ائدیپ، اون‌دا قول‌لانیلان تورک‌جه، موغول‌جا اولان، و فارس‌جا اولمایان کلیمه‌له‌ری آچیق‌لاییرام.

Özet

Moğol-Türk İlhanlı İmparatorluğu'nun dördüncü hakanı Argun Han döneminde yaşayan Türk şairi ve sofusu, Türkili’nin Azerbaycan bölgesindeki Marağa kenti doğumlu Rükneddin Evhedi’nin (ölüm 1338), "Türkâne" adlı Farsça-Türkçe bir mülemma (karmak) kasidesi vardır. Marağalı Evhedi, bütün beyitlerinde pek çok Türkçe ve Moğolca kelime kullandığı "Türkâne" kasidesini, Purbaha Câmi'nin (ölüm 1284) ünlü ve benzer kasidesi "Moğuliye"den en az elli yıl sonra yazmıştır. O dönemde Fars-Türk-Moğol karmak şiirler yazma popüler bir edebi akım idi. Bu olgu, Derice-Farsça'da Türk ve Moğol dillerinin derin etkisinden, Türkçe ve Moğolca kelimelerin bu dile geniş çapta girmeğe başlamasından, ve o dönemde Türk ve Moğol dillerinin toplumsal ve siyasi prestij dili statüsüne sahip olduklarından kaynaklanıyordu. Bu yazımda Marağalı Evhedi'nin "Türkane" şiirini tashih edip, onda kullanılan Türkçe, Moğolca olan ve Farsça olmayan kelimeleri açıklıyorum.

Abstract

Marağalı Rükneddin Evhedi (Rukn al-Din Awhadi Maraghei) (d. 1338), was a Turkish poet and mystic who lived during the reign of Arghun Khan, the fourth ruler of the Mongol-Turkish Ilkhanid Empire. He was born in the city of Marağa in the Azerbaijan region of Türkili. One of his notable works is a Persian-Turkish macaronic ode called "Türkâne". Marağalı Evhedi wrote the "Türkâne" ode, in which he used many Turkish and Mongolian words in all of his couplets, at least fifty years after the famous and similar ode "Moğuliye" by Purbaha Jami (d. 1284). Writing macaronic Persian-Turkish-Mongolian poems was a popular literary trend during that time. This phenomenon arose from the extensive and profound influence of the Turkic and Mongolian languages in Dari-Farsi, as well as the widespread penetration and integration of Turkish and Mongolian words into this language. Additionally, the social and political prestige of the Turkic and Mongolian languages played a significant role. In this article, I will provide the corrected form of the poem "Türkane", and explain the Turkish, Mongolian and non-Persian words used in it.

آقامحمد خان قاجار در مجلس پادشاهی تابلوی چینگیز خان را بالای سرش و تابلوی امیر تیمور گورکان را در پیش رویش نصب کرده ‌بود

 

آقامحمد خان قاجار در مجلس پادشاهی تابلوی چینگیز خان را بالای سرش و تابلوی امیر تیمور گورکان را در پیش رویش نصب کرده ‌بود 

مئهران باهارلی

 

در این نوشته‌ پاراگرافی از کتاب رستم التواریخ تالیف محمد هاشم آصف مشهور به‌ رستم‌الحکما از مورخان دوره‌ی زندیه‌ و اوایل قاجار را آورده‌ام که ‌در آن می‌گوید آقامحمد خان قاجار به ‌مطالعه‌ی تاریخ ملی و اوستوره‌های تورک - موغول علاقه‌مند و از میان شخصیت‌های جهان‌گیر تاریخی تورک – موغول، شیفته‌ی چینگیز خان و امیر تیمور گورکان بود، در حدی که ‌رسم– یوسون، راه ‌– یول، آئین – تؤره، قواعد - توزوک و قوانین - یاسا آن دو را سرمشق و اولگو و دستور کار خود قرار داده ‌متابعت می‌کرد و فرمان داده ‌بود که‌ در مجلس پادشاهی او تابلوی چینگیز خان را بر بالای سر و تابلوی امیر تیمور کورگان را پیش رویش نصب کنند.

ارمنی‌سازی شهر ایروان توسط بولشویک‌ها و شخصیت ملی تورک شیخ قاسم ایروانی

 

ارمنی‌سازی شهر ایروان توسط بولشویک‌ها و شخصیت ملی تورک شیخ قاسم ایروانی 

مئهران باهارلی

 

جریان تبدیل ایروان به ‌شهری ارمنی و پایتخت جمهوری ارمنستان، به ‌دلایل متعدد یکی از تراژیک‌ترین حوادث تاریخ معاصر تورک و تورک‌ایلی است. زیرا این شهر تا اواسط قرن نوزده دارای جمعیت اکثری تورک یعنی شهری تورک؛ تا ربع دوم قرن نوزده تحت حاکمیت دولت‌ها و خانات تورک، و تا دهه‌های نخستین قرن بیستم جزیی از جوغرافیای آزربایجان بود. اما علی رغم این، با موفقیت تبدیل به ‌شهری ارمنی و پایتخت جمهوری ارمنستان شد. این مساله از جهت سیاست روز هم اهمیت دارد. نبردهای مردم تورک ساکن در اراضی ارمنستان فعلی شامل ایروان در دفاع از کاشانه و وطن تاریخی خود در بستر ‌مقابله ‌با قوای مسلح مسیحی ارمنی و آسوری در ربع اول قرن بیستم که ‌از حمایت‌های نظامی و مالی و سیاسی و تبلیغاتی دولت‌های صلیبی روسیه‌ و بریتانیا و فرانسه ‌و آمریکا و ...بر خوردار بودند، قسمت مهمی از «مجادله‌ ملی تورک» در ربع اول قرن بیستم را تشکیل می‌دهد. اما این برهه از تاریخ تورک توسط تاریخ‌نگاری آزربایجانی سانسور و بالکل از حافظه ی تاریخی ملت تورک حذف شده است. به طوری که نه ‌ملت تورک از این تراژدی خبر دارد و نه ‌افکار عمومی جهان از آن مطلع است. در حالی که‌ وقوف بر و درس‌آموزی از آن ‌برای آشنایی با اهداف و استراتژی صلیبی، مقابله ‌با بازنویسی یک طرفه‌ی صلیبی – پان‌ایرانیستی تاریخ منطقه، توسعه‌طلبی ارمنی و ادعاهای ارضی پایان‌ناپذیر ارمنستان بر خاک جمهوری آزربایجان، و درک روند مشابهی که‌ در تورک‌ایلی در مناطق اورمیه ‌و ... در حال جریان است امری حیاتی است.

در این مقاله ‌دو نوشته ‌از دو مولف خویی، مهدی آغاسی و زریاب خویی در باره‌ی شخصیت ملی تورک «شیخ قاسم زین‌العابدین اوغلو ایروان‌لی» (شیخ قاسم مهاجر ایروانی) را نقل کرده‌ام که ‌در آن‌ها به مقاومت مسلحانه‌ی مردم تورک منطقه‌ی ایروان ‌بر علیه ‌اشغال خانه و کاشانه‌شان و نقش شیخ قاسم ایروانی در آن اشاره، و ‌بولشویک‌ها و کومونیست‌ها مسبب ارمنی‌سازی و تبدیل ایروان به ‌پایتخت ارمنستان شمرده شده‌اند‌.

شیخ قاسم ایروانی به ‌سبب رهبری دفاع مسلحانه‌ی مردم تورک از ایروان، مانند ‌«جبار باغچه‌بان» یکی دیگر از رهبران گروه‌های مسلح تورک منطقه‌ی ایروان ‌بر علیه‌ قوای مسلح ارمنی در آن سال‌ها که‌ او هم به ‌ایران قاجاری مهاجرت کرد، یک شخصیت ملی تورک است. علاوه بر آن شیخ قاسم ایروانی به دلیل آزاداندیشی و داشتن دیدگاه‌های مترقی و مودرن در مسائل دینی، عوثمان‌لی‌دوستی و تمایلات اتحاد اسلامی، شخصیتی مطرح در تاریخ نواندیشی دینی تورک است. (عقاید وی در این موارد شباهت‌هایی با عقاید عرب‌باغی اورمیه‌ای[1] دارد). به این دلایل، - از تورکان بومی ارمنستان بودن، شرکت در دفاع مسلحانه از ایروان، و نقش در نواندیشی دینی تورک – شیخ قاسم ایروانی هم مانند همه‌ی شخصیت‌های ملی تورک، در تاریخ‌نگاری مانقورتی آزربایجانی، شخصیتی مغضوب و محذوف و محو شده و نامرئی است (در یک نوشته‌ی جداگانه ‌به ‌بیوگرافی و عقاید شخصیت ملی تورک شیخ قاسم ایروانی خواهم پرداخت).

خودکم‌بینی زبانی و قومی براهنی، خودبیگانه‌گی و عادت به جزیه دادن زبانی و وامانده‌گی‌اش از نقد خود

 

خودکم‌بینی زبانی و قومی براهنی، خودبیگانه‌گی و عادت به جزیه دادن زبانی و وامانده‌گی‌اش از نقد خود

 

اکبر کرمی، متفکر و محقق معاصر تورک از منطقه‌ی فریدن است. مئهران باهارلی

 

وقتی به جزیه‌ دادن عادت می‌کنیم

اکبر کرمی

Akbar Karami 28 March 2022

 

کسانی که با دانش عصب‌شناسی، بیوشیمی مغز و اعصاب و نیز سایکوسایبرناتیک آشنایی دارند، به خوبی می‌دانند که مغز همانند یک ماشین یادگیرنده عمل می‌کند. یعنی این روزها درک این مطلب چندان دش‌وار نیست که ذایقه و سلیقه‌ی غذایی ما برآمد غذاهایی است که در دوران کودکی و حتا پس از آن به ما معرفی می‌شود. به زبان دیگر آن‌ چه برای مغز آشناست لذت‌بخش و زیبا هم است.

لذت و حتا زیبایی یک برآمد فرگشتی خودپایانه است؛ نوعی توهم همانند توهم یک، هیچ، ثبات، وحدت، خدا، اراده‌ی آزاد و چیزهایی از این دست. یعنی این برساخته‌ها بیش از آن‌که خبری از بیرون داشته باشند اخبار درون ذهن و مغز و فرگشت روانی ما را فاش می‌کنند.

این ادعا را در مورد زبان، ادبیات و حتا هنر هم می‌توان پیش گذاشت! در این معنا هنر چیزی بیش از سلیقه‌ای که پیچیده و مطنطن و البته تودرتو و ظریف شده است نیست! در این چشم‌انداز چیزی به عنوان هنر جهانی همان ‌قدر معنا دارد که پیتزا و همبرگر و مک‌دونالد ممکن است برای مردمانی در روی کره‌ی زمین معنا داشته باشد.

با این سرنویس بعید است این ادعا که «زبان فارسی شیرین‌تر از تورکی است» برای یک گویش‌ور تورک قابل درک و قابل تحمل باشد. اما این ادعا شوربختانه چیزی است که از زبان رضا براهنی در یک سخن‌رانی بیرون می‌پرد!

آیا کسی که متهم است به تجزیه‌طلبی و پان‌تورکیسم، در زیر فشار هژمونی حاکم و حکومت سرکوب و سرب و سانسور ناخودآگاه در حال پرداخت جزیه‌ی زبانی است؟ یا آن‌طور که تورک‌های سیاه می‌گویند او یک تورک سفید و مانقورت ‌شده است!؟ آیا احساس حقارتی چنان عمیق در جان براهنی دویده است که او در آستانه‌ی جهانی چنین پسامودرن و نقد ادبی آوانگارد، از نقد خود و لمس خودکم‌بینی‌های قومی و زبانی وامانده است؟ آیا براهنی کورتکس تکه‌ تکه ‌شده‌ی مغز ایرانی نیست که در ضربات ادامه‌دار ستم حاکم و حاکمیت ستم و غارت، از پا درآمده است و به پاره‌پاره‌گی روانی خود تن داده است؟

نوجوان که بودم در یک عروسی خانه‌گی در شهر تهران به آشپزخانه روان شدم تا یک «ملاقه» بیاورم؛ به آشپزخانه که رسیدم، آشپزخانه را لبریز از زیبایی دختران جوان و نوجوان یافتم و زبانم همانند نفسم برای چند لحظه به شماره افتاد. هرچه فکر کردم واژه‌ی ملاقه به ذهنم نیامد که نیامد! در عوض واژه‌ی «چمچه» [چؤمچه] که از زبان مادری‌ام [تورکی] می‌آمد حاضر و آماده آن ‌جا ایستاده بود و خود را مانند یک دلقک بی‌سروپا بیرون انداخت! دختران که همه تورکان‌ فارس‌شده بودند، و هیچ کدام بیش از یک یا دو نسل از زبان مادری‌مان که تورکی بود فاصله نداشتند همانند بومبی از خنده ترکیدند و حتا اگر می‌دانستند چمچه چیست، به شیطنت و شوخی پرسیدند: اکبر چمچه چیست؟

من احساس حقارت را همیشه با این بومب خنده که در پس و پشت دیوارهای نادیدنی ذهن و مغزم پنهان است اندازه می‌زنم. حتا همان هنگام که مادرم که هنوز لهجه‌ی تورکی به تمامی از زبان‌اش بیرون نرفته بود عروس خود را در یک منازعه‌ی زبانی، تورک شاهسون [شاه‌ی سئوه‌ن] خطاب کرد، تا او را تحقیر کند، این بومب خنده بود که در ذهن من دوباره منفجر شد و حال‌ام را خراب کرد.

ام‌روز هم که سخن‌رانی براهنی را گوش می‌دادم دوباره همان بومب خنده در مغزم منفجر شد! و حال‌ام خراب شد.

این خودکم‌بینی زبانی و حتا قومی ترکش کدام بومب خوشه‌ای است که در پهنه‌ی فرهنگ و سیاست منفجر شده است؟ براهنی چرا آن ‌قدر به جزیه‌ دادن زبانی عادت کرده است که نمی‌تواند حتا آن انفجارها را بشنود!؟ آیا او شانس آن را داشته است که در تورکیه زنده‌گی کند؟ و با دو گوش  و دو چشم خود بشنود و ببیند که زبان تورکی همانند باقلاواها ی تورک، شیرین و همانند دخترکان تورک زیبا است؟.

وقتی به جزیه دادن عادت می‌کنیم، آرام آرام خودبی‌گانه‌گی هم از راه می‌رسد.

برای مطالعه‌ی بیشتر:

اکبر کرمی. وقتی به جزیه‌ دادن عادت می‌کنیم

https://www.facebook.com/groups/299744699587969/permalink/312582058304233/?comment_id=317333164495789&notif_id=1701536172979475&notif_t=feedback_reaction_generic&ref=notif

مئهران باهارلی: هاننا آرنتد؛ و فرار ساعدی و براهنی از مسئولیت شخصی تحت نظام‌های دیکتاتور (منتشر خواهد شد)