مخالفت خیابانی با انتشار مجلهی تورکی موللا نصرالدین در تبریز، و دورغپردازیها و تاریخبافیهای آزربایجانگرایان
خیابانینین تورکجه موللا نصرالدین دهرگیسینین تهبریزده یایینلانماسینا
قارشی چیخماسی، آزهربایجان تاریخ یازیمیندا بو گئرچهیین گیزلهدیلمهسی
مئهران باهارلی
Hiyabani’nin Türkçe Molla Nesreddin Dergisinin Tebriz’de yayınlanmasına karşı çıkması, ve Azerbaycan Tarih yazımında bu gerçeğin gizledilmesi
Hiyabani's objection to the publication of the Turkish
Molla Nesreddin Magazine in Tabriz, and its concealment in Azerbaijani
historiography
MÉHRAN BAHARLI
https://independent.academia.edu/MBaharli
https://sozumuz1.blogspot.com/
https://www.facebook.com/profile.php?id=100016259447627
خلاصه:
پس از سقوط جمهوری مردمی آزربایجان، میرزه جلیل محمدقولوزاده به همراه خانوادهاش در ٧ سپتامبر ١٩٢٠ به تبریز مرکز ایالت آزربایجان واقع در تورکایلی در ایران قاجاری مهاجرت کرد. شهر تبریز در آن زمان در تصرف شیخ محمد خیابانی رهبر فرقهی دموکرات آزربایجان، شعبهی تبریز فرقهی دموکرات ایران، و حاکمیت پانایرانیست و ضد تورک آن فرقه موسوم به آزادی سِتان بود. میرزه جلیل سه روز پس از ورود به تبریز در ١٠ سپتامبر برای کسب اجازه برای انتشار مجلهی تورکیزبان موللا نصرالدین به ملاقات خیابانی رفت. اما خیابانی با انتشار آن در تبریز موافقت نهکرد. سه روز بعد از ملاقات مذکور، در صبح ١٣ سپتامبر ١٩٢٠ خیابانی توسط قوای قزاق کشته شد و حاکمیت آزادی سِتان فروپاشید. پنج ماه و نیم بعد از قتل خیابانی و برقراری دوبارهی آرامش در شهر، در ١٩ فوریهی سال ١٩٢١ مجلهی موللا نصرالدین با اجازهی مخبرالسلطنه والی جدید تبریز، و تلاشهای یک ناسیونالیست تورک به نام «ابوالفتوح عُلْوٖی خلخالی» منتشر شد. حمیده خانم ماجرای ملاقات همسرش میرزه جلیل را با خیابانی، و عدم موافقت خیابانی با انتشار مجلهی تورکی موللانصرالدین را در خاطرات خود به زبان روسی ذکر کرده است. فرقهی دموکرات آزربایجان یک جریان سیاسی ایرانگرا و پانایرانیست معتقد به ملت ایران ایجاد شده در دورهی مشروطیت، وطن ایران، و تاریخ پارسی و زرتشتی بود. این حزب فارسی را زبان ملی خود، ایالت آزربایجان، کل تورکایلی و همهی ملت تورک ساکن در ایران (که فرقهی دموکرات آزربایجان اصلاً منکر وجود آن بود) میدانست. از طرف دیگر، زبان تورکی را تهدیدی برای وحدت ملیهی ایران میشمرد، و به همین دلیل با زبان تورکی، مطبوعات تورک، نظام تحصیلی تورک، و مدارس تورکزبان مخالف بود. در تاریخ ایران، این فرقهی دموکرات آزربایجان است که برای نخستین بار تدابیری را برای ممنوع ساختن زبان تورکی و فارسسازی زبان تورکان (وحدت لسانی) طراحی و به اجرا گذاشته است. این جریان همچنین اقداماتی مانند اتحاد با داشناکها و دیگر گروههای افراطی ارمنی و انگلیسها در سالهای آخر جنگ جهانی اول بر ضد قوای ملی تورک، مخالفت با جمهوری مساوات در قفقاز و حاکمیت تورک اتحاد – جمشید خان مجدالسلطنه در تورکایلی را در کارنامهی خود دارد. تاریخنگاری آزربایجانی در قفقاز (ناظم آخوندوف، عباس زمانوف، ...) و مخصوصاً تاریخنگاران آزربایجانگرای تبریزی مبتلا به فتیشیم آزربایجانی و محلیگرایی تبریزی (غولام ممدلی تبریزی، نشریات حکومت ملی آزربایجان، ناهیدی آذر تبریزی، محمدزاده حسین صدیق تبریزی، باقر مرتضوی تبریزی، رضا اغنمی تبریزی، ...) واقعیت مخالفت خیابانی با انتشار مجلهی موللا نصرالدین، و انتشار آن توسط تورکگرایان ٥ ماه و نیم بعد از قتل خیابانی را تحریف، وارونهنمایی و بازنویسی کرده و در این باره روایاتی دروغین آفریدهاند. در این روایت جعلی، خیابانییِ ایرانگرا، فرقهی دموکراتِ آزربایجانِ پانایرانیست و آزادی سِتانِ ضد تورک، و دموکراتهای آزربایجان که صرفاً ملیون ایرانی وقت در تبریز بودند، به صورت حامیان و منتشر کنندهی مجلهی موللا نصرالدین نشان داده شدهاند. این بازنویسی تاریخ، مطابق با اصل اساسی تقدیم کردن آگاهانه و سیستماتیک غیر تورکها، ضد تورکها و دشمنان تورک به عنوان ملی حتی قهرمان ملی در تاریخنگاری آزربایجانی است.
کلمات کلیدی: مجلهی موللانصرالدین، دموکراتهای آزربایجان، خیابانی، تبریز، مطبوعات تورک
اؤزهت:
آزهربایجان خالق جومهوریتینین ییخیلماسیندان سونرا میرزه جلیل ممدقولوزاده و عاییلهسی، ٧ سیخمان آیی ١٩٢٠ده قاجار ایرانی و تورکایلیده بولونان آزهربایجان ایالتینین باشکهندی تهبریزه کؤچ ائتدی. او دؤنهمده تبریز شهههری فرقهی دموکرات ایرانین تهبریز شعبهسی اولان فرقهی دموکرات آزربایجانین لیدئری شیخ محمد خیابانی ایله بو پارتینین آزادی ستان اولاراق بیلینهن پانایرانیست و تورک قارشیتی حکومتینین ایشغالی و کونترولو آلتیندایدی. میرزه جلیل تهبریزه واردیقدان اوچ گون سونرا ١٠ سیخمان آییندا تورکجه موللا نصرالدین دهرگیسینی چیخارمایا ایذین آلماق اوچون خیابانی ایله گؤروشمهیه گئتدی. آنجاق خیابانی تورکجه موللا نصرالدین دهرگیسینین تهبریزده یایینلانماسینی قبول ائتمهدی. گؤروشمهدهن اوچ گون سونرا ١٣ سیخمان آیی ١٩٢٠ خیابانی قازاق گوجلهری ساریسیندان اؤلدورولدو و آزادی ستان حاکمیتی چؤکدو. خیابانینین اؤلدورولمهسیندهن و کهندده دینجلییین یئنیدهن ساغلانماسیندان بئش بوچوق آی سونرا ١٩ بوزآی (شوبات) ١٩٢١ده تهبریزین یئنی والیسی مخبرالسلطنهنین ایذنی ایله و ابولفتوح علوی خالخالی آدیندا بیر تورک میلیتچیسینین چابالارییلا موللا نصرالدین دهرگیسی یاییملاندی. حمیده خانیم روسجا یازدیغی آنیلاریندا ائشی میرزه جلیلین خیابانی ایله گؤروشمهسی اولایینی و خیابانینین موللا نصرالدین دهرگیسینین یایینلانماسینی اونایلاماماسینی آنلاتمیشدیر. آزهربایجان دئموکرات فیرقهسی، مشروطیت دؤنهمینده اولوشدورولان ایران میلتی قاورامینا اینانان، تاریخ یازیمینین تهمهلی پرس و زردوشتی تاریخی اولان، ایرانچی و پانایرانیست بیر سیاسی حرکت ایدی و ایرانی وطن اولاراق گؤروردو. بو پارتی فارسجانی، آزهربایجان ایالتینین یانی سیرا، بوتون تورکایلی خالقینین و ایراندا یاشایان (و آزهربایجان دئموقرات فیرقهسینین وارلیغینی بوتونویله داندیغی) تورک میلتینین اولوسال دیلی اولاراق قبول ائدیردی. بونا قارشیلیق، آزهربایجان دئموقرات فیرقهسی، تورک دیلینی ایرانین میللی بیرلییینه بیر تهدید اولاراق گؤروردو و بو یوزدهن ده قاتی بیچیمده تورک دیلینه، تورک باسینینا، تورک ائییتیم سیستئمینه و تورک اوخوللارینا قارشی چیخیردی. ایران تاریخینده ایلک کهز تورک دیلینین ایشلهدیلمهسینی یاساقلایان، تورک خالقینین دیلینین (توحید لسان آدی آلتیندا) فارسجالاشدیریلماسینا یؤنهلیک اؤنلهملهری گهلیشدیرهن و اویقولایان، تهبریزین آزهربایجان دئمکرات فیرقهسیدیر. آزهربایجان دئموکرات فیرقهسینین بیرینجی دونیا ساواشینین سون ایللهرینده تورک میللی گوجلهرینه قارشی داشناکلار و اینگیلیزلهرله اتحاد قورما، قافقاسیادا آزهربایجان خالق جمهوریتینه قارشی چیخما، اورمولو جمشید خان مجدالسلطنه اؤندهرلییینده تورکایلیده قورولموش تورک بیرلیک دولتینه قارشی مجادله ائتمه کیمی تورک قارشیتی فعالیتلهردهن اولوشان بیر گئچمیشی ده واردیر. آزهربایجان تاریخ یازیمی (عابباس زامانوف، ناظیم آخوندوف، ...)، آزهربایجان میللی حؤکومتینین ایکینجی دونیا ساواشینداکی یایینلاری، و آزهربایجان فئتیشیسمینه یاخالانان بیر سیرا تبریزلی یازارلار (غولام ممدلی، ناهیدی آذر، محمدزاده حسین صدیق، باقر مرتضوی، رضا اغنمی، ...) بو تاریخی گئرچهکلهری چارپیتمیش، تهرسینه چئوریمیش و یئنیدهن یازمیش؛ خیابانینین موللا نصرالدین دهرگیسینین یایینلانماسینا قارشی چیخدیغی گئرچهیینی و خیابانینین اؤلدورولمهسیندهن بئش بوچوق آی سونرا بو دهرگینی یایینلایانلارین اصلینده تورکچولهر اولدوغونو گیزلهمیش، بونون یئرینه باشدان سونا یالان اولان بیر ناغیل اویدورموشدور. بو قورقوسال ناغیلدا، ایرانچی خیابانی، پانایرانیست آزهربایجان دئموکرات فیرقهسی، تورک قارشیتی آزادی ستان حاکمیتی و اصلینده او دؤنهمین تهبریزینده ایران میلیتچیلییینی تمثیل ائدهن آزهربایجان دئموکراتلاری، موللا نصرالدین دهرگیسینین قوللاییجیلاری و یایینلاییجیسی اولاراق تصویر ائدیلیر. بو گئرچهکلهره تهرس اولان تاریخی یئنیدهن یازما، آزهربایجان تاریخ یازیمیندا تورک اولمایانلاری، تورک قارشیتلاری و تورک دوشمانلارینی بیلینجلی و سیستئماتیک بیر بیچیمده میللی و بعضن ده اولوسال قاهرامان اولاراق تصویر ائتمه اولگوسونه اویماقدادیر.
آچار سؤزلهر: موللانصرالدین دهرگیسی، آزهربایجان دئموکراتلاری، خیابانی، تهبریز، تورک باسینی
Özet
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin yıkılmasından sonra Mirze Celil Memmedkuluzade ve ailesi, 7 Sıkman (Eylül) 1920'de Kacar İranı ve Türkili’de bulunan Azerbaycan Eyaleti'nin başkenti Tebriz'e göç etti. O dönemde Tebriz şehri İran Demokrat Partisi'nin Tebriz şubesi olan Fırka-i Demokrat-ı Azerbaycan'ın lideri Şeyh Memmed Hiyabani ile bu partinin Âzâdî Setan olarak bilinen pan-İranist ve Türk karşıtı hükümetinin işgali ve kontrolü altındaydı. Mirze Celil, Tebriz'e vardıktan üç gün sonra 10 Sıkman’da (Eylül'de) Türkçe Molla Nesreddin dergisini çıkarmaya izin almak için Hiyabani ile görüşmeye gitti. Ancak Hiyabani, Türkçe Molla Nesreddin dergisinin Tebriz'de yayınlanmasını kabul etmedi. Görüşmeden üç gün sonra 13 Sıkman (Eylül) 1920 sabahı Hiyabani, Kazak güçleri tarafından öldürüldü ve Âzâdî Setan'ın hakimiyeti çöktü. Hiyabani'nin öldürülmesinden ve kentte dinçliğin (huzurun) yeniden sağlanmasından beş buçuk ay sonra, 19 Bozay (Şubat) 1921'de Tebriz'in yeni valisi Muhbir ül-Seltene'nin izniyle ve "Ebul Futuh Ulvi Halhali" adında bir Türk milliyetçisinin çabalarıyla Molla Nesreddin dergisi yayımlandı. Hemide Hanım, Rusça yazdığı anılarında eşi Mirze Celil'in Hiyabani ile görüşmesi olayını ve Hiyabani'nin Molla Nesreddin dergisinin yayınlanmasını onaylamamasını anlatmıştır. Azerbaycan Demokrat Partisi, Meşrutiyet döneminde oluşturulan “İran milleti” kavramına inanan, Tarih yazımının temeli Pers ve Zerdüşti tarihi olan, İrancı ve pan-İranist bir siyasi hareketti ve İran'ı vatan olarak görüyordu. Bu parti Farsça'yı, Azerbaycan Eyaletinin yanı sıra, tüm Türkili halkının ve İran'da yaşayan ve Azerbaycan Demokrat Partisi'nin varlığını tamamen dandığı (reddettiği) Türk milletinin ulusal dili olarak kabul ediyordu. Buna karşılık, Azerbaycan Demokrat Partisi, Türk dilini İran'ın ulusal birliğine tehdit olarak görürdü ve bu yüzden de katı biçimde Türk diline, Türk basınına, Türk eğitim sistemine ve Türk okullarına karşı çıkıyordu. İran tarihinde ilk kez Türk dilinin kullanımını yasaklayan, Türk halkının dilinin (Dil Birliği adı altında) Farsçalaştırılmasına yönelik tedbirleri geliştiren ve uygulayan, Azerbaycan Demokrat Partisi'dir. Azerbaycan Demokrat Partisi'nin Birinci Dünya Savaşı'nın son yıllarında Türk Milli güçlerine karşı Taşnaklarla ve İngilizlerle ittifak kurma, Kafkasya'da Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'ne karşı çıkma, Urmulu Camşid Han Mecd ül-Seltane önderliğinde Türkili'de kurulmuş “Türk Birlik Hükümeti”ne karşı mücadele etme gibi Türk karşıtı faaliyetlerden oluşan bir geçmişi de vardır. Azerbaycan tarih yazımı (Abbas Zamanov, Nazim Ahundov, …), Azerbaycan Milli Hökümeti'nin 2. Dünya Savaşı'ndaki yayınları, ve (Kulam Memmedli, Nahidi Azer, Mohammadzade Hüseyin Sedik, Bagher Mortazavi, Reza Aghnemi vb. gibi) Azerbaycan Fetişizmine yakalanmış bir sıra Tebrizli yazarlar, bu tarihi gerçekleri çarpıtmış, tersine çevirmiş ve yeniden yazmış, Hiyabani'nin Molla Nesreddin dergisinin yayınlanmasına karşı çıktığı gerçeğini ve Hiyabani'nin öldürülmesinden beş buçuk ay sonra bu dergiyi yayınlayanların Türkçüler olduğunu gizlemiş, bunun yerine baştan sona yalan olan bir hikaye uydurmuştur. Bu kurgusal hikayede, İran yanlısı Hiyabani, pan-İranist Azerbaycan Demokrat Partisi, Türk karşıtı Âzâdî Setan hükümeti ve o dönemin Tebrizinde İran milliyetçiliğini temsil eden Azerbaycan Demokratları, Molla Nesreddin dergisinin kollayıcıları ve yayınlayıcısı olarak tasvir ediliyor. Bu gerçeklere ters olarak tarihi yeniden yazma, Azerbaycan tarih yazımında Türk olmayanları, Türk karşıtlarını ve Türk düşmanlarını bilinçli ve sistematik bir şekilde milli ve bazen de ulusal kahraman olarak tasvir etme kalıbı ve ülgüsüne uymaktadır.
Açar sözcükler: Molla Nesreddin dergisi, Azerbaycan demokratları, Hiyabani, Tebriz, Türk basını
Abstract
After the fall of the Azerbaijan People's Republic, Mirze Celil Memmedquluzade and his family migrated to Tebriz, the capital of Azerbaijan İyalet or State, located in Türkili in Qajar Iran, on September 7, 1920. At that time, the city of Tebriz was under the control of Şeyh Memmed Hiyabani, the leader of the Firqe-i Demokrat-i Azerbaycan, the Tebriz branch of the Democrat Party of Iran, and the pan-Iranist and anti-Turkish government of that party known as Âzâdî Setan. Three days after arriving in Tebriz on September 10, Mirze Calil went to meet Hiyabani to obtain his permission to publish the Turkish-language magazine Molla Nesreddin. However, Hiyabani did not agree with the publication of the Turkish Molla Nesreddin magazine in Tebriz. Three days after the meeting, on the morning of September 13, 1920, Hiyabani was killed by Qazaq forces and the rule of Âzâdî Setan collapsed. Five and a half months after Hiyabani’s murder and the re-establishment of tranquility in the city, on February 19, 1921, Molla Nesreddin magazine was published with the permission of Mokhber al-Saltaneh, the new governor of Tebriz, and through the efforts of a Turkish nationalist named "Abul Futuh Ulvi Halhali". Mrs. Hemide mentioned the incident of her husband Mirze Celil's meeting with Hiyabani, and Hiyabani's disapproval of the publication of Molla Nesreddin magazine in her memoirs written in Russian. The Democrat Party of Azerbaijan was an Iranophile and pan-Iranist political movement that believed in the concept of the “Iranian nation” created during the constitutional period. It viewed Iran as its homeland, with Persian and Zoroastrian history forming the basis of its historiography. The party considered Persian to be its national language, as well as that of the Azerbaijan Iyalet, all the people of Türkili, and the entire Turkish nation living in Iran (which the Democrat Party of Azerbaijan completely denied the existence of). In contrast, the party saw the Turkish language as a threat to Iran’s national unity, leading them to oppose the Turkish language, press, education system, and schools. It was the Democrat Party of Azerbaijan that, for the first time in the history of Iran, developed and implemented measures to ban and prohibit the useof the Turkish language and promote the Persianization of the language of Turks (referred to as Linguistic Unity). The Democrat Party of Azerbaijan also had a history of anti-Turkish activities such as forming alliances with the Dashnaks and the British against the Turkish national forces, opposing the Azerbaijan People's Republic in the Caucasus, and fighting against the rule of the Turkish Unity Government led by Camşid Han Mecd ül-Seltanh in Türkili during the final years of the First World War. Azerbaijani historiography (Nazim Axundov, Abbas Zamanov, …), publications of the Azerbaycan Milli Hökümeti in WWII, and some writers from Tebriz who suffer from Azerbaijan Fetishism (Qulam Memmedli, Nahidi Azer, Mohammadzade Hüseyin Sediq, Bagher Mortazavi, Reza Aghnemi, etc) have distorted, inverted, and rewritten the related facts. They have concealed the fact that Hiyabani opposed the publication of Molla Nesreddin magazine, and it was actually Turkists who published it five and a half months after Hiyabani’s murder. Instead, they have fabricated a false and unfounded narrative about it. In this fictional narrative, the pro-Iranian Hiyabani, the pan-Iranist Democrat Party of Azerbaijan the anti-Turkish Âzâdî Setan government, and the Democrats of Azerbaijan, who were actually Iranian nationalists from Tebriz at the time, are wrongfully portrayed as the supporters and publisher of Molla Nesreddin magazine. This revision of history follows the pattern of deliberately and consistently depinting non-Turks, anti-Turks, and Turkish opponents as national, and at times national heroes in Azerbaijani historiography.
Keywords: Molla Nasraddin magazine, Azerbaijan democrats,
Khiyabani, Tebriz, Turkish press
.png)
.png)
.png)