عریضهنامهی تورکی نوهی نویان جهانشاه باهادیر قاراقویونلو به یاووز
سولطان سلیم عوثمانلی در شکایت از ظلمها و جنایات شاه اسماعیل اول و قیزیلباشها
مئهران باهارلی
Karakoyunlu Noyan Cihan Şah Bahadır'ın Torunu
Tarafından Osmanlı Yavuz Sultan Selim'e Sunulan; Şah İsmail I. ve Kızılbaşların
Uyguladığı Zulüm, Baskı, Vahşet ve Gaddarlığa Dâir Türkçe Arzuhal
A Turkish Petition to Ottoman Yavuz Sultan Selim by
the Grandson of Noyan Jahan Shah Bahadir Qara
Qoyunlu, Concerning the Cruelty, Oppression, Atrocities, and Brutality
Inflicted by Shah Ismail I and the Qizilbash
MÉHRAN BAHARLI
https://independent.academia.edu/MBaharli
https://sozumuz1.blogspot.com/
https://www.facebook.com/profile.php?id=100016259447627
خلاصه:
یکی از نوههای نویان جهانشاه باهادیر قاراقویونلو عریضهنامهای تورکی خطاب به یاووز سولطان سلیم عوثمانلی پس از آغاز سفر جنگی او به دیار عجم (١٥١٤) نوشته است. این عریضهنامه یکی از معدود اسناد به یادگار مانده از اوائل قرن شانزده میلادی از تورکان غیر قیزیلباش ساکن در ایران به زبان تورکی است. زبان این عریضهنامه، تورکی ادبی، معیار و مکتوب آن دوره، یعنی تورکی اوغوزی غربی بسیط و مشترک است. این عریضهنامه افکار و احساسات مردم مناطقی که تحت حاکمیت رژیم دهشت و ترور شاه اسماعیل اول و قیزیلباشان درمیآمدند، مخصوصاً نفرت و خشم تورکمانها و تورکهای بومی غیر قیزیلباش از آنها را به خوبی در خود منعکس کرده است. تورکمانهای علوی ملحق شده به جریان سیاسی قیزیلباش در آناتولی، شاه اسماعیل اول را به مثابهی خدا میپرستیدند. در حالی که تورکها و تورکمانهای سنی و علوی غیر قیزیلباش آناتولی و تورکایلی، ایران و قفقاز آن دوره، سولطان عوثمانلی را شاه خود و دولت عوثمانلی را دولت خویش و هر دو را خودی میشمردند. در نظر تورکان و تورکمانان غیر قیزیلباش، شاه اسماعیل اول و قیزیلباشان تحت امر او اشخاصی جانی، ظالم، بی رحم و خونریز، بی دین، ملعون و منفور بودند که بی دلیل به غارت روستاها و شهرها و قتل عام و کشتار مردم بیگناه میپرداختند. قتل عام مردم غیر قیزیلباش (سُنّیهای تورک و غیر تورک، تورکمانهای قاراقویونلو و آغقویونلو، علویهای قاراقویون و غیر قیزیلباش، و حتی بعدها علویهای قیزیلباش) توسط شاه اسماعیل اول (و شاه تهماسب اول و شاه عباس اول)، واقعیتهایی تاریخی هستند. مولف این عریضهنامه هم به نسلکشی تورکمانها توسط شاه اسماعیل اول اشاره کرده است. به لحاظ اعتقادی، تورکمانان قاراقویونلو معتقد به فورم اولیهی مذهب تورکی علوی (معادل دین حروفی – طریقت بکتاشی در آناتولی غربی) بودند. اما این گروه از تورکمانهای علوی بر خلاف هممذهبان خود یعنی تورکمانهای علوی آناتولیایی که به فرقهی سیاسی جدید قیزیلباش ایجاد شده در دورهی شیخ جنید - شیخ حیدر – شاه اسماعیل اول میپیوستند، از طغیانگری و دیگر رفتارهای افراطی اجتناب میکردند. آنها نفرتی از سُنّیها نهداشتند و در عرصهی سیاسی نیز، بر خلاف آغقویونلوها که با خاندان صفوی متحد شده بودند، و بر خلاف شاه اسماعیل اول و شاه تهماسب اول و شاه عباس اول که متحد و ماشهی دولتهای استعمارگر و صلیبی اوروپایی و کلیسای ارمنی و دشمن خونی عوثمانلیها و تورکمانها و مسلمانها بودند، تورکمانان قاراقویونلو متحد عوثمانلی بر علیه دولتهای استعمارگر و صلیبی اوروپایی و کلیسای ارمنی بودند. مولف عریضهنامه در یک بند میگوید شاه اسماعیل اول پس از اشغال تبریز خاتونی از بزرگان و پسر و دختر او را در عمارتِ اوستون (عالی قاپو – اولو قاپی) و در ملاء عام با شمشیر به قتل رساند و کشتار کرد. این خاتون، احتمالا مادر تنی شاه اسماعیل اول است که پس از ازدواج با یک بیگ آغقویونلو در تبریز در عمارت عالی قاپو مسکن گزیده بود، و پس از اشغال تبریز توسط شاه اسماعیل اول به فرمان او و بنا به بعضی منابع به دست او به قتل رسید. اعدام مادر تنی شاه اسماعیل اول در ملاء عام به همراه فرزندانش، همچنین حدود سی هزار تورکمان در تبریز توسط شاه اسماعیل اول، بخشی از استراتژی او برای تاسیس یک رژیم وحشت و حاکمیت ترور بود.
کلمات کلیدی: قاراقویونلو، قیزیلباش، شاه اسماعیل اول، قتل عام
اؤزهت:
نویان جاهانشاه باهادیر قاراقویونلونون تورونلاریندان بیری، عوثمانلی پادشاهی سولطان سلیم یاووزا خطابن دیار عجمه (ایران، ١٥١٤) ساواش حرکاتینا چیخدیقدان سونرا، تورکجه بیر عریضهنامه یازدی. بو عریضهنامه ١٦.نجی یوزایلین باشلارینا عاید، بؤلگهدهکی قیزیلباش اولمایان تورکلهر طرفیندهن یازیلمیش، گونوموزه اولاشان آز ساییداکی تورکجه بهلگهدهن بیریدیر. عریضهنامهده قوللانیلان دیل، او دؤنهمین ایستاندارد ادبی تورکجهسی، چیندی (یعنی) یالین-اورتاق باتی اوغوز تورکجهسیدیر. مکتوب بیرینجی شاه ایسماعیل و قیزیلباشلارین تئرور و باسقی یؤنهتیمی آلتینا گیرهن بؤلگهلهردهکی خالقین دوشونجه و دویقولارینی ائتکیلی بیر شکیلده یانسیداراق، قیزیلباش اولمایان تورکلهرین اونلارا قارشی دویدوغو نفرت و اؤفکهنی گؤزلهر اؤنونه سهریر. آنادولو علوی تورکلهری بیرینجی شاه ایسماعیله تانری اولاراق تاپیرلاردی. آنجاق او دؤنهمده ایران و قافقاسیا و تورکایلینین یئرلی تورکلهی و تورکمانلاری، ایستهر علوی ایستهر سوننی اولسون، عوثمانلی سولطانینی اؤز خاقانلاری، عوثمانلی ایمپاراتورلوغونو ایسه کهندی دولتلهری اولاراق گؤرورلهردی. اونلارین گؤزونده بیرینجی شاه ایسماعیل و اونا قوشولان قیزیلباشلار، کهندلهرینی، شهههرلهرینی یاغمالایان، معصوم اینسانلاری نهدهنسیز یئره اؤلدورهن، ظالیم، آجیماسیز، قانا سوسامیش، دینسیز، جانی، منفور و لعنتلی اینسانلاردی. قیزیلباش اولمایان یئرلیلهرین (تورک و تورک اولمایان سوننیلهرین، قاراقویونلو و آغقویونلو تورکمانلارین، قاراقویونلو و قیزیلباش اولمایان باشقا علویلهرین، حتتا داها سونرا قیزیلباش علویلهرین) بیرینجی شاه ایسماعیل طرفیندهن توپلو قتل عاملاری بیلینهن تاریخی بیر گئرچهکدیر. عریضهنامهنین یازاری دا بیرینجی شاه ایسماعیلین گئرچهکلهشدیردییی تورکمان سویقیریمیندان دانیشیر. اینانج باخیمیندان قاراقویونلو تورکمانلاری، باتی آنادولوداکی حروفیلیک دینینه – بهکتاشیلیک سورهیینه ائشدهیهر اولان تورک علوی دینینین اوریژینال و ایلکین بیچیمینی ایزلهییردیلهر. آنجاق قاراقویونلولار اؤز دینداشلاریندان، چیندی (یعنی) شیخ جنید - شیخ حیدر – بیرینجی شاه ایسماعیل دؤنهمینده اورتایا چیخان یئنی قیزیلباش سیاسی آخیمی یانداشلاریندان فرقلی اولاراق، آشیری داورانیشلار و داشقینلیقلاردا بولونمامیش، سوننیلهره قارشی نفرت بهسلهمهمیشلهردیر. سیاسی آلاندا دا قاراقویونلو تورکمانلاری، صفوی خاندانی ایله اتحاد قوران آغقویونلولاردان فرقلی ایدی. قاراقویونلو تورکمانلاری ائرمهنی کیلیسهسینین و آوروپا خاچلی دولتلهرینین متفقی اولان بیرینجی شاه ایسماعیل، بیرینجی شاه تاهماسب، و بیرینجی شاه عابباسین و اونلاری عوثمانلینین قان دوشمانی حالینا گهتیرهن سیاستیندهن ده اوزاق دوردولار. تهرسینه، قاراقویونلو تورکمانلاری خاچلیلارا قارشی عوثمانلینین متفقی ایدی. مکتوبون بیر پاراقرافیندا یازار، شاه ایسماعیلین تهبریزی ایشغال ائتدیکدهن سونرا عالی قاپودا (اولو قاپیدا) یاشایان سویلو بیر خاتونو، اوغلو و قیزییلا بیرلیکده خالقا آچیق بیر گؤستهریده قیلیج قوللاناراق اعدام ائتدییینی بهلیرتیر. بو خانیم بویوک احتیمال ایله بیرینجی شاه ایسماعیلین دوغما اؤزآناسی اولوپ، بیر آغقویونلو بهیی ایله ائولهندیکدهن سونرا تهبریزده عالی قاپو قوناغیندا اقامت ائتمیش و بیرینجی شاه ایسماعیلین شهههری ایشغال ائتدیکدهن سونرا اونون امرییله و یا اونون اؤز اهلییله اؤلدورولموشدور. بیرینجی شاه ایسماعیلین تهبریزده اؤزآناسینی، اونون اوشاقلارینی و یاخلاشیق ٣٠٠٠٠ تورکمانی علناً اعدام ائتمهسی، اونون بیر وحشت و تئرور رئژیمی قورما ایستیراتئژیسینین بیر پارچاسی ایدی.
آچار سؤزلهر: قاراقویونلو، قیزیلباش، شاه اسماعیل، قتل عام
Özet
Noyan Cahanşah Bahadır Karakoyunlu'nun torunların biri, Osmanlı Padişahı Sultan Selim Yavuz'a hitaben Diyâr-ı Acem'e (İran, 1514) sefere çıktıktan sonra, Türkçe bir arzuhal yazdı. Bu arzuhal, 16. yüzyılın başlarına âit, bölgedeki Kızılbaş olmayan Türkler tarafından yazılmış, günümüze ulaşan az sayıdaki Türkçe belgeden biridir. Arzuhalda kullanılan dil, o dönemin standart edebi Türkçesi, yalın-ortak Batı Oğuz Türkçesidir. Arzuhal, I. Şah İsmail ve Kızılbaşlar'ın terör ve baskı yönetimi altına giren bölgelerdeki halkın düşünce ve duygularını etkili bir şekilde aktararak, Kızılbaş olmayan Türklerin onlara karşı duyduğu nefret ve öfkeyi gözler önüne seriyor. Anadolu Kızılbaş Türkleri I. Şah İsmail'e Tanrı olarak tapıyorlardı. Ancak o dönemde Türkili, İran ve Kafkasya'nın yerli Türkleri ve Türkmanları, ister Alevi ister Sünni olsun, Osmanlı Sultanını kendi hakanları, Osmanlı İmparatorluğu'nu ise kendi hükümetleri olarak görüyorlardı. Onların gözünde I. Şah İsmail ve ona koşulan Kızılbaşlar, köylerini, şehirlerini yağmalayan, mâsûm insanları sebepsiz yere katleden, zâlim, acımasız, kana susamış, dinsiz ve lanetli insanlardı. Kızılbaş olmayan yerlilerin (Türk ve Türk olmayan Sünnilerin, Karakoyunlu ve Akkoyunlu Türkmanların, Karakoyunlu ve Kızılbaş olmayan başka Alevilerin ve hatta daha sonra Kızılbaş Alevilerin) I. Şah İsmail tarafından toplu katliamları bilinen târîhî bir gerçeklerdir. Arzuhalın yazarı I. Şah İsmail'in gerçekleştirdiği Türkman soykırımından da bahsediyor. İnanç bakımından Karakoyunlu Türkmanları, Batı Anadolu'daki Hurûfîlik dînine - Bektaşî süreyine eşdeğer olan Türk Alevi dîninin orijinal ve ilkin biçimini takip ediyorlardı. Ancak Karakoyunlular, kendi dindaşlarından çındı (yâni) Şeyh Cüneyd, Şeyh Heyder ve I. Şah İsmail döneminde ortaya çıkan yeni Kızılbaş siyasî akımı yandaşlarından farklı olarak, aşırı davranışlarda ve taşkınlıklarda bulunmamış ve Sünnilere karşı nefret beslememişlerdir. Siyâsî alanda da Karakoyunlu Türkmanları, Sefevî Hânedânı ile ittifak kuran Akkoyunlulardan farklıydı. Karakoyunlu Türkmanları Ermeni kilisesinin ve Avrupalı Haçlı ve sömürgeci devletlerin müttefiki olan I. Şah İsmail, Birinci Şah Tahmasab ve I. Şah Abbas'ın onları Osmanlı'nın kan düşmanı haline getiren politikasından da uzak durdular. Tersine Karakoyunlu Türkmanları, Haçlı devletlerine karşı Osmanlı'nın müttefikiydi. Arzuhalın bir paragrafında yazar, I. Şah İsmail'in Tebriz'i işgal ettikten sonra Âli (Ulu) Kapı'da yaşayan soylu bir kadını (Hatunu) oğlu ve kızıyla birlikte halka açık bir gösteride kılıç kullanarak îdâm ettiğini belirtiyor. Bu Hatun büyük bir ihtimalla I. Şah İsmail'in öz annesi olup, bir Akkoyunlu Bey ile evlendikten sonra Tebriz'deki Âli Kapı konağında ikamet etmiş ve şehri işgal ettikten sonra ya I. Şah İsmail'in emriyle ya da onun kendi eliyle öldürülmüştür. I. Şah İsmail'in Tebriz'de öz annesini, onun çocuklarını ve yaklaşık 30.000 Türkman'ı alenen îdâm etmesi, onun vahşet ve terör rejimi kurma stratejisinin bir parçasıydı.
Açar sözcükler: Karakoyunlu, Kızılbaş, Şah İsmail, Toplu kıyım
Abstract
A grandson of Noyan Cahanşah Bahadır Karakoyunlu wrote a Turkish petition addressed to Ottoman Sultan Selim Yavuz after embarking on his war journey to Diyâr-ı Ajam (Iran, 1514). This petition is one of the few surviving Turkish documents from the early 16th century AD, written by non-Kızılbaş Turks of the region. The language used in this petition is the standard literary Turkish of that period, plain and common West Oghuz Turkish. The petition effectively conveys the thoughts and emotions of the people in regions that came under the reign of terror and oppressive rule of Shah Ismail I and Kızılbaş, showcasing the hatred and anger felt by non-Kızılbaş native Turks towards them. Anatolian Kızılbaş Turks worshipped I. Shah Ismail as a god. However, the native Turks and Turkmans of Iran and the Caucasus during that period, whether Alevi or Sunni, considered the Ottoman Sultan as their own king and the Ottoman Empire as their own government. They saw both as their own kin. In their eyes, I. Shah Ismail was a cruel, ruthless, bloodthirsty, ungodly, and cursed person who looted their villages, cities, and killed innocent people without reason. The mass killings of non- Kızılbaş natives (Turk and non-Turk Sunnis, Karakoyunlu and Akkoyunlu Turkmans, Karakoyunlu and non- Kızılbaş Alevis, and later even Kızılbaş Alevis) by Shah Ismail I are known historical facts. The author of the letter also mentions the Turkman genocide committed by Shah Ismail I. In terms of belief, the Karakoyunlu Turkmans followed the original form of the Turkish Alevi religion, which is equivalent to Hurufism religion - Bektashi sect in western Anatolia. Unlike their co-religionists, namely the new Kızılbaş political movement that emerged during the time of Sheykh Cüneyd, Sheykh Heyder, I. Shah Ismail, the Karakoyunlus did not engage in extreme behavior and did not harbor hatred towards Sunnis. In the political realm, the Karakoyunlu Turkmans differed from the Akkoyunlus who formed an alliance with the Safavid dynasty. They also stood apart from the policy of Shah Ismail I, Shah Tahmasab I and Shah Abbas I, who were allies of the Armenian church and European crusader colonialist states, making them blood enemies of Ottomans, Turks and Muslims. Instead, the Karakoyunlu Turkmans were allies of the Ottomans against the crusader colonial states. In a paragraph of the petition, the author mentions that after occupying Tebriz, Shah Ismail I executed a noble woman (Khatun) who lived in Âli Qapı, along with her son and daughter, in a public display using a sword. This lady was most probably Shah Ismail I’s birth mother, who had resided in the Âli Qapı mansion in Tebriz after marrying an Akkoyunlu Bey (lord), and was killed either by Shah Ismail I's command or by his own hand after occupying the city. The public execution of Shah Ismail I's birth mother, her children, and approximately 30,000 Turkomans in Tebriz was part of his strategy to establish a regime of terror and intimidation.
Keywords: Karakoyunlu, Kizilbash, Shah Ismail I, Mass killing
.png)
مقدمه
در این نوشته یک عریضهنامهی تورکی نوشته شده در اوائل قرن شانزده میلادی توسط شخصی که ادعا میکرد از احفاد «سلطان نویان ابوالمظفّر جهانشاه باهادیر قاراقویونلو باهارلی تورکمان» است را معرفی و بررسی کردهام. او این عریضهنامهی تورکی را خطاب به یاووز سلطان سلیم عوثمانلی پس از آغاز سفر جنگی سلطان به دیار عجم در سال ١٥١٤ نوشته است. اصل این مکتوب در آرشیو موزهی توپقاپی سارایی در استانبول نگهداری میشود[1]، و عکسی از آن در نشریهی تاریخ دهرگیسی، شمارهی ٢٢، سال ١٩٦٧ چاپ شده است[2].
زبان به کار رفته در این عریضهنامه تورکی معیار و ادبی آن دوره، یعنی عوثمانلی بسیط و مشترک است و به همین سبب از منظر تاریخ تورکی ادبی، معیار و مکتوب مهم است. این نامه همچنین یکی از معدود اسناد تورکی به یادگار مانده از تورکهای غیر قیزیلباش ساکن در ایران است و به همین جهت هم دارای اهمیت است.
اما اهمیت اصلی این عریضهنامهی تورکی انعکاس افکار و احساسات مردم مناطقی که تحت حاکمیت رژیم دهشت و ترور شاه اسماعیل اول در میآمدند، مخصوصاً تورکهای بومی غیر قیزیلباش در آن است. این مردم تورک همان گونه که در عریضهنامه نیز دیده میشود، و بر خلاف قیزیلباشان و یا آن دسته از علویها و یا علیاللهیهای آناتولی که شاه اسماعیل اول را به مثابهی خدا میپرستیدند، او را شخصی ظالم و رهبر بی رحم و خونریز قیزیلباشان ملحد و بی دین منفور و ملعونی میدانستند که بی هیچ سببی به غارت ولایتهایشان و قتل و کشتار مردم بیگناه و پسران و دختران میپرداختند. به واقع نیز شاه اسماعیل اول و قیزیلباشهای تحت امر او به نسلکشی بومیان غیر قیزیلباش اعم از سُنّیهای تورک - تورکمان و غیر تورک – غیر تورکمان، و تورکها - تورکمانهای علوی غیر قیزیلباش و یا قاراقویون، بکتاشی و ...) دست زده بودند. مولف این عریضهنامهی تورکی هم با عبارت آتی، نسلکشی تورکمانها توسطی شاه اسماعیل را بر زبان آورده است: «[بیرینجی شاه ایسماعیل] یئردهن گؤکه [تورکمان] نسلیمیزه حیف ائیلهدی دوست دشمن ایچینده» (ترجمه: [شاه اسماعیل اول] از زمین تا آسمان، در میان دوست و دشمن به نسل [تورکمان] ما ظلم و ستم و تعدّی و تجاوز کرد). نفرت و خشم مولف این عریضهنامهی تورکی از شاه اسماعیل اول و قیزیلباشان به حدی بود که به محض شنیدن خبر آغاز سفر جنگی یاووز سلطان سلیم به دیار عجم، برای تظلم و استمداد و «سابیدن رو بر خاک پای سلطان عوثمانلی»، همراه با خانواده و افراد خود به استقبال وی شتافت.
نکتهی مهم دیگر که در این عریضهنامهی تورکی نیز دیده میشود، آن است که تورکان بومی ایران و قفقاز آن دوره، سلطان عوثمانلی را شاه خود و دولت عوثمانلی را دولت خویش و هر دو را خودی میشمردند. بیگانهانگاری عوثمانلی در میان تورکان ساکن در ایران و آزربایجان، در اثر تبلیغات و مغزشوئیهای اوریانتالیستها و دولتهای صلیبی – اوروپایی، روحانیون شیعهی امامی فارسی، پانایرانیستها، آزربایجانگرایان پانایرانیست، آزربایجانگرایان استالینیست و چپ ایرانی صلیبی است که در راستای منافع ملی فارسستان، ارمنستان، روسیه و صلیبیان – اوروپای استعمارگر، عوثمانلیهراسی و عوثمانلیستیزی (و اکنون تورکیهستیزی) را به یکی از بنیانهای آزربایجانگرایی و هویتهای قومی - ملی ایرانی و آزربایجانی تبدیل کردهاند. و الا برای تورکان ساکن در ایران، عوثمانلی همان قدر خودی بود و است که دولتهای قاراقویونلو و آغ قویونلو و قیزیلباش و افشار و قاجار، همه با منشاء تورکمان و آناتولیایی. مخصوصاً باید به این نکته توجه داشت که اسّ و اساس دولت قیزیلباش (صفوی) را تورکمانهای آناتولی و آسیای صغیر (و نه حتی ایران و قفقاز) تشکیل میدادند و در نتیجه دولت قیزیلباش هم به همان درجهی عوثمانلی میباید برای «اوریانتالیستها و دولتهای صلیبی – اوروپایی، روحانیون شیعهی امامی فارسی، پانایرانیستها، آزربایجانگرایان پانایرانیست، آزربایجانگرایان استالینیست و چپ ایرانی» صفویدوست، غیر خودی و بیگانه باشد.
در زیر متن این عریضهنامهی تورکی را آورده و سپس توضیحاتی چند در بارهی آن دادهام:
[سولطان نویان جهانشاه باهادیر قاراقویونلونون تورونونون عوثمانلی یاووز سولطان سلیمه یازدیغی و ظالیم بیرینجی شاه ایسماعیل ایله قیزیلباشلاری شکایت ائتدییی تورکجه دیلهکچه]
سعادتلی پادشاهیمیزین خاکِ پایِ کیمیا اثرلهرینه یوز سورمهکدهن سونرا،
عرضِ حال بودور که:
بو دعاگویونوز جهانشاه پادشاهین اوغلونون اوغلو اولوپ، «سرخسرِ ظالم» ولایتیمیز.ی تالان ائیلهییپ ضبط ائیلهدیکده، شیروان ولایتینه واریپ، متمکّن اولموش ایدیم. حتّی ایکی دفعه شیروان پادشاهیندان شاه [ایسماعیل] بو دعاگویونوزو طلب ائیلهدی، وئرمهدی.
حالیا سعادتلی پادشاهِ عالمپناه [سولطان سلیم] حضرتلهری دیارِ عجمه گهلدیکلهرینده بی اختیار اسمِ شریفلهرین.ی ائشیدیپ، خاکِ پایینا یوز سورمهک نیّت ائیلهییپ، اهلِ بیتیم ایله قیرخ اهللی نفر آدملهریمله شیرواندان قالخیپ گهلیرکهن، یولدا «سرخسر بیدین ملحد»لهر راست گهلیپ، قیلیج چهکدیلهر. آدملهریمین بعضیسین.ی قتل ائیلهییپ و بعضیسین.ی توتدولار.
بو فقیری داخی توتوپ قتل ائتمهک ایستهدیکلهرینده، اهلیمده اولان مؤهورلهری گؤروپ، حقیقتِ احوال.ی بیلدیلهر. «بونو شاها ایلهتهلیم» دییه، حبس ائیلهدیلهر. بیر گئجه حق سبحانه و تعالی یول وئریپ، قاچدیم. ایکی اوچ گون بیر داغدا قار ایچینده یاتیپ، بعضی کاربانلارا راست گهلیپ، تیرابزونا گهتیردیلهر. اورادان دولتلی سولطانیمین آستانهسینه یوزوم.و سورهییگهلدیم که عرضِ حال ائدهم.
تهبریزده «عمارتِ اوستون»ده اولان «خاتون»و قیزیلباشِ لعین، «روم پادشاهینا واریپ، بولوشدونوز» دییه جملهسین.ی اوغلویلا و قیزییلا قیلیجدان گئچیردی. یئردهن گؤکه نسلیمیزه حیف ائیلهدی دوست دشمن ایچینده.
سولطانیمین مبارک آیاغی توپراغینا گهلدیم که دشمن سؤزونه اینانماییپ، درگاهیندان بیزی نااومید ائتمهیهسی.نی.ز.
باقی، فرمان سولطانیمیندیر.
مرادِ کلّی بودور که سولطانیمین حضوروندا بیر قاچ جوابیم وار.
SULTAN NOYAN CİHANŞAH BAHADIR KARAKOYUNLU’NUN TORUNUNUN OSMANLI YAVUZ SULTAN SELİM’E YAZDIĞI VE ZÂLİM ŞAH İSMAYIL İLE KIZILBAŞLARI ŞİKÂYET ETTİYİ TÜRKÇE DİLEKÇE
Saâdetli pâdişâhımızın hâk-i pây-i kîmiyâ eserlerine yüz sürmekten sonra
Arz-ı hâl budur ki:
Bu duâgûyunuz Cihanşah Pâdişâh’ın oğlunun oğlu olup, Sorhser-i zâlim vilâyetimizi talan eyleyip zapt eyledikte Şirvan vilâyeti’ne varıp, mütemekkin olmuş idim. Hatta iki defa Şirvan Pâdişâhından Şâh [İsmayıl I.] bu duâgûyunuzu talep eyledi, vermedi.
Hâliya saâdetli pâdişâh-i âlempenâh [Yavuz Sultan Selim] hazretleri diyâr-i Acem’e geldiklerinde bî-ihtiyâr ism-i şeriflerini işitip, hâk-i pâyına yüz sürmek niyyet eyleyip, ehl-i beytim ile kırk elli nefer adamlarımla Şirvan’dan kalkıp gelirken, yolda Sorhser bî-dîn mülhitler rast gelip, kılıç çektiler. Adamlarımın bâzısını katl eyleyip ve bâzısını tuttular.
Bu fakîri dahı tutup, katl etmek istediklerinde, elimde olan mühürleri görüp, hakîkat-ı ahvâlı bildiler. “Bunu Şah’a iletelim” diye haps ettiler. Bir gece Hak sübhânehü ve taâla yol verip, kaçtım. İki üç gün bir dağda kar içinde yatıp, bâzı karbanlara rast gelip, Tırabzon’a getirdiler. Oradan devletli sultanımın âsitânesine yüzümü süreyigeldim ki arz-ı hâl edem.
Tebriz’de “İmâret-i Üstün”de olan Hatun’u, Kızılbaş-ı le’în “Rum Pâdişâhına varıp buluştunuz” diye cümlesini oğluyla ve kızıyla kılıçtan geçirdi. Yerden göye neslimize hayıf eyledi dost düşman içinde.
Sultânımın mübârek ayağı toprağına geldim ki düşman sözüne inanmayıp, dergâhından bizi nâ-ümîd etmeyesiniz.
Bâkî, Ferman Sultânımındır.
Murâd-i küllî budur ki Sultânımın
huzûrunda bir kaç cevâbım var.
سؤزلوک:
ایلهتهلیم: بهرسانیم
بولوشماق: ملاقات کردن
پسوند –م: در کلمات پادشاهیم، سلطانیم، پسوند تحبیب و اعزاز و گرامیداشت
است. مانند ترکیبات دهدهم قورقوت، آقام علی، پادشاهیم
چوخ یاشا، اهفهندیم، بهیگیم - بهییم،
خانیم در بویهای کتاب دهده قورقوت، پیریم و در اسامیای مانند حاجیم
سلطان، بالیم سلطان و .....
حیف ائیلهمهک: ظلم
کردن، ستم کردن و بیداد نمودن، تعدی و تجاوز از حق دیگران
دیار عجم: سرزمین عجمها
دییه: پسوندهای –ه، -ی، پسوند اداتساز (ظرف-فعل ساز) هستند. مانند دییه
(از دیمهک)، ایله (از ایلمهک)، گؤره (از گؤرمهک)، اؤته (از
اؤتمهک)، یانا - یینه (مجددا، از یانگماق، بازگشتن)، تاپا (به سمتِ،
از تاپماق)، دهیره – تهگره (در بارهی، از تهگیرمهک- دئویرمهک)؛ داخی
(از تاخماق)، اؤترو (از اؤتورمهک)، یاراشی (متناسب با، از یاراشماق)،
سایو (هر، با احتسابِ، از سایماق)،
تؤنی (حین، طیِ، از دؤنمهک)، قارشی (در مقابل، از قاریشماق)، دولایی
(به سبب، از دولاماق)، وس[3].
سرخسر: ترجمهی فارسی قیزیلباش و یا قیزیلبؤرک تورکی،
مترادف زرّین کلاه فارسی
شیروان (شروان): نام منطقهای تاریخی در جنوب شرقی قفقاز، شامل اراضی میان
سواحل غربی دریای خزر و رود کورا. هسته
مرکزی و ولایات اصلی آن امروزه بخش عمدهای از جمهوری آزربایجان و بخش کوچکی از
داغستان روسیه است.
قاچ: نئچه، چند
گؤک: آسمان
گؤی: آبی
وارماق: رفتن
یوز سورمهک: چوخ دهیهرلی یا دا مقامی یوکسهک بیر کیمسهنین حضورونا
چیخارکهن و یا قوتسال ساییلان بیر یئره آشیری سئوگی، دهرین سایقی و باغلیلیق
گؤسترمهک، ویا بیر ایستهیین گئرچهکلهشمهسی اوچون اؤنونده بویون اهیمهک،
یئره اهییلمهک، قاپانماق، و یا سایقی دوروشوندا بولونماق
یول وئرمهک: بیرینین اؤنوندهکیاهنگهللهری قالدیرماق و آماجینا، سئودییینه اولاشماسینا ایذین و ایجازه وئرمهک
چند نکته:
١- هویت نگارندهی نامه: نویسندهی عریضهنامهی تورکی ادعا میکند نوهی پسری «سلطان نویان ابوالمظفّر جهانشاه باهادیر قاراقویونلو باهارلی تورکمان» (١٤٦٨-١٣٩٧)[4] است. به احتمال بسیار ادعای او صحیح است. با توجه به نزدیک بودن زمان جهانشاه به نگارش این عریضهنامه و اطلاعات کافی یاووز سلطان سلیم و دستگاههای اطلاعاتی عوثمانلی بر وقایع و مسائل منطقهی تورکمانیا (قاراقویونلو و آغقویونلو) بعید است که نویسندهی عریضهنامه جسارت دروغگویی در این مورد به سلطان را داشته باشد. جهانشاه دارای پنج پسر بود که همه بین سالهای ١٤٦٦-١٤٦٩، یعنی حدود ٥٠ سال و یا نیم قرن پیش از نگارش این عریضهنامهی تورکی کُشته شده بودند[5]. معلوم نیست نگارنده - که در زمان نوشتن عریضهنامهی تورکی میبایست اقلاً پنجاه سال داشته باشد - فرزند کدام یک از پسران مذکور است. شاید هم او یکی از احفاد دیگر جهانشاه قاراقویونلو - مثلاً فرزند سلطان حسین بارانی آتی - باشد که با به دست آوردن مُهرهای وی و به دلایل سیاسی ادعای نوادهگی جهانشاه را میکرده است.
٢-سلطان حسین بارانی - بارانلی[6]: در رسپوبلیکای آزربایجان نگارندهی عریضهنامه را شخصی به نام سلطان حسین بارانلی، حاکم قاراباغ و گؤکچه که خود را به عنوان نوهی جهانشاه معرفی میکرد[7] دانستهاند. طبق روایتهای منابع تاریخی متعدد، سلطان حسین بارانلی که در صدد خروج و ساقط کردن آغقویونلوها و برپاکردن دوبارهی دولت قاراقویونلو بود، در اوایل قیام شاه اسماعیل اول، وی را به عنوان رقیب خود میدید. از این رو به نیرنگ شاه اسماعیل اول و سرکردهگان نزدیک وی را که از اردبیل به سوی قاراباغ و از آن جا به محال گؤکچه آمده بودند، به یک میهمانی – ضیافت - گردهمایی مشورتی در بارهی قیام دعوت کرد تا در آن جا وی را به قتل بهرساند. اما سرکردهگان شاه اسماعیل نوجوان پس از آن که به وجود توطئه مشکوک شدند، به وی توصیه نمودند خود را به تمارض زده به دیدار سلطان حسین بارانلی نهرود. در عوض، عبدی بیگ بیگدلی شاملو و خلفا بیگ و ... نزد سلطان حسین بارانلی رفتند و بابت کسالت شاه اسماعیل از وی عذر خواستند. شاه اسماعیل نیز با یارانش شبانه و محرمانه به چوخور ساییت (سعد) و از آن جا به شرق آناتولی، جایی که قبلاً در آنجا به مدت چهار سال توسط کشیشان ارمنی کلیسای سورپ خاج جزیره ی آختامار واقع در دریاچهی وان پناه داده شده و تربیت شده بود[8]، فرار کرد و به جمعآوری مرید پرداخت. ... اما سلطان حسین بارانلی قریب به یقین در سال ١٥٠٠، - یعنی ١٤ سال پیش از نگارش این عریضهنامهی تورکی، مقارن حرکت جنگی سلطان سلیم یاووز در بهار ١٥١٤ - کشته شده بود. بنابراین وی نهمیتواند مولف آن باشد.
٣-در ریشهشناسی اسم بارانلی - بارانلو در نام سلطان حسین بارانلی که به عنوان نام قاراقویونلوها هم مطرح گشته، عقاید متفاوتی ابراز شده است. از جمله آن را از باران در زبانهای ایرانیک به معنی قوچ، محلی به نام باران در آناتولی در ناحیهی چاپاقچور ایل موش در آناتولی، نام طائفهای از تورکمانهای یؤروک و ... دانستهاند[9]. به نظر اینجانب امکان دارد نام بارانلی مرتبط با طائفهی تورکمان یؤروک مذکور، آن هم محرف نام طائفهی موغول بارین.لی باشد. همانگونه که نام طوائف قوانلو و دوانلو هم به ترتیب محرف نامهای موغولی قووان.لی و دؤوهن.لی است. بارین (ᠪᠠᠭᠠᠷᠢᠨ Baγarin, 巴林 Bālín) از طوائف جنوبی موغولها در موغولستان درونی و احفاد مستقیم خیتانها است.
٤- انتساب مولف این عریضهنامهی تورکی به قاراقویونلوها در توافق با این درک عمومی است که قاراقویونلوها علیرغم آن که به لحاظ اعتقادی تورکمانان بر مذهب غالی علوی (علیاللهی و غلات شیعه متاثر از دین حروفی – بکتاشی و یا معادل آن در میان تورکمانها) و در واقع نمایندهی فورم اصلی و اولیهی مذهب علوی تورک بودند، اما از تعصب و رفتارهای افراطی اجتناب میکردند، و بر خلاف هممذهبان خود یعنی فرقهی سیاسی قیزیلباش ایجاد شده در دورهی شیخ جنید - شیخ حیدر – شاه اسماعیل اول، در حیات اجتماعی نفرتی از سُنّیها نهداشتند. قاراقویونلوها در عرصهی سیاسی نیز، نه تنها بر خلاف آغقویونلوها که با خاندان صفوی پیوند کردند و بر خلاف شاه اسماعیل اول و شاه تهماسب اول و شاه عباس اول که دشمن خونی عوثمانلیها و سنیها و تورکمانها بودند، با آنها دشمنی نهمیورزیدند، بلکه متحد عوثمانلیها و سنیها و تورکمانها بر علیه صلیبیان بودند.
٥-مولف عریضهنامهی تورکی میگوید قیزیلباشها که عدهای از افراد وی را به قتل رسانیده بودند قصد داشتند خود او را هم بهکُشند، اما با دیدن مُهرهایی که وی داشت از این امر منصرف شده و تصمیم گرفتند وی را به شاه اسماعیل اول تحویل دهند. در اینجا منظور از مُهرها، شاید دامقاها (طمغاها) و یا انگشترهای مُهردار منسوب به جهانشاه و یا دیگر شاهان قاراقویونلو باشد که به طریقی در تملک نگارندهی عریضهنامهی تورکی بوده است.
٦- «تبریزده عمارت اوستونده اولان خاتونِ»: در یک بند از این نامه گفته میشود شاه اسماعیل اول پس از اشغال تبریز، زنی از بزرگان (خاتون) را به همراه پسر و دخترش در ملاء عام و به جرم ملاقات با عوثمانلییان با شمشیر به قتل رساند و کشتار کرد: «تبریزده عمارت اوستونده اولان خاتونو .... اوغلویلا و قیزییلا قیلیجدان گئچیردی». عمارت به معنی بنا، ساختمان، بنای عالی و نیز آبادی، ده، و قصبه و شهر و جز آن است.
-در جمهوری آزربایجان جملهی «عمارت اوستونده اولان خاتونو» را به صورت (خاتونی را که بر روی «عمارت» بود) ترجمه کردهاند. در این صورت عمارت باید نام مکانی معلوم و مشهور (شاید عالی قاپو) باشد که مولف احتیاجی به آوردن نام کامل آن حس نهکرده است. اما ترکیب «عمارت اوستونده اولان خاتون» (خاتونی که بر روی بنا و یا بر روی قریه بود) بسیار غریب و غیر معمول در زبان تورکی است.
-این جمله را میتوان به صورت (خاتونی را که ساکن در محلهای به نام «عمارتْ اوستو» بود) هم ترجمه کرد. اما محله و یا دهی با نام «عمارت اوستو» در تبریز و یا اطراف آن وجود نهداشت.
-احتمال سوم و اقوی آن است که «عمارت اوستونده» در اصل «عمارتِ اۆستۆندهİmâret-i Üstün’de » یعنی «در عمارتِ عالی» (اوستون = عالی، اعلی، اعلا، برتر، ....) و یا همان «عالی قاپو» باشد[10]. در صورت درستی این نظر، «عمارتِ اوستونده اولان خاتون ....» یعنی «خاتون (زنی از بزرگان) مستقر در عمارت عالی قاپو»، ممکن است همان مادر تنی شاه اسماعیل اول باشد که پس از ازدواج با یک بیگ عالیرتبهی آغقویونلو در تبریز، در عمارت عالی قاپو – اوستون قاپی متمکن شده بود، و پس از اشغال تبریز توسط شاه اسماعیل اول به فرمان و یا به دست او به قتل رسید[11]. در تائید این نظر، ترجمهی نام تورکی «اوستون» به عالی و علی در موارد دیگری هم دیده شده است. به عنوان نمونه نام «اوستو(ن) بهادر[12]» در کتاب «ذیل جهانگشا»، در بعضی دیگر منابع تاریخی با ترجمهی اوستون تورکی به علی عربی، به صورت «علی بهادر» ثبت شده است. به همین سیاق، عمارتِ اوستون، میتواند ترجمهی عمارت عالی و یا عالی قاپو باشد.
- به احتمال بسیار کمتری قرائت صحیح به صورت «اولان خاتون و دختر و پسرش، همهگی را بر روی عمارت از تیغ شمشیر گذراندند»، و «اولان» نام خاتون مذکور است[13].
-بنا به نظر محقق تورک فتحالله ذوقی، کلمهی «اولان»، ممکن است اشتباه ناسخ و در اصل «اولادِ» باشد که در ادامهی جمله به صورت «دختران و پسرانش» شرح داده شده است[14].
٧-شیروان (شروان) که مولف عریضهنامهی تورکی میگوید پس از اشغال و غارت ولایتش (شاید تبریز) توسط شاه اسماعیل اول بدانجا پناه برده بود، ناحیهای تاریخی در جنوب شرقی قفقاز، شامل اراضی میان سواحل غربی دریای خزر و رود کورا است که در آنجا تورکان سُنّی اکثریت داشته و دارند. ولایات اصلی منطقهی شیروان تاریخی امروزه بخش عمدهای از جمهوری آزربایجان و بخش کوچکی از داغستان روسیه است.
٨- اعدام «خاتون» مستقر در «اوستون عمارت» در ملاء عام و به همراه فرزندان و کودکانش توسط شاه اسماعیل اول بخشی از سیاست حاکم نمودن ترور و رژیم وحشت و دهشت در میان مردم به منظور تسلیم شدن مطلق آنها و در نطفه خفه کردن هرگونه احتمال شورش و مخالفت با حاکمیتش بود. نظام و دولتی که شاه اسماعیل اول تاسیس کرد یک نظام توتالیتر و فاشیست بود[15]. بی رحمی و خونریزیای که شاه اسماعیل اول عامل و بانی آن بود در تاریخ کمنظیر است و شاید بهتوان فقط نرون و یا استالین را با او مقایسه کرد. از گفتههای خود این حاکم خونخوار و جانی که در کودکی توسط کشیشهای ارمنی در کلیسای سورپ خاچ واقع در جزیرهی آختامار دریاچهی وان تربیت و مغزشویی شده بود است: «اگر رعیت حرفی بهگویند، شمشیر میکشم و یک تن را زنده نهمیگذارم».
Şah İsmâil
I.'nin Üstün İmâret'te ikâmet eden "Hatun"u ve çocuklarını herkesin gözü önünde îdâm
ettirmesi, halkın mutlak teslimiyet ve itaatını sağlamak, onun
yönetimine karşı gelişebilecek her türlü isyan olasılığını veya muhalefet
potansiyelini daha en başından boğmak icin, bir dehşet ve korku saltanatı ve
terör rejimi kurma politikasının parçasıydı. Şah İsmâil I. tarafından kurulan
sistem ve devlet, mahiyeti itibarıyla totaliter ve faşist bir yapıdaydı. Şah
İsmâil I.'nin sergilediği acımasızlık ve vahşet ve akıttığı
kan târihte benzeri ender görülür niteliktedir. Onunla kıyaslanabilecek kişiler
ancak Neron veya Stalin gibi figürler olabilir. Çocukluğunda Van Gölü'ndeki Aktamar
Adası'nda bulunan Surp Haç Kilisesi Ermeni râhipleri tarafından yetiştirilen ve
beyni yıkanan bu kana susamış tiranın sözlerindendir: "Halk tek bir îtirâz
sözü bile ederse, kılıcımı çeker ve geride tek bir canlı dahı bırakmam."
در تبریز: «با این که مردم مقاومتی نهکردند، با اینهمه به فرمان اسماعیل قتل عام شدند. طرفداران شاه اسماعیل خانهی هر که نهمیخواست شیعه شود را بر روی زن و فرزندانش به آتش میکشیدند. زنان آبستن را از خانهها بیرون کشیده، شکمشان را دریدند و جنینهایشان را کشتند. دستهجات تبرائی تشکیل دادند و تبرها و دشنههایی بر سر دست گرفته در کوچهها به راه افتادند تا به بهانهی اجبار مردم به تبرا کردن از سنّیها و در آمدن به دین قیزیلباشان به جان و مال و ناموس مردم دستدرازی کنند. سرانجام پس از آن که ۲۰ هزار تن به جرم سنّی بودن کشتار شدند، مردم وحشتزده پارچهی سرخرنگ آویخته و کاملاً تسلیم او شدند ...»
Tebriz'de: "Halk herhangi bir direniş göstermemesine rağmen, yine de İsmâil'in emriyle katledildi. Şah İsmâil'in yandaşları, Şiîliği benimsemeyi reddeden herkesin evi — içlerinde âileler ve çocuklar varken — ateşe veriyorlardı. Hâmile kadınları evlerinden dışarı sürüklüyor, karınlarını yarıyor ve ceninlerini öldürüyorlardı. Halkı Sünnîliği terk etmeye, Sünnî inancını ritüel bir şekilde lanetlemeye ve Kızılbaş inancını benimsemeye zorlama amacıyla *Teberraî* çeteleri kurup; bunlar da ellerinde balta ve hançerlerle sokaklarda dolaşıyor, insanların canına, malına ve nâmûsuna saldırıyorlardı. Nihâyetinde, Sünnî olma suçu nedeniyle yirmi bin kişi katledildikten sonra, dehşete kapılan halk kırmızı bayraklar astı ve tamâmen ona teslim oldu..."
در طبس: «غازیان عظام از گرد راه نهرسیده در شهر طبس تاختند و هرکس را در آن بلده یافتند از دم تیغ بیدریغ گذراندند، آنگاه سورتِ غضبِ پادشاه عرب و عجم تسکین یافت.» ... «بعد از آن که هفت هشت هزار کس کشته شدند و شهر را غازیان غارت نمودند، سَورتِ غضب پادشاه کشورگیر تسکین یافت» ... «پادشاه کینهخواه … به لفظ گهربار ادا فرمودند که هرکه سرِ مرا دوست دارد از گوشت دشمن من طعمه سازد … به مجرد استماعِ این فرمان، کوشش و ازدحام جهت اَکلِ گوشت میتهی شیبک خان به مرتبهئی رسید که صوفیان تیغها کشیده قصد یکدیگر نمودند و آن گوشتِ متعفنِ با خاک و خون آغشته را به نحوی از یکدیگر ربودند که چرغانِ شکاری در حالِ گرسنهگی آهو را بدان رغبت از یکدیگر بهربایند ...»
Tebes'te: "Ulu Gâzîler, yolculuklarının tozu henüz yatışmadan Tebes şehrine hücum ettiler; kasabada buldukları herkesi tereddüt etmeden acımasızca kılıçtan geçirdiler ve ancak o zaman Arapların ve Farsların Hükümdarı'nın [Şah İsmâil’in] öfkesi dindi." ... "Yedi - sekiz bin kişi katledilip Gâzîler şehri yağmaladıktan sonra, ülkeler fetheden Kıral'ın gazabı yatıştı." ... " Kinci kıral... incili sözleriyle, başımı sevenler düşmanımın etini yesin buyurdu... Bu emri duyur duymaz Şeybek Han'ın çürümüş cemdeyini yeme telaş ve kalabalığı öyle bir seviyeye ulaştı ki, Sofular birbirlerine karşı kılıç çekip; aç avcı kuşlarının bir ceylan uğruna boğuşurken sergiledikleri o hırslı ve oburca istekle, kan ve toprak bulaşmış o leş kokulu eti birbirlerinin elinden kaptılar..."
٩- یاووز سلطان سلیم (حاکمیت آوریل ١٥١٢ - سپتامبر ١٥٢٠) که در آن زمان نیرومندترین ارتش روزگار را در اختیار داشت، پس از آن که قیزیلباشان به تحریک شاه اسماعیل اول و در راستای سیاستهای ضد تورک و ضد مسلمان دولتهای استعمارگر صلیبی اوروپایی و تامین منافع آنان، به حرکات ایذائی و سابوتاژهای متعدد در آناتولی دست زده، شورشهای همهگانی و پی در پی به راه افکندند، در بهار ١٥١٤ به سفر جنگی ایران عازم گشت. در تاریخ ٢٣ آوگوست ١٥١٤ جنگ چالدیران به وقوع پیوست و به هزیمت و فروپاشی اوردوی قیزیلباش منجر شد. ٧ سپتامبر ١٥١٤ تبریز توسط اوردوی عوثمانلی فتح و آزاد شد، اشراف تبریز از یاووز سلطان سلیم استقبال نمودند و شاه اسماعیل اول به درگزین - درجزین همدان در قسمت جنوبیتر تورکایلی فرار کرد. در ١٥ سپتامبر یاووز سلطان سلیم از تبریز به سوی قاراباغ در آزربایجان قافقاز حرکت نمود و نواحی غربی تورکایلی به مرکزیت اورمو، همچنین کوردستان را هم ضمیمهی قلمروی امپراتوری عوثمانلی کرد. با اینهمه یاووز سلطان سلیم که در ابتدا قصد گشودن تمام ایران را در بهار داشت، به دلائلی از این امر منصرف شد و به آماسیا بازگشت. در نتیجهی این اشتباه استراتژیک، دولت نوپای قیزیلباش نه تنها از نابودی حتمی نجات یافت، بلکه به یک نیروی وکالتی دولتهای استعمارگر و صلیبی اوروپایی و کلیسای ارمنی ضد تورک و ضد مسلمان، و معضلی چندین قرنی برای دنیای تورک و جهان اسلام تبدیل شد.
[1] Topkapı Sarayı Müzesi
Arşivi, Nr. 9658
[2] M. C. Tekindağ. Vesika
VI. Yeni kaynak ve vesikaların ışığı altında Yavuz Sultan Selim’in İran
seferi. Tarih Dergisi, sayı 22, Mart 1967, Cild XVII, İstanbul Edebiyat
Fakültesi Matbaası. S. 49-86
[3] Prof. Dr. Mustafa Öner. (Ege Üniversitesi) Türkçede
Edatlaşmış Zarf Fiiller
[4] دیوان تورکی سلطان نویان ابوالمظفّر جهانشاه
باهادیر قاراقویونلو باهارلی تورکمان - حقیقی
https://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post.html
دوزهلتمهلهر و اؤنهریلهریمدهن اؤرنهکلهر:
دیوان تورکی جهانشاه حقیقی
https://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post_4.html
تئهران اهلیازماسینین رسیملهری- دیوان
تورکی جهانشاه حقیقی
https://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post_17.html
غزللهر، ١-٢٥
https://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post_62.html
غزللهر،
٢٦-٤٨
https://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post_18.html
غزللهر، ٤٩-٦٨
https://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post_37.html
غزللهر، ٦٩-٩٦
https://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post_6.html
تویوغلار، سؤزلوک - دیوان تورکی جهانشاه حقیقی
[5] پیر بوداق - در
ژوئن ١٤٦٦ به دستور خود جهانشاه توسط برادرش میرزه محمد و به کومک پیر محمد توواچی
در بغداد به قتل رسید
میرزه محمد – بلافاصله بعد از قتل جهانشاه، در ١١ نوامبر ١٤٦٧ در نبرد
چاپاقچور ایل موش در آناتولی به اسارت در آمد و اعدام شد
قاسیم بیگ - به سبب شورش، به همراه جان بیگیم و ... همهگی توسط
برادرش حسنعلی اعدام شدند
حسنعلی - بعد از مرگ پدر جانشین او شد. اما توسط اوغورلو محمد
وارث اوزون حسن آققویونلو به اسارت در آمد و در سال ١٤٦٨ به قتل رسید و یا
خودکشی کرد.
میرزه یوسف - او هم در نبرد چاپاقچور ایل موش در آناتولی به تاریخ ١١
نوامبر ١٤٦٧ دستگیر و کور و سپس به شیراز فرار کرد. عاقبت او قطعی نیست، بنا به
بعضی منابع در ٢٢ اوکتوبر ١٤٦٩ به امر اوغورلو محمد بیگ اعدام شد.
[6] Sultan Hüseyn Baranlı
[7] فاروق سومر ادعای سلطان حسین بارانی مبنی بر نوادهگی جهانشاه
قاراقویونلو را هم با تردید نگریسته است
Sümer, Faruk. Safevi devletinin
kuruluşu ve gelişmesinde Anadolu Türklerinin rölü, s. 17-18
[8] مغزشویی شاه اسماعیل
جوان توسط راهبان ارمنی در کلیسای جزیرهی آختامار – اقتمر در دریاچهی وان
https://sozumuz1.blogspot.com/2023/05/blog-post_22.html
فرار اسماعیل نوجوان به جزیرهی آقتامار دریاچهی وان مقرّ جاثولیقوس
ارمنی و مخفی شدن او به مدت چهار سال در کلیسای ارمنی
https://sozumuz1.blogspot.com/2023/06/blog-post_30.html
تمام گزارشهای اصلی اوروپایی در بارهی برآمدن شاه اسماعیل، بر
«ارتباط مسیحی ارمنی» او اصرار و پافشاری میکنند
https://sozumuz1.blogspot.com/2023/05/blog-post_24.html
تربیت ارمنی – تلمّذ مسیحی شاه اسماعیل نوجوان بنا به منبعی دست اول،
سیاحتنامهی تاجر گمنام
[9] قاراقویونلوها، فاروق سومر، جلد اول، ص ٢٣-٢٥
[10] عدهای عالی قاپو، نام
مقرها و عمارات حکومتی که دولت قیزیلباش در تبریز و اصفهان و اردبیل و قزوین و به
تقلید از «باب عالی» امپراتوری عوثمانلی در استانبول، بنا میکرد را نه از کلمهی
«عالی» عربی، بلکه محرف و معرب کلمات تورکی «اولو» (اعظم، بزرگ)، «آلا» (رنگین)، و
یا «آل» (قرمز) دانستهاند.
[11] طبیب روتا: اسماعیل
نوجوان مادر تنیاش را با دستان خودش کشت، بهسبب بیداد و بی رحمی فوق العادهای
که در حق تورکمانها نشان داد، آنها از اسم صوفو وحشت داشتند.
https://sozumuz1.blogspot.com/2023/07/blog-post_14.html
شاه اسماعیل کودکان و زنان و طبیبها را در تبریز تکه تکه کرد، مادر
تنی خود را به قتل رساند
https://sozumuz1.blogspot.com/2023/07/blog-post_7.html
آنجییولئللو: مخفی کردن اسماعیل نوجوان در جزیرهی آقتامار وان مقرّ
اوسقوف ارمنی و فراری دادن او به قاراباغ توسط کشیشان ارمنی
https://sozumuz1.blogspot.com/2023/07/blog-post.html
قتل مادر تنی شاه اسماعیل توسط او، قتل عام انسانها، کشتار سگها در
تبریز و نبش قبر و سوزاندن اجساد سران و سرداران تورکمان آققویونلو و جنایات
فجیع بسیار دیگر
[12] اوستون
باهادیر و یا علی باهادیر ( علی بَهادُر یا استوبهادر) ( ـ۶۶۱ق) از امرای لشکر
هولاکوخان موغول در فتح بغداد. هولاکوخان هنگام بازگشت به ایران در جمادیالاول ۶۵۶ق، شحنهگی بغداد را
به او داد. او از مخالفان عطاملک جوینی حاکم عراق عرب و خوزستان بود و با اتهاماتی
کوشید او را براندازد. اما بر اثر کوششهای خواجه شمسالدین محمد جوینی، خود مغضوب
هولاکوخان قرار گرفت و پس از برکناری از شحنهگی بغداد در ۶۶۱ق اعدام گردید.
[13] اسم و کلمهی اولان به
معانی آتی است:
١-کوتاه شدهی اوغلان،
در زبان تورکی «اوغلان» هم به عنوان اسم دخترانه و هم اسم پسرانه (به معنی فرزند و
کودک) به کار میرفت (اهرکهک اوغلان: فرزند پسر، قیز اوغلان: فرزند دختر). مانند
اوغلان پاشا بهیگیم که از خویشان شاه تهماسب اول و دختر سلطان حسین میرزا بود. اوغلان
در نام سنگ معروف به «اوغلان قیز» روستای خساره - خاسارا واقع در شهرستان طارم -
تاریم از توابع استان زنجان تورکایلی هم، ممکن است به معنی فرزند دختر باشد.
٢- نام موغولی زنانهی اولَن - اولهن - هوْلون (Ö'elün/Ögelün/Hoelun/Öülen/Oulen, Өэлүн, ᠥᠭᠡᠯᠦᠨ, 訶額侖) به معنی
ابر کوچک و یا مانند ابر، که اسم همسر یسوگای باقاتور - باهادور و مادر چینگیز خان
از طائفهی اولخونود هم بود.
٣- کلمهی موغولی به معنی
طلا و زر.
[14]
Fathollah Zowghi
فتح الله ذوقی
گومان ائدیرهم "اولان خاتون" همان ترکیب "اولاد
خاتون"دور و کاتب طرفیندهن یانلیشلیقلا اولان کتابت اولوپ. بو نسخه
دربارین حرفهای کاتبلهرینجه استنساخ اولوپ و شاید ده فیالمجلس انشاء شخص، کاتبجه
کتابت اولوپ، آنجاق ائشیتدییینی یانلیش قید ائدیپ. عبارتدهن سونرا گهلهن
"اوغلویلا قیزیلا"، بو "اولاد - خاتون" عبارت اُخراسی و
تفسیریدیر. بیزده ایندی اولاد خاتون یئرینه، آرواد اوشاق ترکیبی ایشلهنیر. بونو دا
نظرده آلاق کی معمولاً قادینلارین آدی اوز اهرلهری و قوهوملاری طرفیندهن چهکیلمهز. طرف اؤز
آدینی بیله نامهده گهتیرمهییر؛ نئجه آرواد آناسینین آدینی قید ائدهبیلهر؟!»
مهنیم
بو گؤروشله ایلگیلی دوشونجهم: «مهنجه قادین آدینی گهتیرمهمه تورکمانلار
قونوسوندا چوخ دا گئچهرلی دئییل. بو مکتوبلارین بیرینده ده یازمیشام، سولطان
موراد آققویونلونون آناسی گوهر سولطان خانیم، اوغلوندان دا داها چوخ، شاه اسماعیله قارشی آکتیو ایدی و باشقا حاکیم
و خانلارا گئدهرهک سیاسی گؤروشمهلهری یاپیردی؛ بو ساویمی قولدایان بیر بولقو،
قوروا شهههرینین تالپیران قبیرساندیغیندا تورکمان آققویونلو و قاراقویونلولاردان
قالما تورکجه سینداشی یازیتلارینین چوخوندا قادینلارین آدی دا یازیلمیشدیر. یعنی
تورکمانلاردا، ههله غالی – علیاللهی اولان قاراقویونلولاردا قادینلاری گیزلهمه
و .... کیمی بیر اولای یوخ ایدی، بلکه بو اولای شاه تاهماسبین شیعهلهشمهسیندهن
سونرا تورکلهر آراسیندا دا یایقینلاشمیشدیر» مئهران باهارلی
[15] برای ماهیت توتالیتر - تمامیتخواه، دیکتاتور - استبدادی، و فاشیستی
- سرکوبکر دولت قیزیلباش (صفوی):
Some Reflections on
Totalitarian Tendencies in the Safavid State. Der Islam 53. Berlin, 1976
(Chapter X of the book: Studies on the Histoty of Safawid Iran, Roger M.
Savory)
Aurielie Salesse-Chabrier. From Absolute Prince to Despot: The
political Representations of Safavid Iran in Seventeenth-Century France (in
the book: Safavid Persia in the Age of Empires, the idea of Iran, volume X.
edited by Charles Melville).
Blow, David, Shah Abbas. The Ruthless king who became an Iranian
Legend (London: I.B. Tauris, 2009)
No comments:
Post a Comment