مین‌باشی یوسف ضیاء طالب‌زاده، و اقدامات او در ایجاد پایه‌های دولت ملی تورک‌ایلی ١٩١٨- ١٩١٩

 

مین‌باشی یوسف ضیاء طالب‌زاده، و اقدامات او در ایجاد پایه‌های دولت ملی تورک‌ایلی - ١٩١٨-١٩١٩

 

مئهران باهارلی

 

در این مقاله سندی از مین باشی یوسف ضیاء طالب‌زاده، رئیس «هئیت مخصوصه‌ی اوردوی ششم» عثمانلی به هنگام آزادسازی تبریز و رئیس «جمعیت اتحاد اسلام» تاسیس شده در ١٩١٨ را داده‌ام (بیوگرافی او در پایان این مقاله آمده است). در این سند که گزارش او به مقامات مافوق در وزارت جنگ عثمانلی است، وی از جمله بعضی از اقداماتش را ذکر می‌کند که در عمل به معنی ایجاد پایه‌های دولت ملی تورک در آن سال‌ها در سرزمین تورک‌ایلی است. از جمله: تاسیس «جمعیت اتحاد اسلام» (اسلام به دو معنی مسلمانان و تورک است) در تبریز مرکز آزربایجان، انتشار نشریه‌ی اورگان این جمعیت بنام «اتحاد اسلام قزئتی»، ایجاد «تشکیلات مسلحه‌ی مجاهد»، آموزش سربازان و ژاندارم‌های وقت دولت قاجاری، سازماندهی عشایر و طوائف منطقه برای مقابله با اوردوهای اشغال‌گر روسیه و انگلیس و فرانسه و متحدین مسیحی آن‌ها، و نهایتا تاسیس یک دانشکده‌ی کوچک آموزش و تربیت افسران. یوسف ضیاء طالب‌زاده به سبب اشتراک در آزادسازی تورک‌ایلی در سال‌های جنگ جهانی اول و اقداماتش در بنیان گذاردن دولت ملی تورک در تورک‌ایلی، در تاریخ تورک‌ایلی مانند انور پاشا و علی احسان پاشا، خلیل پاشا، عمر ناجی و روشنی بیگ و حسین جاوید و ... یک قهرمان ملی شمرده می‌شود. 

 

اقدامات یوسف ضیاء در پایه‌ریزی دولت ملی تورک‌ایلی ١٩١٨- ١٩١٩

١-تاکنون نه در تورک‌ایلی و نه در جمهوری آزربایجان و تورکیه تحقیقات علمی در باره‌ی اقدامات یوسف ضیاء در دوره‌ی مورد بحث آزادسازی تبریز و تورک‌ایلی در ایران انجام نگرفته است. اساسا به سبب حذف و بایکوت او در دوره‌ی شوروی و تاریخ‌نگاری آزربایجان‌گرا، در باره‌ی او معلومات صحیح چندانی هم وجود ندارد (مثلا نگاه کنید به پاراگراف مربوط به اشتباهات جمهوری آزربایجان در نشر عکس به یادگار مانده از هئیت رئیسه‌ی جمعیت اتحاد اسلام در تبریز در ادامه‌ی این نوشته). از این جهت، به سبب پرتوافکنی بر این دوره از حیات یوسف ضیاء و تاریخ تورک‌ایلی و مخصوصا دولت‌مداری تورک و تلاش‌ها در سال‌های جنگ جهانی اول برای تاسیس دولتی تورک در تورک‌ایلی، این سند فوق العاده روشن‌گرانه و مفید است. 

٢-«جمعیت اتحاد اسلام» در تبریز که یوسف ضیاء موسس و میرزا علی هئیت رئیس ایرانی آن بود[1]، غیر از «فرقه‌ی اتحاد و ترقی اسلام» است که رهبر ملی تورک جمشیدخان سوباتایلی افشار اورومی – مجدالسلطنه در همان دوره در شهر ساووج‌بولاغ (مهاباد بعدی) آزربایجان تاسیس نمود و پس از مدتی به سبب تمایلات تورک‌گرایانه‌ی جمشیدخان عملا به «فرقه‌ی اتحاد تورک» تبدیل شد. (حزب اتحاد و ترقی اسلام با توصیه‌ی «محمت راغب بیگ» نائب سرکونسول‌گری عثمانلی در تبریز هنگامی که وی در ساووج‌بولاق (مهاباد بعدی) بود، به عنوان یک جمعیت سیاسی و اجتماعی در آن شهر تاسیس و به زودی شعبه‌های آن در سرتاسر تورک‌ایلی (اورمیه، سلماس، خوی، تبریز، مراغه، همدان، اردبیل، ...) گسترده شد. بنا به منابع عثمانلی موسسین حزب عبارت بودند از: «مجدالسلطنه اردشیر جمشید (خان سوباتایلی افشار اورومی – مجدالسلطنه)» حاکم سابق اورمیه و خوی و از سرآمدان اورمیه، «حاجی پیش‌نماز آقا سلماسی» از مجاهدان، «حاجی بیگ میرزا آقا بلوری تبریزی»، «قاضی علی» نائب حکومت ساووج‌بولاق، و مین‌باشی «احمد وجدانی» مدیر بیمارستان هلال احمر ساووج‌بولاق. پس از انتقال مرکزیت « فرقه‌ی اتحاد و ترقی اسلام» به تبریز و گشایش شعبه‌هایش در اورمیه، سلماس، خوی، همدان، اردبیل، ... و گسترش تشکیلاتش در تمام تورک‌ایلی، «جمشیدخان افشار اورومی» رئیس، «حاجی بیگ میرزا بلوری» نائب رئیس، «میرزا فضل الله» رئیس شعبه‌ی اورمیه، «امین الشرع خوئی» از رهبران شاخه‌ی خوی آن، «شیخ علی ثقه الاسلام همدانی» از رهبران شاخه‌ی همدان، «حاج شعبان‌علی» از رهبران آن در اردبیل، ... بوده‌اند. در سال‌های جنگ جهانی اول ژؤن تورک‌ها در راستای پروژه‌ی اتحاد اسلام عثمانلی، و ادراک ملیت مشترک با تورک‌های شمال غرب ایران، از «حزب اتحاد و ترقی اسلام» حمایت می‌کردند. این حزب در صدد چاپ رساله‌ها و نشریات تورکی در اورمیه و تبریز (موفق به آن شد) برای تبلیغ مرام و اندیشه‌ی سیاسی خود بود. این حزب در آغاز یک حزب اتحاد اسلامی («فرقه‌ی اتحاد اسلام») بر اساس ایدئولوژی اتحاد اسلام عثمانلی (اتحاد ملل مسلمان به‌ رهبری عثمانلی بر علیه‌ دولت‌های استعماری و متهاجم اوروپایی) بود که‌ بعدا مبدل به‌ یک حزب ناسیونالیست تورک‌گرا («اتحاد تورک») شد. اینکه این دو تشکل با نام اتحاد اسلام یکی به ریاست یوسف ضیاء – علی هئیت (جمعیت اتحاد اسلام) و دیگری به ریاست جمشیدخان سوباتایلی افشار اورومی – مجدالسلطنه (فرقه‌ی اتحاد و ترقی اسلام – اتحاد تورک) چه رابطه‌ای با هم داشتند و یا در هم ادغام شده‌اند و یا نه، فعلا برای اینجانب معلوم نیست.

آزه‌ربایجان دئموکرات فیرقه‌سی و آزادی‌سِتان؛ ایران‌چی، ائرمه‌نی‌چی، اینگیلیز یان‌لی‌سی، تورک دوشمانی و تورک‌جه ‌ایله ‌فئدئرالیسم قارشیتی ایدی‌له‌ر.

 

آزه‌ربایجان دئموکرات فیرقه‌سی و آزادی‌سِتان؛ ایران‌چی، ائرمه‌نی‌چی، اینگیلیز یان‌لی‌سی، تورک دوشمانی و تورک‌جه ‌ایله ‌فئدئرالیسم قارشیتی ایدی‌له‌ر.

آزه‌ربایجان دئموکرات فیرقه‌سی و آزادی‌سِتان، ان باش‌دا بئش لیدئری خیابانی، نوبری، حریری، بهرامی، بادام‌چی و اوست‌دوزئی مقام‌لاری اولان گنجه‌ای، کسروی، امیرخیزی، یکانی، جلیل اردبیلی، ایران‌شهر وس. بوتونویله‌ ایران‌چی، ائرمه‌نی‌چی، اینگیلیز یان‌لی‌سی و تورک ایله ‌تورک‌جه‌ دوشمانی و فئدئرالیسم قارشیتی ایدی‌له‌ر. آزه‌ربایجان مانقورتیسمی و آنتی تورک آزه‌ربایجان تاریخ‌چی‌لییی بو خایین جریانی بیزه‌ میللی دییه گؤسته‌رمیش‌دیر.

١-حسین جاوید تمموز ١٩١٨: میرزا ایسماعیل نوبری نامی‌نداکی (آزه‌ربایجان دئموکرات فیرقه‌سی‌نین ایکینجی لیدئری و) بیزه ‌دوشمان اولان ایران‌لی، عکسریمیز خوی‌ا گیردییی زمان یازدیغی بیر مکتوب‌دا «تورک‌له‌ر خوی‌ا گیردی‌له‌ر. بیزه‌ فرض اولان شئی، مسلحاً تورک‌له‌رین قارشی‌سی‌نا چیخماق‌دیر» دئمیش‌دیر. و بو حریف کندی (آزه‌ربایجان دئموکرات) فیرقه‌سی‌نی جمع ائدیپ وئردییی نطق‌دا «بیزیم نجاتیمیز اینگیلیزله‌ر طرفی‌نده‌دیر. بیزه‌ لازم اولان شئی، ائرمه‌نی و آسوری‌له‌رله‌ بیرله‌شیپ، تورک‌له‌ری توپراق‌لاریمیزدان طرد ائتمه‌ک‌دیر» دئمیش‌دیر.

٢-کربلایی آغا حریری تبریزی، آزه‌ربایجان دئمکرات فیرقه‌سی ایله‌ آزادی‌سِتان‌ین بئش لیدئری‌نده‌ن بیری ایدی. تورک دوشمانی، اینگیلیز آژانی، تئروریست، پان‌ایرانیست، داشناکسوتیون متّفقی، پاک‌دین و اون‌لو عیرق‌چی تورک دوشمانی عارف قزوینی‌نین قول‌لا‌ییجی‌سی ایدی. بیرینجی دونیا ساواشی ایل‌له‌ری‌نده ‌تورک‌له‌ره ‌قارشی داشناک‌لار و اینگیلیزله‌رله ‌آنلاشاراق سیلاح‌لی بیر گوج و آیاق‌لانما یاراتمایا چالیشدی. ائرمه‌نی گئنئرال آندرانیک‌ین خوی‌ا سالدیری‌سی‌نا دیره‌نه‌ن ساواش کومیته‌سی‌نین باش‌چی‌سی تورک میللی قهرمانی آغا میر مهدی آگئنت‌ی سورگونه ‌یول‌لادی. تورک‌چو لیدئر حاج شعبان‌علی ایله‌ مشهدی ابوالفضل رضازاده، حاج ابراهیم بلوری، میرزه‌ عباس محسنی،...وس‌نی اؤلدورمه‌یه ‌قالخیشدی، حاجی میرزه‌ عبدالکریم و گنج اوغلونو خیابانین اورتاسی‌ندا اؤلدورتدو....

٣-محمدعلی بادامچی تبریزی، آزه‌ربایجان دئموکرات فیرقه‌سی ایله ‌آزادی‌سِتانین بئش لیدئری‌نده‌ن بیری ایدی. بئرلین‌ده ‌پان‌ایرانیست ایرانشهر درگی‌سی اوچون یازدیغی کیتاب‌جیق‌دا شؤیله ‌دیییر: دئموکرات‌لارین (آزه‌ربایجان دئموکرات فیرقه‌سی و آزادی‌سِتانین) تمه‌لی‌نی یونیتاریزم (مرکزیت‌چی‌لیک) اولوشدوروردو و بونلار هر زمان فئدئرالیزمه ‌اینانان اتحاد و ترقی جمعیتی ایله ‌ساواش‌دا ایدی‌له‌ر. آزه‌ربایجان دئموکرات فیرقه‌سی‌نین بوتون یایین و بلگه‌له‌ری‌نده‌ بویوک حرف‌له‌رله ‌قامو اویونا بیلدیردییی شوعاری شو ایدی: «آزه‌ربایجان ایران‌ین آیریلماز پارچاسی‌دیر». دئموکرات‌لارین تورک‌له‌ره‌ قارشی وئردیک‌له‌ری ساواش ذاتن بو ایدی کی تورک‌له‌ر اصلی‌نده‌ فارس آنجاق شیمدی‌لیک تورک دیل‌لی اولان آزه‌ربایجان‌ی اؤزله‌ری‌نه ‌عاید بیلیردی‌له‌ر. آنجاق دئموکرات‌لار بونو قبول ائتمیر و اونا قارشی چیخیردی‌لار.

٤-عبدالله‌ بهرامی، ملیت‌جه ‌فارس، آزه‌ربایجان دئموکرات فیرقه‌سی‌نین بئشینجی لیدئری، خیابانی‌نین یاخین دانیشمانی و آزادی‌سِتان پولیس اداره‌سی باشقانی ایدی. آشیری فارس ناسیونالیستی، آنتی تورک و آنگلوفیل ایدی. تئهران‌دا قاجار دولتی‌نه ‌قارشی ائیله‌م‌له‌رده ‌بولونان کومیته‌ی مجازات آدی‌ندا تئرور اؤرگوتو اویه‌سی و تبریزده ‌تورک میللی شخصیت‌له‌ری اؤلدوره‌ن آزه‌ربایجان دئموکرات فیرقه‌سی‌نین تئرور اؤرگوتو یؤنه‌تیجی‌سی ایدی. خیابانی‌نین دیل سیاستی حاققی‌ندا خاطره‌له‌ری‌نده ‌شؤیله ‌یازیر: خیابانی‌نین تورک‌له‌ر و تورک دیل‌لی‌له‌رله ‌جدّی بیچیم‌ده‌ دوشمان‌لیغی وار ایدی. بو آدلاری (تورک‌و) ایران‌لی‌لار اوچون اوتانج‌وئریجی بیلیردی. دفعه‌له‌رله‌ آرخاداش‌لاری‌نا فارسجانی یایمایا، چوجوق‌لاری اوخول‌لاردا فارس‌جا قونوشدورمایا و تورک‌جه‌نی بوس‌بوتون یوخ ائتمه‌یه‌ توصیه ‌ائدیردی ... آزادی‌سِتان دؤنه‌می‌نده‌ بوتون بیلدیری و بلگه‌له‌ر و یاییملانان درگی و قزئته‌له‌رین هامی‌سی فارس‌جا ایدی. خیابانی حرکتی‌نین آیریلیق‌چی‌لیق و اؤزه‌رک‌لیک – اوتونومی ایله ‌اصلا باغلانتی و ایلیشکی‌سی یوخ‌دور.

سرکوب تورک‌گرایان و ممنوع ساختن زبان تورکی و آموزش به تورکی توسط دموکرات‌های آزربایجان-آزادی‌سِتان

حسین جاوید: مجدالسلطنه تنها شخصیت طرف‌دار تورک و ضد انگلیس؛ و خیانات فرقه‌ی دموکرات آزربایجان

https://sozumuz1.blogspot.com/2021/04/blog-post.html

تبعید سه ‌رهبر فرقه‌ی دموکرات آزربایجان (خیابانی، نوبری، بادام‌چی) به ‌دلیل تبلیغات انگلیس پرستانه ‌و فعالیت‌های ضد تورک‌شان

https://sozumuz1.blogspot.com/2021/08/blog-post_49.html

مبارزه‌ی قهرآمیز و زدوخورد فیزیکی دموکرات‌های آزربایجان با تورک‌گرایان و قائلین به عدم مرکزیت (فدرالیست‌ها، آزادی‌خواهان و ملیون واقعی)

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/03/blog-post_3.html

کومیته‌ی تروریستی خیابانی- دموکرات‌های آزربایجان

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/03/blog-post.html

اخلال‌گری‌ها و سابوتاژهای دموکرات‌های آزربایجان در تبریز بر علیه نیروهای متحد تورک بومی-عثمانلی

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/02/blog-post_28.html

خیانت عده‌ای از دموکرات‌های آزربایجان و اشغال اورمیه توسط سیمیتقو

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/02/1.html

موضع منفی خیابانی نسبت به زبان تورکی  به ادعای عبدالله بهرامی

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/02/blog-post_26.html

دستور موکد خیابانی برای تحمیل زبان فارسی به کودکان تورک و تنبیه آنان به جرم تورکی‌گویی به روایت ناصح ناطق

https://sozumuz1.blogspot.com/2018/07/blog-post_8.html

از خیانت‌های آزربایجان‌گرایان: ممنوع کردن تورکی توسط دموکرات‌های آزربایجان

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/07/blog-post.html

از خیانت‌های آزربایجان‌گرایان: فیوضات و طراحی نسل‌کشی ملی و زبانی تورکی در ایران

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/08/blog-post_17.html

پیوستن تقی رفعت به حرکت ایران‌گرا‌ی آزادی‌سِتان و دلائل آن

http://sozumuz1.blogspot.com/2022/05/blog-post_19.html

حزب مجاهدان تورک (تورک موجاهيدله‌ر فيرقه‌سی) و رهبر آن تبريزلی حاجی بيگ (حاجی ميرزا آقا بلوری)

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/12/blog-post_9.html

ميرزا علی آقا هئيت تبريزی: يک شخصيت ملی تورک

https://sozumuz1.blogspot.com/2018/12/blog-post_15.html

“AZERBAYCAN DÉMOKRAT FİRQESİ” VE “ÂZÂDÎSÉTAN”, İRANÇI, ERMENİÇİ, İNGİLİZ YANLISI, TÜRK DÜŞMANI VE TÜRKÇE İLE FEDERALİSM KARŞITI İDİ.

http://sozumuz1.blogspot.com/2022/06/azerbaycan-demokrat-firqesi-ve.html

آزه‌ربایجان دئموکرات فیرقه‌سی و آزادی‌سِتان؛ ایران‌چی، ائرمه‌نی‌چی، اینگیلیز یان‌لی‌سی، تورک دوشمانی و تورک‌جه ‌ایله ‌فئدئرالیسم قارشیتی ایدی‌له‌ر.

http://sozumuz1.blogspot.com/2022/06/blog-post_26.html

“AZERBAYCAN DÉMOKRAT FİRQESİ” VE “ÂZÂDÎSÉTAN”, İRANÇI, ERMENİÇİ, İNGİLİZ YANLISI, TÜRK DÜŞMANI VE TÜRKÇE İLE FEDERALİSM KARŞITI İDİ.

“AZERBAYCAN DÉMOKRAT FİRQESİ” VE “ÂZÂDÎSÉTAN”, İRANÇI, ERMENİÇİ, İNGİLİZ YANLISI, TÜRK DÜŞMANI VE TÜRKÇE İLE FEDERALİSM KARŞITI İDİ.

Azerbaycan Démokrat Firqesi ve Âzâdîsétan, en başda béş lidéri Xiyâbânî, Nevberî, Herîrî, Behrâmi, Badamçı ve üst düzéy meqamları Genceyi, Kesrevi, Emirxizi, Yékani, Celil Erdebili, İranşehr vs. bütünüyle İrançı, Ermeniçi, İngiliz yanlısı ve Türk düşmanı idi. Azerbaycan Manqurtismi ve anti Türk Azerbaycan târixçiliyi bu xâyin cereyanı bize milli kimi göstermişdir.

1- Hüseyin Câvid - Temmuz 1918: Mirza İsmâil Nevberî nâmındaki [Azerbaycan Demokrat Fırkası’nın ikinci lideri ve] bize düşman olan İranlı, askerimiz Hoy’a girdiyi zaman yazdığı bir mektupta “Türkler Hoy’a girdiler. Bize farz olan şey, müsellahan Türklerin karşısına çıkmaktır” demister. Ve bu herif kendi [Azerbaycan Demokrat] Fırkası’nı cem’ edip, verdiyi nutukta “Bizim necâtımız İngilizler tarafındandır. Bize lâzım olan şey, Ermeni ve Âsûrîlerle birleşip, Türkleri toprağımızdan tard etmektir” demister.

2-Kerbelâyi Ağa Herîri Tebrîzi, “Azerbaycan Démokrat Firqesi” ile “Âzâdîsétan”ın béş lidérinden biri idi. Türk düşmanı, İngiliz ajanı, térorist, Paniranist, Daşnaksütyün müttefiqi, Pâkdin ve ünlü ırqçı Türk düşmanı Ârif Qezvîni’nin destekleyicisi idi. Birinci Dünya Savaşı illerinde Türklere qarşı Daşnaklar ve İngilizlerle anlaşaraq silahlı bir güc ve ayaqlanma yaratmaya çalışdı. Érmeni Général Andranik’in Xoy’a saldırısına direnen “Savaş Komitesi”nin başçısı Türk milli qehreman Ağa Mir Méhdi Agént’i sürgüne yolladı. Türkçü lidér Hac Şa’baneli ile Meşedi Ebilfezl Rızazâde, Hac İbrahım Bulûri, Mirze Abbas Möhsünî, ...vs.ni öldürmeye qalxışdı, Hacı Mirze Ebdülkerim ve genc oğlunu xiyabanın ortasında öldürtdü ....

3-Mehemmedeli Badamçı Tebrîzi, “Azerbaycan Démokrat Fırkası” ile “Âzâdîsétan”ın beş liderinden biri idi. Berlin’deki Paniranist “İranşehr Dergi”si için yazdığı kitapçıkta şöyle diyor: Demokratların (Azerbaycan Demokrat Fırkası ve Âzâdîsétan’ın) temelini Ünitarizm (Merkeziyetçilik) oluşturuyordu ve bunlar her zaman Federalizm’e inanan “İttifak ve Terakki Cemiyeti” ile savaşta idiler. Azerbaycan Demokrat Fırkası’nın bütün yayın ve belgelerinde büyük harflerle kamuoyuna bildirdiyi sloganı şu idi: “AZERBAYCAN İRAN’IN AYRILMAZ PARÇASIDIR”. Demokratların Türklerle karşı verdikleri savaş zaten bu idi ki Türkler, aslında Fars ancak şimdilik Türk dilli olan Azerbaycan’ı kendilerine âit biliyorlardı. Ancak Demokratlar bunu kabul etmiyor ve ona karşı çıkıyorlardı.

4-Abdullah Behrâmî, Milliyetçe Fars, Azerbaycan Demokrat Fırkası’nın beşinci lideri, Hiyâbânî’nin yakın danışmanı ve Âzâdîsétan Polis idâresi başkanı idi. Aşırı Fars nasyonalisti, anti Türk ve Anglofil idi. Tahranda Kacar devletine karşı eylemlerde bulunan “Komiye-ye Mucâzat” adında teror örgütü üyesi ve Tebrizde Türk milli şahsiyetleri öldüren Azerbaycan Demokrat Fırkasının Teror örgütü yöneticisi idi. Hiyâbânî’nin dil siyâseti hakkında hatıralarında şöyle yazıyor: “Hiyâbânî Türkler ve Türk dillilerle ciddi biçimde düşmanlığı vardı. Bu adları [Türk’ü] İranlılar için utançverici biliyordu. Defalarca arkadaşlarına Farsçayı yaymaya, çocukları okullarda Farsça konuşturulmaya ve Türkçeyi büsbütün yok etmeye tavsiye ediyordu. .... Âzâdîsétan döneminde bütün bildiri ve belgeler ve yayımlanan dergi ve gazetelerin hepsi Farsça idi. Hiyâbânî hareketinin ayrılıkçılık veya otonomi ile asla bağlantı ve ilişkisi yoktur”.

سرکوب تورک‌گرایان و ممنوع ساختن زبان تورکی و آموزش به تورکی توسط دموکرات‌های آزربایجان-آزادی‌سِتان

حسین جاوید: مجدالسلطنه تنها شخصیت طرف‌دار تورک و ضد انگلیس؛ و خیانات فرقه‌ی دموکرات آزربایجان

https://sozumuz1.blogspot.com/2021/04/blog-post.html

تبعید سه ‌رهبر فرقه‌ی دموکرات آزربایجان (خیابانی، نوبری، بادام‌چی) به ‌دلیل تبلیغات انگلیس پرستانه ‌و فعالیت‌های ضد تورک‌شان

https://sozumuz1.blogspot.com/2021/08/blog-post_49.html

مبارزه‌ی قهرآمیز و زدوخورد فیزیکی دموکرات‌های آزربایجان با تورک‌گرایان و قائلین به عدم مرکزیت (فدرالیست‌ها، آزادی‌خواهان و ملیون واقعی)

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/03/blog-post_3.html

کومیته‌ی تروریستی خیابانی- دموکرات‌های آزربایجان

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/03/blog-post.html

اخلال‌گری‌ها و سابوتاژهای دموکرات‌های آزربایجان در تبریز بر علیه نیروهای متحد تورک بومی-عثمانلی

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/02/blog-post_28.html

خیانت عده‌ای از دموکرات‌های آزربایجان و اشغال اورمیه توسط سیمیتقو

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/02/1.html

موضع منفی خیابانی نسبت به زبان تورکی  به ادعای عبدالله بهرامی

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/02/blog-post_26.html

دستور موکد خیابانی برای تحمیل زبان فارسی به کودکان تورک و تنبیه آنان به جرم تورکی‌گویی به روایت ناصح ناطق

https://sozumuz1.blogspot.com/2018/07/blog-post_8.html

از خیانت‌های آزربایجان‌گرایان: ممنوع کردن تورکی توسط دموکرات‌های آزربایجان

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/07/blog-post.html

از خیانت‌های آزربایجان‌گرایان: فیوضات و طراحی نسل‌کشی ملی و زبانی تورکی در ایران

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/08/blog-post_17.html

پیوستن تقی رفعت به حرکت ایران‌گرا‌ی آزادی‌سِتان و دلائل آن

http://sozumuz1.blogspot.com/2022/05/blog-post_19.html

حزب مجاهدان تورک (تورک موجاهيدله‌ر فيرقه‌سی) و رهبر آن تبريزلی حاجی بيگ (حاجی ميرزا آقا بلوری)

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/12/blog-post_9.html

ميرزا علی آقا هئيت تبريزی: يک شخصيت ملی تورک

https://sozumuz1.blogspot.com/2018/12/blog-post_15.html

“AZERBAYCAN DÉMOKRAT FİRQESİ” VE “ÂZÂDÎSÉTAN”, İRANÇI, ERMENİÇİ, İNGİLİZ YANLISI, TÜRK DÜŞMANI VE TÜRKÇE İLE FEDERALİSM KARŞITI İDİ.

http://sozumuz1.blogspot.com/2022/06/azerbaycan-demokrat-firqesi-ve.html

آزه‌ربایجان دئموکرات فیرقه‌سی و آزادی‌سِتان؛ ایران‌چی، ائرمه‌نی‌چی، اینگیلیز یان‌لی‌سی، تورک دوشمانی و تورک‌جه ‌ایله ‌فئدئرالیسم قارشیتی ایدی‌له‌ر.

http://sozumuz1.blogspot.com/2022/06/blog-post_26.html

 

بوتون جهان فقرایِ کاسبه‌سی، توپلاشین! قادین عمله‌له‌ر!

 

بوتون جهان فقرایِ کاسبه‌سی، توپلاشین! قادین عمله‌له‌ر!

 

مئهران باهارلی

 

یک پوستر تبلیغاتی کومونیستی – بولشویکی پس از اشغال و ساقط کردن جمهوری مردمی آزربایجان توسط ارتش سرخ.

حاکمیت کومونیستی - بولشویکی پس از اشغال جمهوری آزربایجان و ساقط کردن جمهوری مردمی آزربایجان، برای تحکیم و گسترش پایه‌های خود و در راستای ایدئولوژی‌اش، دست به اقدامات سرکوب‌گرانه و خونین بسیاری زد، از جمله سرکوب نیروهای سیاسی و فرهنگی ملی تورک. از طرف دیگر بعضی از اقدامات نظام جدید کومونیستی – بولشویکی در سرتاسر قلمروی خود، شامل اصلاحات بسیار رادیکال و تابوشکنانه‌ی مثبت در مقیاس تاریخی و جهانی بودند؛ از جمله در عرصه‌ی حقوق کارگران و حقوق زنان و حقوق زبانی ملل و ملیت‌ها، و در بسیاری از عرصه‌های هنری و تبلیغاتی و اخلاقی و .... (بسیاری از این این تابوشکنی‌ها و اصلاحات رادیکال به تدریج متوقف و حتی معکوس شد و جامعه‌ی شوروی به صورت نظامی بسیار محافظه‌کار مخصوصا در عرصه‌ی مسائل زنان و اخلاقی و .... و سرکوب‌گر در عرصه‌ی حقوق زبانی و ملی ملل و ملیت‌ها و .... در آمد).

در این پوستر تبلیغاتی جمله‌ی موارد مذکور دیده می‌شود. از یک طرف تبلیغات و شعارهای اغراق آمیز در باره‌ی حکومت شوراها و جمهوری کومونیستی؛ نوشته شدن پوستر به زبان تورکی عثمانلی مشترک – بسیط؛ تاکید بر اعطای حقوق و آزادی‌های زنان از جمله در ارتباط با تامین مسکن و تحصیل و کارآموزی زنان و تغذیه و تحصیل کودکانشان توسط دولت شوراها؛ .... حتی طراحی و نقاشی و رنگ‌آمیزی این پوستر هم بسیار آوانگارد بوده، نشان دادن سینه‌های لخت زنی با توربان اسلامی و چادر سنتی آن هم در خطاب به جامعه و زنان یک سرزمین با اهالی اکثرا مسلمان مانند آزربایجان، بر مبنای اصل آزادی و حقوق زنان در امر پوشش، عملی فوق العاده جسارت‌آمیز و تابوشکنانه است. از طرف دیگر در این پوستر لجن‌مالی و دروغ‌پردازی در باره‌ی جمهوری مردمی آزربایجان – مساوات که گویا می‌خواهد دوران اسارت زنان را دوباره بازگرداند دیده می‌شود.

دو نکته‌ی جالب دیگر در این پوستر، یکی زبان بکار برده شده در آن است که همانگونه که گفته شد تورکی مشترک و یا عثمانلی بسیط با گنجاندن یکی دو کلمه‌ی بومی مانند قایتارماق و .... در آن است. نکته‌ی دیگر جالب توجه پرچم سرخ با هلال ماه و ستاره‌ی پنج گوش بر آن در دست زن چادری با سینه‌های برهنه است. این پرچم که پرچم رسمی جمهوری سوسیالیستی شوروی آزربایجان در سال‌های ١٩٢٠-١٩٢١ بود، تقریبا عین پرچم امپراتوری عثمانلی بین سال‌های ١٨٤٤-١٩٢٣ است که بعدا پرچم جمهوری تورکیه هم شد (در آن هلال ماه و ستاره‌ی پنج گوش به جای دست راست بالا، در وسط پرچم قرار دارد). جالب توجه است که این پرچم عینا با اضافه کردن شیر شمشیر به دست با خورشید بر پشت او- سمبولی تورک - موغول، پرچم «دولت تورک اتحاد - بیرلیک» تاسیس شده به سال ١٩١٨ به صدارت رهبر ملی تورک جمشیدخان سوباتایلی افشار اورومی هم است.

پایان نوت مئهران باهارلی

 

جمهوری اسلامی ایران، نسل‌‌کشی ارمنی را به رسمیت شناخته است

جمهوری اسلامی ایران، نسل‌‌کشی ارمنی را به رسمیت شناخته است

مقام رسمی جمهوری اسلامی: تورکیه آن قدر نامرد و حیوان‌صفت است که نسل‌کشی‌ای را که انجام داده انکار می‌کند.

 

١-جمهوری اسلامی ایران، نسل‌‌کشی ارمنی را به رسمیت شناخته است

ایساک یونانسیان، رئیس هیئت مدیره‌ی موسسه‌ی هور: «٢٧ سال آرتساخ با جمهوری اسلامی ایران ١٤٠ کیلومتر مرز مشترک داشت، اما کوچک‌ترین دست درازی را شاهد نبودیم. در حالی که دو سال است این مرز دیگر وجود ندارد و شاهد برخی تحرکات از سوی باکو در این منطقه هستیم».

رئیس هیئت مدیره‌ی موسسه‌ی ترجمه و تحقیق هور هم‌چنین بیان کرد: «جمهوری اسلامی ایران با رفتار و کردارش از ١٠٧ پیش، نشان داد که به نوعی نسل‌کشی را به رسمت شناخته است، بازمانده‌گان این واقعه را به آغوش پذیرفت و نمونه‌اش همین آزادی بیان است که می‌توانیم خواسته‌های خود را مطرح کنیم».

٢-مقام رسمی جمهوری اسلامی: تورکیه آن قدر نامرد و حیوان‌صفت است که نسل‌کشی‌ای را که انجام داده انکار می‌کند.

محمود احمدی بيغش، عضو کميسيون امنيت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی با اشاره به اینکه این اولین سفر وی به ارمنستان است، گفت: «البته من در مورد نسل کشی که طی قرن گذشته به وقوع پیوست اطلاعانی داشتم، اما حضور در این مکان موجب افزایش اطلاعاتم شد». وی افزود: «من به ویژه از این واقعیت ناراحت شدم که بشر می‌تواند آن قدر نامرد و حیوان‌صفت باشد که نه تنها دست به چنین کاری بزند، بلکه بدتر از آن، منکر کاری که انجام داده است شود».

 

İRAN İSLAM CUMHURİYETİ ERMENİ SOYKIRIMINI TANIMIŞTIR

İRANLI YETKİLİ: “TÜRKİYE CANAVARCA YAPTIĞI SOYKIRIMI İNKAR EDECEK KADAR ALÇAKTIR”

-------

 

1-İRAN İSLAM CUMHURİYETİ ERMENİ SOYKIRIMI’NI TANIMIŞTIR

İsak Yunansiyan, Hur* kurumu başkanı: “Artsak’ın 27 yıl boyunca İran İslam Cumhuriyeti ile 140 kilometrelik ortak sınırı vardı. Bu sürede İran’a en ufak tecavüze tanık olmadık. Ancak iki yıldır ki bu ortak sınır yoktur ve biz Bakü’nün bu bölgede (İran’a karşı) bir sıra hareketliliyine tanık oluyoruz. ….. İran İslam Cumhuriyeti (Devleti) davranışları ve uygulamalarıyla 107 yıl önceden beri bir anlama Ermeni Soykırımı’nı tanıdığını gösterdi. Bu olayın kalanlarına kucak açtı. Buna örnek, isteklerimizi dile getirebildiyimiz bize (Ermeni aşırı milliyetçilerine) verdiyi şu ifade özgürlüyüdür”[1].

(*Hur: ASALA ve Daşnaksütyün’ün Tahran’daki paravan kültür organizasyonu ve yayınevidir. Bu kurum İran İslam Cumhuriyeti’nin devlet ve devlet dışı önemli Siyasi ve Kültür kurum ve merkezleri, düşünce odaları ile işbirlik ve ortaklık içindedir. Hur her yıl sözde Ermeni Soykırımını anma törenini İran’ın resmi makamları, Milletvekilleri, Şii mollalar, Fars bilim, kütltür ve sanat adamları, araştırmacılar ve aydınların geniş katılımı ile yapmaktadır).

2-İRANLI YETKİLİ: “TÜRKİYE CANAVARCA YAPTIĞI SOYKIRIMI İNKAR EDECEK KADAR ALÇAKTIR”

İslami Şura Meclisi’nin (İran Parlamenti’nin) “İran - Ermenistan Dostluk Gurupu” milletvekilleri İrevan’da Ermeni Soykırımı anıtını ziyaret edip çelenk koydular. Bir dakika saygı duruşundan sonra, Mahmud Ahmedi Bîğeş, İran Parlamentinin “Ulusal Güvenlik ve Dış Siyaseti Komisyonu” üyesi konuşmasında şöyle dedi: “Ben özellikle bu gerçekten çok rahatsız oldum: İnsanoğlu öyle alçak ve canavar olabilir ki sadece bu cinayeti işlemekle kalmayıp, daha kötüsü yaptığı cinayeti inkar eder”[2].

---

[1] کمپين رسمیت زبان تورکی در سراسر ایران

Türkçenin İran Çapında Resmi Dil Edilmesi için Kampanya

https://www.facebook.com/tdqir/posts/5342974742426727

[2] https://fa.armradio.am/2021/12/22/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%D8%A7/?doing_wp_cron=1656005139.9248960018157958984375

حکیم لعلی تبریزی: روزنامه‌ی شرقِ روس، عروس تورکی‌‌زبان - تورک ‌دیل‌لی گلین

 

حکیم لعلی تبریزی: روزنامه‌ی شرقِ روس، عروس تورکی‌‌زبان - تورک ‌دیل‌لی گلین

 

مئهران باهارلی

 

در این مقاله‌ یک قصیده‌ی تورکی از حکیم لعلی تبریزی سروده ‌شده‌ به ‌مناسبت آغاز انتشار روزنامه‌ی تورکی «شرق روس» در تفلیس - قفقاز به سال ١٩٠٣ را آورده‌ام. این شعر به ‌لحاظ تاریخی دارای اهمیت است.

١- شرق روس روزنامه‌ای تورکی بود که ‌بین تاریخ‌های ٣٠ مارس ١٩٠٣ – ١٤ اوجاق ١٩٠٥ در ٣٩٢ شماره در تفلیس، مرکز اداری و فرهنگی قفقاز روس توسط محمد آغا شاه‌تختینسکی - شاه‌تخت‌لی (١٨٤٦-١٩٣١) اهل نخجوان منتشر شد. این روزنامه‌ که هم اولین نشریه‌ و هم اولین روزنامه‌ به‌ زبان تورکی در قفقاز روس در قرن بیستم و ‌همچنین تنها روزنامه ‌به ‌زبان تورکی ما (اوغوز غربی) ‌در آن برهه در روسیه ‌بود، دارای کادر وسیعی از نویسنده‌گان و همکاران از قبیل عمر فائق نعمان زاده‌ و آخوند یوسوف طالب‌زاده ‌(هر دو از قهرمانان ملی تورک در تورک‌ایلی به ‌سال‌های جنگ جهانی اول)؛ احمد آغا اوغلو، عبدالرشید ابراهیم (اؤزبیک)، فریدون به‌ی کؤچه‌رلی، میرزا جلیل قولوزاده،.... بود. شرق روس در قفقاز، ناحیه‌ی وولگا، ایدیل – اورال، سیبیری، دشت قازاق و تورکستان روسیه، شبه‌جزیره‌ی بالکان، کریمه، ... توزیع می‌شد و دارای خواننده‌گان بود. در این روزنامه ‌علاوه ‌بر مسائل و حوادث روسیه، عثمانلی و ایران قاجاری؛ نوشته‌جاتی در مورد حجاب و دفاع از حقوق اجتماعی زنان، مسائل مربوط به‌ اصلاح الفباء و زبان تورکی، وضعیت مسلمانان و تورک‌های روسیه، تاریخ تورک، گشایش مدارس اصول جدید تورک، ... بحث می‌شد.

٢- مخاطب شرق روس در درجه‌ی اول تورک‌های روسیه‌ و در درجه‌ی دوم تورک‌های ایران قاجاری بود. چنانچه‌ در بالای صفحه‌ی اول در طرف راست عنوان، قیمت آبونه‌های خود را برای چهار منطقه به شرح آتی درج کرده ‌است: «تیفلیس، روسیه‌نین اؤزگه‌ شهه‌رله‌ری (دیگر شهرهای روسیه)، ایران دولتی‌نین هر یئری (همه‌ جای دولت ایران)، باشقا مملکت‌له‌ر (کشورهای دیگر)». در روزنامه مکتوبات و شعرها و گزارشات و اخباری فرستاده ‌شده‌ از اورمیه‌، تبریز، رشت، سلماس، اردبیل، مراغه .... (حاجی آغای تبریزی با تخلص شمسی، حاجی آغا محمد علییف تبریزی، شخصی به ‌اسم تبریزی، اردبیل‌لی سلمان محمدزاده، ...) درج و یا به مناسبت‌های گوناگون نام‌های آن‌ها ذکر شده‌ است. مشخصا در شماره‌ی ١٧٥، ٢٥ سپتامبر ١٩٠٤، مکتوبی از ایران در باره‌ی استقبال و رضایت مردم از فرستاده‌ شدن و توزیع شرق روس در ‌آنجا درج شده‌ است. علاوه بر این، در میان همکاران و محررین و مخبرین نشریه‌ نام اشخاصی از تورک‌ایلی هم دیده ‌می‌شود: یوسف سلماسی، محمد سلماسی، ابن سالک اردبیلی، ...

٣- شعر تورکی حکیم لعلی به‌ مناسبت آغاز انتشار شرق روس در قفقاز، ذکر قیمت آبونمان برای ایران در آن، وجود همکاران و محررین تورک‌ایلی‌لی آن، و نهایتا مکتوبات فرستاده‌ شده ‌از شهرهای تورک‌ایلی به ‌روزنامه ‌نشان می‌دهد که ‌شرق روس  در شهرها و در میان تورکان تورک‌ایلی‌لی کاملا شناخته ‌شده ‌و دارای خواننده‌گان بوده ‌است. در ربع اول قرن بیستم (سال‌های انقلاب مشروطیت و جنگ جهانی اول) صدها هزار تورک و غیر تورک ایرانی در قفقاز و عثمانلی و روسیه ‌به‌ کار و زنده‌گی، و یا خدمت در اوردوی عثمانلی مشغول بودند. این‌ها مخصوصا قسم ساکن در عثمانلی که ‌با تورکی مکتوب و ادبی آشنا می‌شدند مطبوعات تورک عثمانلی و قفقاز و روسیه ‌را می‌شناختند، آن‌ها را می‌خواندند، و در مواردی مقالات و نوشته‌جات و اشعاری به ‌تورکی در آن‌ها منتشر می‌کردند. علاوه‌ بر این مهاجرین، قاطبه‌ی نخبه‌گان و فرهنگیان و حتی غیر نخبه‌گان تورک در داخل ایران و تورک‌ایلی هم مطبوعات مطرح تورک‌زبان قفقاز و دیگر نقاط روسیه‌ (کیریمه) و عثمانلی، بویژه ‌نشریات مربوط به‌ جریانات ملی‌گرایی تورک («ترجمان» چاپ قیریم-کریمه؛ «تورک سؤزو» و «تورک یوردو» چاپ استانبول که‌ معتبرترین نشریات روشن‌فکری و فرهنگی جریان ملی‌گرایی تورک در عثمانلی و از اورگان‌های «حزب اتحاد و ترقی» و «تورک اوجاق‌لاری» بودند؛ «فیوضات» چاپ باکو، ....) را خوانده‌ و تعقیب می‌کردند. بسیاری از این نشریات با درج قیمت آبونمان در ایران در صفحه‌ی اول خود، اعلام می‌کردند که ‌در ایران- عجمستان و تورک‌ایلی دارای مشترک و آبونه‌چی می‌باشند. حتی بعضی از این‌ها دارای توزیع کننده ‌در تورک‌ایلی هم بودند. چنانچه ‌در یک شماره‌ی «ترجمان»، موزّع آن در تبریز به‌ شکل «اداره‌‌خانه‌ی ناصری» معرفی شده‌ است.

 

داستان کینیاز دالگوروکی، توطئه‌ی قائم مقام برای خلع محمدشاه‌ و پایان دادن به ‌سلسله‌ی قاجار به ‌سبب تورک و موغول بودنشان

 

داستان کینیاز دالگوروکی، توطئه‌ی قائم مقام برای خلع محمدشاه‌ و پایان دادن به ‌سلسله‌ی قاجار به ‌سبب تورک و موغول بودنشان

 

مئهران باهارلی

 

در یک داستان تاریخی - تخیلی[1] بنام «پرنس دالگوروکی» (کینیاز دالگورکی)، تالیف شده‌ در ربع آخر حیات سلسله‌ی تورک قاجار، مطلبی در باره‌ی توطئه‌ی صدر اعظم قائم مقام فراهانی برای خلع محمد شاه ‌از سلطنت و تعویض سلسله‌ی قاجار به ‌سبب تورک و از نژاد موغول بودنشان با سلسله‌ی پاک‌سرشت زندیه‌ آمده ‌است.

صرف ذکر شدن این مطلب در یک کتاب – هر چند از ژانر ادبیات تخیلی - که ‌تالیف دهه‌ی اول قرن بیستم است، نشان می‌دهد که‌ در آن زمان تز تورک و موغول یعنی بیگانه ‌بودن قاجاریان، و ضرورت پایان دادن به‌ حاکمیتشان بر ایران به‌ همین دلیل و جای‌گزینی این سلسله‌ی تورک با یک سلسله‌ی ایرانی – خودی و مشخصا زندیه، در ادبیات سیاسی وقت ایران کاملا معلوم بود (به‌ واقع بیگانه‌ بودن تورک‌ها و ضرورت پایان دادن به ‌حاکمیت قاجارهای تورک و بیگانه‌ بر ایران، گفتمان اصلی حرکت انگلیسی مشروطیت بود). 

اشارات کسروی به‌ موضوع توطئه‌ی خلع سلطنت محمدشاه ‌و تعویض سلسله‌ی قاجاری به ‌سبب تورک و موغول بودنشان در داستان پرنس دالگوروکی

کسروی در دو اثر خود به ‌این مطلب داستان پرنس دالگوروکی اشاره ‌کرده‌ است: «پس از مرگ فتح‌علی شاه‌ و نشستن محمدشاه‌ بر تخت سلطنت، سید ابوالقاسم قایم مقام فراهانی صدراعظم با این عنوان که‌ محمد شاه‌ تورک است و نژاد موغولی دارد و اختیار خود را به ‌روس‌ها سپرده‌ است، قصد برکناری او و بر تخت سلطنت نشاندن فردی از خاندان زند را داشت. وی این ایده‌ی خود را مخفیانه ‌با حکیم احمد گیلانی یکی از روحانیون و موللایان شیعی برجسته ‌در تهران مطرح کرده ‌بود و با او در این رابطه ‌مشورت می‌کرد. این دو می‌خواستند پادشاهی را از قاجاریان تورک درآورده ‌به‌ خاندان زند بازگردانند. اما دالگوروکوف توسط میرزا حسین‌علی نوری [بهاء الله ‌بعدی] از این توطئه‌ مطلع شد و ماجرا را به‌ محمدشاه ‌اطلاع داد؛ حکیم احمد گیلانی را با خوراندن زهری به ‌دست میرزا حسینعلی نوری به‌ قتل رسانید و محمد شاه ‌را به‌کشتن قایم مقام واداشت ...». همانگونه‌ که‌ دیده ‌می‌شود به‌ نظر کسروی دلیل توطئه‌ی قایم مقام و حکیم احمد گیلانی برای خلع محمدشاه‌ از سلطنت در داستان پرنس دالگوروکی، تورک و موغول نژاد بودن محمدشاه‌ و دلیل تلاش آن‌ها برای تعویض سلسله‌ی قاجاری با زندیان، پاک طینت (یعنی ایرانی نژاد بودن) زندیان و در نتیجه ‌بد طینت (یعنی بیگانه‌ و تورک نژاد بودن قاجارها) است.

اشاره‌ی اول کسروی به‌ توطئه‌ی ضد تورک در داستان پرنس دالگوروکی: «چون فتح‌علی شاه‌ مرده ‌و محمدشاه ‌به ‌جای او نشسته، قایم مقام به ‌عنوان اینکه‌ محمد شاه‌ تورک است و نژاد موغولی (؟) دارد، وآنگاه ‌اختیار خود را به ‌روس‌ها سپرده، می‌خواسته ‌او را بردارد و کسی را از خاندان زند پادشاه‌ گرداند. در این باره‌ با حکیم احمد [گیلانی] نامی که‌ از عرفای ایران شمرده ‌می‌شده‌ شور نهانی می‌داشته. ولی دالغورکی به ‌وسیله‌ی میرزا حسین‌علی [نوری] از آن آگاه‌ گردیده ‌و این است از یک سو زهری به‌ میرزا حسین‌علی [نوری] داده‌که‌ به ‌حکیم احمد خورانیده ‌و از یک سو محمدشاه‌ را به‌ کشتن قایم مقام واداشته‌...»[2].

اشاره‌ی دوم کسروی به ‌توطئه‌ی ضد تورک در داستان پرنس دالگوروکی: «چون فتح‌علی‌شاه‌ مرده‌ و محمدشاه ‌به‌ جای او نشسته ‌و قایم مقام با حکیم احمد [گیلانی] نامی از موللایان تهران چنین می‌خواسته‌اند پادشاهی را از قاجاریان تورک در آورده، به ‌خاندان زندی بازگردانند، دالغورکی به‌ دستیاری میرزا حسین‌علی [نوری] از این داستان آگاه‌ گردیده‌ و به‌ جلوگیری کوشیده. بدینسان که ‌با دست میرزا حسین‌علی [نوری] زهر به‌ حکیم خورانیده ‌و محمدشاه‌ را از چگونه‌گی آگاه‌ گردانیده‌ و به ‌کشتن قایم مقام واداشته‌...»[3].

اصل پاراگراف مربوط به‌ توطئه‌ی ضد تورک در داستان کینیاز دالگوروکی:

«پس از رمضان یک روز دوشنبه‌ میرزا حسین‌علی [نوری – بهاء الله ‌بعدی] در گرمی‌ی هوا آمده‌ بود که‌ مرا ملاقات نماید. ولی من در دو فرسنگی‌ی شهر بودم. پس از آمدن به‌ شهر در صندوق نامه‌هایم یک نامه‌ از او دیدم که راپورت داده ‌بود که ‌دیشب غروبی قائم مقام صدر اعظم به‌ خانه‌ی حکیم احمد گیلانی آمده‌ بود و من به ‌وسیله‌ی گل محمد نوکر حکیم به‌ عنوان اینکه‌ صدر اعظم را به‌ بینم وارد اوتاق قهوه‌خانه ‌شدم. حکیم با قائم مقام می‌گفت: «این شخص (محمد شاه) لایق سلطنت نیست، نوکر اجنبی است و باید یک نفر ایرانی پاک‌طینت مثل زندیه‌ پادشاه ‌شود. وسایل کار را به‌ توسط و کومک اعیان و سردارها باید فراهم کرد و همسایه‌ی جنوبی [بریتانیا] حاضر است همه ‌جور با ما مساعدت کند». و حکیم احمد هم تصدیق می‌کرد. و می‌گفت: «شما و تدبیرات شما این شخص را به‌ سلطنت رسانیده. من چندین مرتبه‌ در این خصوص به ‌شما گفتم، ولی مواقعی چند به‌ دست آمد که‌ شما مانع شدید. خصوصاً هنگامی که‌ در نگارستان بودیم و اغلب شاهزاده‌گان بلافصل مدعی سلطنت بودند و اگر بزرگان زندیه‌ را حاضر نداشتید، علی میرزای ظل السلطان که‌ بود. و به علاوه ‌میان این چند نفر شاهزاده ‌یک نفر که ‌لایق بود به ‌تخت می‌نشاندی». قائم مقام فرمود: «ملاحظه‌ خواهید نمود که ‌این جوان مریض که ‌نوکر اجانب است، مثل پدرش ناکام از دنیا خواهد رفت و حق به‌ حق‌دار خواهد رسید»[4].