مقالهای تورکی از سید حسن تقیزاده: شرقه خطاب
مئهران باهارلی
خلاصه
سید حسن تقیزاده از رهبران اصلی جنبش پانایرانیستی و ضد تورک مشروطیت در ایران و رهبر عملی آن در آزربایجان و قفقاز، رهبر انجمن تروریستی اتحادیهی آزربایجان در تهران، یک ماسون مطیع و مجری سیاستهای ضد تورک وقت دولت بریتانیا در ایران و منطقه بود. او در هماهنگی با پارسیان هندوستان و داشناکها و تروریستهای بابی ازلی و قفقازی و در ماشهگی برای سیاستها و ماکروطرحهای استراتژیک ضد تورک دولتهای استعمارگر و صلیبی اوروپایی، شعلهی جنگ داخلی و عملیات تروریستی و براندازانه بر علیه دولت تورک قاجار را بر افروخته بود. تقیزاده نقشی کلیدی در اشغال تهران پایتخت دولت تورک قاجار توسط داشناکها و پانایرانیستها و ازلیها و بختیاریها و تروریستها، پایان دادن به حاکمیت سیاسی تورک بر ایران، آفرینش مفهوم مودرن «ملت ایران» بر اساس باستانگرایی آریائی – زبان فارسی – زرتشتیگری، و «هویت قومی آزربایجانی» و «آزربایجانگرایی پانایرانیستی» داشت. تقیزاده اولین و عالیترین مقام رسمی و دولتی بود که از کورسی نمایندهگی مجلس شورای ملی خواستار ریشهکن کردن تورکی از ایران و فارسسازی تورکهای ساکن در آن شد. او از سمبولها و محل التقای «مانقورتیسمهای تبریزی، قفقازی، آزربایجانی» است. تقیزاده در سالهای اقامت خود در استانبول چند مقاله به زبان تورکی نوشته است. یکی از این مقالات «شرقه خطاب» (خطاب به شرق) نام دارد که وی آن را به مناسبت جنگ ایتالیا و متحدان اوروپائیاش بر علیه عوثمانلی در دریای آقدهنیز (مدیترانه) و شمال آفریقا به سال ١٩١١ نوشته است. در زیر این مقالهی تورکی تقیزاده را برای اولین بار در ایران منتشر میکنم. سبک انشاء و نگارش تورکی این مقاله ساختهگی، پر از کلمات ناهنجار عربی، دارای جملاتی طولانی و عباراتی سست و نامفهوم و مغلوط با اشتباهات گرامری است. علیرغم حشر و نشر تقیزاده با مطبوعات و کتب تورکی و الهامپذیری و اقتباس گستردهاش از آنها، تقیزاده در نوشتن به تورکی بی استعداد بود و بر ظرایف تورکی مکتوب و ادبی، و دستور زبان تورکی چندان واقف نهبود. تقیزاده که در جریان مشروطیت عَلَم باستانگرایی زرتشتی و جنگ بر علیه فرهنگ بومی اسلامی و تورک را برافراشته بود، در این مقاله با دورویی و ریاکاری، از امپراتوری تورک عوثمانلی به عنوان اومیدگاه مشرق زمین و هلال و ستارهی عوثمانلی و ... تمجید میکند، از دسیسههای غرب بر جهان اسلام و لزوم بسیج و جنگ همهگانی مسلمانان بر علیه آنها و گرفتن انتقام از ایشان تحت بیرق عوثمانلی سخن میگوید، و ادعا میکند که حاضر است جان ناقابل خود را در راه حفظ استقلال عوثمانلی که او آن را قبلهگاه شرق مینامد، و در جنگ با دولتهای اوروپایی فدا کند. تقیزاده در این مقاله که در سال ۱٩۱۱ منتشر شده هم، ٩ سال قبل از مقالهی مشهورش در کاوه ۱٩۲٠، ضرورت از سر تا پا اوروپایی شدن عوثمانلییان، مسلمانان و شرق را بیان کرده است. او میگوید که ایدهی اوروپایی شدن از نوک پا تا فرق سر، تدبیری موثر برای از بین بردن میکروب فساد «خودآگاهی ملی تورک و ناسیونالیسم تورک» که عوثمانلیها در بعضی از ولایات ایران پاشیدهاند، است.
Özet
Seyyid Hasan Takîzâde, İran'daki Türk karşıtı Meşrutiyet Hareketi'nin kilit bir ismiydi; hareketin Azerbaycan ve Kafkasya'daki de fakto lideri, Tahrandaki Pan-İranist ve terörist "Azerbaycan İtihadiyesi Derneyi"nin başkanıydı. O, İngiliz devletinin İran ve bölge genelindeki Türk karşıtı politikalarını uygulayan sadık bir Masondu. Hintli Parsiler, Ermeni Taşnaklar, Ezelî Bâbîler ve Kafkasyalı teröristlerle eşgüdüm içinde hareket eden Takîzâde; Türk Kacar devletini devirmeyi amaçlayan iç savaşları kışkırtmış, terör ve yıkıcı faaliyetleri organize etmiş ve böylece Avrupalı sömürgeci ve Haçlı güçlerin stratejik Türk karşıtı gündemlerinin bir aracı işlevini görmüştür. Takîzâde; Ermeni Taşnaklar, Pan-İranistler, Bâbî-Ezeliler, Bahtiyariler ve Kafkasyalı teröristler tarafından Türk Kacar Devleti'nin başkenti Tahran'ın 1909'da işgal edilmesinde; İran üzerindeki Türk siyasi egemenliğinin sona erdirilmesinde; Aryanizm, Fars dilsel üstünlüğü ve İslam öncesi Zerdüştlük temeline dayalı modern "İran ulusu" kavramının oluşturulmasında; ayrıca "Azerbaycanlı bölgesel-etnik kimliği" ve "Pan-İranist Azerbaycancılık" anlayışının şekillendirilmesinde merkezi bir rol oynamıştır. Takîzâde, Parlamento kürsüsünü kullanarak Türk dilinin İran'dan kurumsal düzeyde silinmesi ve Türk milletinin Farslaştırılması çağrısında bulunan ilk üst düzey devlet yetkilisiydi. Nihayetinde Takîzâde; Tebrizli, Kafkasyalı ve Azerbaycanlı Mankurtlaşmalarının sembolü ve bir buluşma noktasıdır. Takîzâde, İstanbul'da bulunduğu yıllarda Türkçe bir kaç makale kaleme almıştır. Bunlar arasında, İtalya ve Avrupalı müttefiklerinin Akdeniz ve Kuzey Afrika'da Osmanlı İmparatorluğu'na karşı yürüttüğü savaşa cevaben 1911 yılında yazdığı "Şark'a Hitap" başlıklı yazı da yer alıyor. Aşağıda, Takîzâde'in bu Türkçe makalesini, İranda ilk kez olmak üzere, sunmakta ve yayımlamaktayım. Bu makalenin Türkçe yazım üslubu son derece yapaydır; eğreti Arapça alıntı sözcükler ve uzun, zayıf, tutarsız cümlelerin yanı sıra, dilbilgisi açısından hatalı ifadelerle doludur. Takîzâde, Osmanlı ve Kafkasyanın Türkçe yayınları ve edebiyatıyla yoğun bir etkileşim içinde olup bunlardan önemli ölçüde ilham almasına ve malzeme devşirmesine rağmen, Türkçe yazma konusunda yetenekten yoksundu; ayrıca yazılı edebi Türkçeye ve onun dilbilgisi kurallarına dair hakimiyeti de oldukça zayıftı. Takîzâde, Meşrutiyet Devrimi sırasında Zerdüştçülüğün yeniden canlandırılmasını savunan ve yerel İslami ve Türk kültürlerine karşı savaş açan, Masonik ve Ezeli Babilik bağlantılara sahip bir şahsiyetti. Ne var ki bu makalede ikiyüzlü bir tavırla; İslam dünyasına yönelik Batı komplolarından, birleşik bir Müslüman seferberliği ve Batı'ya karşı savaş gerekliliğinden ve Osmanlı sancağı altında intikam alma ihtiyacından bahsetmekte, Osmanlı İmparatorluğu'nu "Doğu'nun umudu" olarak nitelendirerek "Osmanlı hilal ve yıldızı"nı yüceltip övmektedir. O, riyakârlıkla "Doğu'nun Sığınağı" olarak adlandırdığı Osmanlı Devleti'nin bağımsızlığını korumak ve Avrupalı emperyal güçlere karşı mücadele etmek uğruna mütevazı hayatını feda etmeye hazır olduğunu öne sürmektedir. *Kaveh* dergisindeki (1920) meşhur yazısından dokuz yıl önce, 1911'de yayımlanan bu makalede Takîzâde; Osmanlıların, Müslümanların ve Doğu'nun baştan aşağı Avrupalılaşması gerekliliğine dair çağrısının erken bir versiyonunu dile getirir. O, bu topyekûn Avrupalılaşmanın, Osmanlıların bazı İran eyaletlerinde ektiği yozlaşma mikrobunu tohumlarını—yani "Türk ulusal bilinci" ve "Türk milliyetçiliği"nin yükselişini—kökünden kazımak için etkili ve gerekli bir tedbir olduğunu savunur.
Abstract
Seyyed Hassan Taqizadeh was a pivotal figure of the Iran’s anti-Turkish Constitutional Movement—serving as its operational leader in Azerbaijan and the Caucasus, as well as the heading the Tehran-based Pan-Iranist and terrorist "Azerbaijan Union society" in. He was an obedient Freemason who aligned with and implemented the British government's anti-Turkic policies in Iran and across the region. Acting in coordination with Indian Parsis, Armenian Dashnaks, Azali Babis, and Caucasian terrorists, he functioned as an instrument of the strategic anti-Turkish agendas of European colonial and Crusader powers—instigating civil war and orchestrating terrorist and subversive operations aimed at overthrowing the Turkish Qajar daynasty. Taghizadeh played a central role in the 1909 occupation of Tehran—the capital of the Turkish Qajar state—by Armenian Dashnaks, Pan-Iranists, Babi Azalis, Bakhtiaris, and Caucasian terrorists; in ending Turkish political rule over Iran; in creating the modern concept of the "Iranian nation" based on Aryanism, the Persian linguistic supremacy, and pre-Islamic Zoroastrianism; and in shaping "Azerbaijani regional - ethnic identity" and "Pan-Iranist Azerbaijanism." Taghizadeh was the first high-ranking state official in Iran to use the podium of the National Consultative Assembly to call for the institutional eradication of the Turkish language from Iran and the Persianization of its Turkish population. Ultimately, Taghizadeh stands as a symbol and a point of convergence for the Tabrizi, Caucasian, and Azerbaijani Mankurtisms. During his time in Istanbul, Taghizadeh wrote several articles in the Turkish language. Among them was his 1911 piece titled (Address to the East), written in response to the war waged by Italy and its European allies against the Ottoman Empire in the Mediterranean and North Africa. Below is this Turkish article by Taghizadeh, presented and published here in Iran for the first time. The Turkish writing style of this article is heavily contrived, burdened by awkward Arabic loanwords, and marred by long, weak, incoherent, and grammatically flawed sentences. Despite Taghizadeh’s extensive engagement with Ottoman and Caucasian Turkish publications and literature—and the significant inspiration and material he drew from them—he lacked aptitude for writing in Turkish and possessed little command of written literary Turkish or its grammar. Taghizadeh was a figure with Masonic ties who, during the Constitutional Revolution, had championed Zoroastrian revivalism and waged a campaign against indigenous Islamic and Turkish cultures. Yet, in this article, he hypocritically praises the Ottoman Empire—referring to it as the "hope of the East" and hailing the "Ottoman crescent and star"—while speaking of Western plots against the Islamic world, the necessity for a unified Muslim mobilization and war against the West, and the need to exact revenge under the Ottoman banner. He claims he is ready to sacrifice his humble life to preserve the independence of the Ottoman state—which he calls the " Sanctuary of the East"—and to fight against European imperial powers. In this article, published in 1911—nine years before his famous piece in *Kaveh* (1920)—Taghizadeh articulates an early version of his call for the necessity for the Ottomans, Muslims, and the East to become Europeanized from head to toe. He argues that this total Europeanization is an effective measure to eradicate the germ of corruption – namely, the rise of "Turkish national consciousness" and "Turkish nationalism"—seeds that the Ottomans had sown in certain Iranian provinces.
.png)
.png)
.png)
.png)
سید حسن تقیزاده یکی از رهبران اصلی جنبش پانایرانیستی و ضد تورک مشروطیت در ایران و رهبر عملی آن در آزربایجان و قفقاز بود، نقشی کلیدی در اشغال تهران پایتخت دولت تورک قاجار توسط داشناکها و پانایرانیستها و ازلیها و بختیاریها و تروریستها، پایان دادن به حاکمیت سیاسی تورک بر ایران، آفرینش مفهوم مودرن «ملت ایران» بر اساس باستانگرایی آریائی – زبان فارسی – زرتشتیگری، و «هویت قومی آزربایجانی» و «آزربایجانگرایی پانایرانیستی» داشت. تقیزاده اولین و عالیترین مقام رسمی و دولتی بود که از کورسی نمایندهگی مجلس شورای ملی خواستار ریشهکن کردن تورکی از ایران و فارسسازی تورکهای ساکن در آن شد. تقیزاده یک ماسون دارای تمایلات ازلیگری و مطیع و مجری سیاستهای ضد تورک وقت دولت بریتانیا در ایران و منطقه بود و به همین جهات در ادبیات سیاسی و تاریخ تورک از سمبولها و محل التقای «مانقورتیسمهای تبریزی، قفقازی و آزربایجانی» و مشهور به «خائن اعظم» است.
تقیزاده در سالهای اقامت خود در استانبول یک و یا به ادعای خودش چند مقاله به زبان تورکی نوشته است که هیچکدام از آنها در ایران منتشر نهشدهاند. دلیل اصلی این وضعیت، خود تقیزاده است که از یادآوری و برملاء شدن نوشتن مقاله به تورکی در سالهای اقامتش در استانبول شرم داشت و آنها را بازنشر نهمیکرد. او صرفا اشاراتی بسیار کوتاه به این مقالات تورکیاش کرده و در این اشارات هم مقاله و یا مقالات تورکی خود را – همان طور که به واقع هم بودند – کماهمیت جلوه داده است: «تعداد همهی آثار قلمی یا بیانات شفاهی من در مدت هشت نه سال از ورود به استانبول تا آخر جنگ اول عالمگیر چون کماهمیت بودند لازم نیست. فقط شاید چهار مقالهی مسلسل فرانسوی من در مجلهی «عالم اسلامی» پاریس در باب جریانات سیاسی در مملکت عثمانی و جریانات سیاسی در عالم عرب و جریانات سیاسی در ایران قابل ذکر باشد[1]. در استانبول نیز گاهی مقالهای به زبان تورکی در جراید آنجا نوشتم».
یکی از مقالات تورکی تقیزاده، مقالهای است به نام «شرقه خطاب» که وی آن را به مناسبت تجاوزات و جنگ ایتالیا و متحدان اوروپائیاش بر علیه عوثمانلی در دریای آقدهنیز (مدیترانه) و شمال آفریقا به سال ١٩١١ نوشته است. در ویژهنامهی سید حسن تقیزاده٢ این مقاله به صورت آتی معرفی شده است:«۸ ـ مقالهای بسیار شدید و بلیغ به تورکی در روزنامهی «طنین» (استانبول) در دفاع از عثمانی بر ضد ایطالی در موقع جنگ آن دولت در سنهی۱۹۱۱ مسیحی». (ویژهنامهی سید حسن تقیزاده۲، سرگذشت ادبی سید حسن تقیزاده۲، فهرست کتب و مقالات به کوشش ایرج افشار. ۲۸ مهر ۱۳۸۸).
در زیر مقالهی تورکی شرقه خطاب به قلم تقیزاده را برای اولین بار در ایران و ١٠٣ سال بعد از چاپ آن در نشریهی طنین استانبول در سال ١٩١١ منتشر میکنم. اما نخست چند نکته:
١- بر خلاف ادعای تقیزاده در «بلیغ بودن» این مقاله، سبک انشاء و نگارش تورکی آن بهکلی مصنوع و ساختهگی و متکلف، پر از کلمات ناهنجار عربی بعضا غیر معمول حتی در تورکی عوثمانلی، و عبارات آن اغلب سست و بعضا نامفهوم و مهوع و مغلوط و دارای اشتباهات گرامری است. تقیزاده با حرّافی و بازی ناشیانه با کلمات و نوشتن جملاتی طولانی و اغراقگویی به منظور فخرفروشی، مقالهی ذاتا غیر بلیغ خود را غیر فصیحتر کرده است.
٢- بسیاری از مفاهیم مودرن اجتماعی و سیاسی که تقیزاده و دیگر نخبهگان تورک قرن نوزده وارد تورکایلی و ایران و جنبش مشروطیت کردند، مانند خود نام «مشروطیت» و نام نشریهی «گنجینهی فنون» که تقیزاده آن را در تبریز با همکاری محمدعلی تربیت و ... منتشر کرد، مستقیما ماخوذ و کوپیبرداری از مطبوعات و کتب تورک چاپ عوثمانلی و قفقاز بود. اما علیرغم حشر و نشر عمیق تقیزاده با مطبوعات و کتب تورک و الهامپذیری و اقتباس گستردهاش از آنها، آن گونه که در این مقالهی تورکی هم به وضوح دیده میشود، تقیزاده بر تورکینویسی تسلط نهداشت و بر ظرایف تورکی مکتوب و ادبی، حتی دستور زبان تورکی چندان واقف نهبود. به عنوان نمونه او در این مقالهی تورکی باغلاج و یا ادات «ده»-«دا»، و پسوند «-یپ» را در بسیاری از جملات به طرزی غلط به کار برده است.
-هر شئیدهن سؤیلهیهرلهر ده، ....
یاناشدیقلارینی گؤرمهزسینیز (صحیح: هر شئیدهن سؤیلهدیکلهرینی،
آنجاق ... یاناشدیقلارینی گؤرمهزسینیز)
-قاچ دفعه دهییشیپ ده، .... ترکِ موقع ائدیپ
ده، یینه ..... قوللانییورلار (صحیح: قاچ دفعه دهییشدییینی،
.... ترکِ موقع ائتدییینی، آنجاق یینه ... قوللانییورلار)
-بیر لهشیپ ده .... دییورلار (صحیح: بیرلهشهرهک ... دییورلار)
-.......
٣-منتقدان تقیزاده او را به صورت یک شخصیت سیاسی «فاسد و متلون و دورو، به رنگهای گوناگون درآمده، یک دروغگوی پاتولوژیک، وارونهباز، ریاکار، پولپرست، فریبکار، نیرنگباز، گزافهگو، ناباور به هر گونه اصل اخلاقی، ملی و شرافت انسانی، ...» توصیف کردهاند. در این مقاله هم وجه تلون و دورویی و بی اخلاقی او به عیان آشکار است. تقیزاده شخصیتی ماسون بود که نسخهی از سر تا پا اوروپایی شدن مسلمانان را تجویز میکرد، و در جریان مشروطیت عَلَم باستانگرایی زرتشتی و جنگ بر علیه فرهنگ بومی اسلامی و تورک را برافراشته بود. تقیزاده قبل از نوشتن این مقاله در استانبول، به عنوان رهبر ازلیوش انجمن پانایرانیستی و تروریستی و ماسونی اتحادیهی آزربایجان در تهران و عامل بریتانیا، در هماهنگی با پارسیان هندوستان و داشناکها و تروریستهای بابی ازلی و قفقازی و .... و به منظور پایان دادن به حاکمیت سیاسی تورک بر ایران، و در ماشهگی برای سیاستها و ماکروطرحهای استراتژیک ضد تورک دولتهای استعمارگر و صلیبی اوروپایی، شعلهی جنگ داخلی و عملیات تروریستی و براندازانه بر علیه دولت تورک قاجار را بر افروخته بود.
٤-اما در این مقاله تقیزاده با دورویی و وارونهبازی و ریاکاری و نیرنگ، از امپراتوری تورک عوثمانلی به عنوان اومیدگاه مشرق زمین و هلال و ستارهی عوثمانلی و ... تمجید کرده، از دسیسههای غرب بر جهان اسلام و لزوم بسیج و جنگ همهگانی مسلمانان بر علیه آنها و گرفتن انتقام از ایشان تحت بیرق عوثمانلی سخن میگوید و ادعا میکند که حاضر است جان ناقابل خود را در راه حفظ استقلال عوثمانلی که او آن را قبلهگاه شرق مینامد، و در جنگ با دولتهای اوروپایی فدا کند. برای نشان دادن این بی اخلاقی، پاراگراف آخری مقالهی او را به فارسی ترجمه میکنم:
ترجمه: «آری، آری! ... همه چیز را باید فراموش کرد و صرفا باید انتقام و داشتن پنجه را در خاطر سپرد! .... امروز ما ایرانیها در مقابل این جنایت سیاسی (حملهی ایتالیا به عوثمانلی در مدیترانه و شمال آفریقا) کمتر از برادران عوثمانیمان متاثر و ناراحت نیستیم و قلبهایمان به سبب ضربههایی که به اومیدگاه شرق (یعنی عوثمانلی) و شقاوت آنهایی که برای به پائین کشیدن و در تاریکی کردن ستاره و هلال (پرچم عوثمانلی) تلاش میکنند (یعنی اوروپائیان) به درد آمده است. ما ایرانیان هم، بیشتر از همهی ملل شرق، از این نمایش زشت تهدید مشترک (اوروپائیان) متأسّف و غمگین هستیم و بدنمان از این بدعت سیاسی میلرزد. به عنوان یک نمایندهی مجلس ایران، اعلام میکنم که به همراه حیات روحی هموطنانم، آماده هستم تا جان حقیر و به تنگ آمدهی خود – که به جز آن چیزی نهدارم – را در راه استقلال عوثمانلی که مقصود و منظور آرزوها و اومیدهای مشرق است فدا کنم».
٥-مبالغه و غیر صمیمی بودن و «گندهگویی – خالیبندی» تقیزاده در ادعاهای خود مخصوصا در موضوع فدا کردن جان ناقابل خود در راه حفظ استقلال عوثمانلی و ... آن هم در حالی که در جریان جنگ داخلی در تهران فرار کرده و به سفارت انگلستان پناهنده شده بود، آن چنان آشکار بود که مقامات و نخبهگان و رهبران سیاسی وقت عوثمانلی هم، اعتنایی به او – به غیر از انتشار این مقالهاش – نهکردند. این بی اعتنایی در عنوانی که نشریه برای مقالهی تقیزاده انتخاب کرده هم منعکس است: «بیر ایرانینین تأثّراتی» یعنی تأثّرات یک ایرانی. در این عنوان تقیزاده حتی به صورت نمایندهی مجلس هم معرفی نهشده و صرفا به صورت یک ایرانی تقدیم شده است.
٦- بسیاری از مطالب مطرح شده در این مقاله به ذاته صحیح و به جا هستند. مشکل، در طرح آنها از طرف تقیزاده است که به شهادت دیگر اعمال و گفتهها و نوشتههایش، اعتقادی به مطالبی که ادعا کرده نهداشته و بر عکس، تمام حیات سیاسیاش عبارت از مجادله بر ضد آنها بوده است. تقیزاده مطالب این مقاله مبنی بر ضرورت مبارزه بر علیه تجاوزات دولتهای غربی و دفاع از شرق و جهان اسلام تحت بیرق امپراتوری عوثمانلی و ... را صرفا از سر فرصتطلبی، تسهیل اموراتش در استانبول، تلوّن و عادت دورویی، دوروغگویی پاتالوژیک و خصلت فریبکاریاش بر کاغذ آورده است.
٧- تقیزاده در مقالهی «دورهی جدید» (شمارهی ۱ از دورهی جدید مجلهی کاوه، سال پنجم، شمارهی مسلسل ۳٦، برلین، ۲۲ ژانویه ۱٩۲٠) مطرح میکند که «ایران باید ظاهراً و باطناً، جسماً و روحاً فرنگیمآب شود و بس .... به عقیدهی نویسندهی سطور امروز چیزی که به حدّ اعلاء برای ایران لازم است و همهی وطندوستان ایران با تمام قوی «تحت اللفظ» باید در راه آن بهکوشند و آن را بر هر چیز مقدّم دارند، سه چیز است که هر چه در بارهی شدّت لزوم آنها مبالغه شود کمتر از حقیقت گفته شده: نخست قبول و ترویج تمدّن اوروپا بلا شرط و قید و تسلیم مطلق شدن به اوروپا و اخذ آداب و عادات و رسوم و تربیت و علوم و صنایع و زندهگی و کل اوضاع فرنگستان بدون هیچ استثناء (جز از زبان [فارسی]).....، دوّم اهتمام بلیغ در حفظ زبان و ادبیات فارسی و ترقّی و توسعه و تعمیم آن....اگر عقلای ایران این طریقه را اختیار کرده و در آن راه جدّاً کار بهکنند، نه تنها ایران آباد و خوشبخت میشود بلکه از خطرات حالیه که در آن واقع است و از خطرات آینده که از دوباره زنده شدن روس و تأثیر کار کردن میکروب فسادی که عوثمانیها در ممالک مجاورهی ما و بعضی از ولایات ایران پاشیدند قویّاً محتمل است ظهور کند، خلاص میشود». اکنون این مقالهی تورکی نشان میدهد که اولا تقیزاده نه سال قبل از مقالهی کاوه، در سال ۱٩۱۱ هم معتقد به ایدهی لزوم اوروپایی شدن به تمام معنا بوده است: «بوتون معناسییلا آوروپالیلاشماغا بیر غیرتِ خارقالعاده ایله چالیشمالیییز» (ترجمه: میباید با یک غیرت خارقالعاده برای اوروپایی شدن به تمام معنی تلاش کنیم)، دوما نسخهی از سر تا پا اوروپایی شدن را به عوثمانلییان و تمام دنیای اسلام و شرق هم تجویز میکرده است، سوما ایدهی اوروپایی شدن از نوک پا تا فرق سر، برای تقیزاده روشی برای از بین بردن میکروب فسادی که عوثمانلیها در بعضی از ولایات ایران پاشیدهاند، یعنی خودآگاهی ملی تورک و ناسیونالیسم تورک بوده است.
پایان نوت مئهران باهارلی
شرقه خطاب: بیر ایرانینین تأثّراتی
سیّد حسن تقیزاده
طنین. استانبول، ١١ شوال ١٣٢٩، ٢٢ ائیلول ١٣٢٧، ٥ تشرین اول افرنجی (اوکتوبر) ١٩١١، ص ٤
بیزی بو گونلهره قویان؛ امراضِ اجتماعیّه، اعتقاداتِ باطله، انحرافِ خطِّ نظر، اختلالِ محاکمه؛ هر شئییی باشقا تورلو، انسانجاسینا مخالف بیر طرفدهن، عندیاتلی[2] سفسطهلهرله، عکسی بیر مئتودلا مطالعه و تعقیب ائدیشیمیزدیر. بونا بیر مثال اولاراق، بینلهرجه امثال میانیندا، بوتون شرقین غیرِ مترجم تألیفات و تحریراتینی - جرائدییله برابر - یالنیز عقل و منطق حکمران اولان[3] ممالکین تدقیقاتییلا مقایسه ائدینیز؛ اکثرِ اوراقِ مطبوعاتِ شرقی، جرائد ستونلارینی تصفّح[4] ائدینیز. سیزه هر شئیدهن سؤیلهرلهر ده[5]، شرقین حقیقی امراضِ اجتماعیهسینه قطعیاً یاناشدیقلارینی گؤرمهزسینیز. نیچون؟ ... زیرا آوروپا فلسفه مئتودلاری قاچ دفعه دهییشیپ ده[6]، اهرهستو فلسفهسی، باقون[7]، دئقارت[8]، روسو[9] و اوگوست قونت[10] واحداً بعد اخری[11] متوالی سیستئملهرینده ترکِ موقع ائدیپ ده[12]، یینه عقلایِ عصر اصولِ محاکمهیِ حقایق و طرزِ تدقیقاتی هر گون داها دقیق و صحیح طرزده ایصال ائتمهک؛ و منطقی، طرزِ کشف و تدقیقی داها لایخطّی میزانِ قدیم و قسطاسِ[13] مستقیمه ارجاع ایله مشغول اولدوقلاری حالدا[14]، شرق محرّرلهری حالا دئییل «اهرهستو مکتبی» و یا «ایسقولاستیک اصولو»، بلکه «اهفلاتون طرزِ تخیّلاتی»نی اوضاعِ اجتماعیه و طرقِ اصلاح و تداوییی کشفده قوللانییورلار و خلاصه ایشه یان طرفدهن یان باخییورلار. بهنجه امراضِ اجتماعیهمیزی بو یولدا متحرّفاً[15] تدقیق ائتمهمیز داخی، وخیم بیر مرضِ اجتماعی و ملّیدیر.
اهالیمیزین قسمِ اعظمی ایکی قسمه بؤلونور که زواللی مملکت بونلارین هیچ بیریندهن استفاده ائدهمییور. بونلارین بیرینجیسی کیتلهیِ عظیمهیِ عوامدیر که جهالت محیطینده یوزویور و بوتون امورِ ملّی و سیاسییی قَدَرین حکمونه بیراخمیشدیر. ایکینجیسی ایسه آزاجیق آوروپا علوم و فنونونون مقتبساتیندان[16] توپلاییپ دا[17] تنبللیک و فتورِ طبیعیسینی حکمویله چار چابوق فیلوسوف کهسیلهنلهردیر. بونلار دا[18] ههمهن آوروپانین بیر چوخ مقدّمات و مدارج اوزهرینه تأسیس ائتدییی فلسفهیِ عالیهدهن بیر قاچ قاعده آلیپ دا[19]، «قانونِ تکامل»، «فلسفهیِ تاریخ»، «اصطفایِ[20] طبیعی» گیبی بیر تاخیم سؤزلهردهن هر زمان بحث آچیپ[21]، امورِ دنیایی بیر تماشاگر مورّخ گیبی، قَوینین ضعیفه تسلّطو حقِّ طبیعیسی نقطهیِ نظریندهن تدقیق ائدیپ ده[22]، یینه شئونِ عالَمی بیرینجی قسم گیبی «قَدَر»ین تعبیرِ جدیدی اولان «تکامل»ا حواله ائدهرلهر.
انصاف ائدهلیم، ممالکِ متمدّنهده یوز بینلهرجه متخصّصینِ شعبِ اجتماعیه و وطن مُصلِحینی[23] میانیندا، هر آچیغی قاپاماق لازم گهلدییی ایچون بیر قاچ منجّم و بیر قاچ فیلوسوف بولونورکهن، بیزیم هر یازیپ چیزهنیمیز فیلوسوف کهسیلیپ ده[24]، بالنفس کور و هم جاهل اولدوغو حالدا، بؤیله ملّتلهره نجات اولور مو؟ و انسانلار حقوقونا حائز اولماغا ذیحق می؟ بیر ملّت که اوندا یوزلهرجه حقوقشناس، مورّخ و آووقات بولوندوغو حالدا بئش کیشی به حق معدن متخصّصی، ائلئکتئریک عالِمی، شؤمهندؤفئر مهندسی، حیوانات متفنّنی[25]، نباتات معلّمی، اقتصادیات داهیسی بولونماسین، او ملّت اینگیلیزلهر و یا فیرانسیزلا ناسیل مبارزهیه گیرهر و ناسیل همقدم اولماق سوداسیندا بولونور؟
شو مقدّمهیی بسطدهن مقصدیم امراضِ ملّیهمیزی تشریح ائتمهک و یا بیر غربی گیبی تدقیقه مقتدر اولماق دعواسی دئییلدیر. یالنیز بونو دئمهک ایستهریم که ایستانبولدا اولدوغوم مدّت، بعضاً افاضلِ قومون درکِ حضورلارییلا محظوظ اولدوغوم زمان، هر وقت اونلاری عالَمِ اسلامین، یاخود شرقین، آسیانین تدلیسی[26] و ضعف و انقراضینین تحلیلِ اسبابییله مباحثِ دقیقهیِ فلسفیه ایله مشتغل گؤرویوروم، و هر زمان او مباحثین مهمّی - کتمانا نه حاجت - شو ملّتلهرین امکانِ حیات و یا عدمِ امکانی مسالهسی و یاخود داها دوغروسو شرق عالَمی اؤلموش مو و یا باییلمیش اویوموش مو ... تشکیل ائدییوردو. شیمدی بوتون بو بحثِ غامضیله – که حقیقتده حلّی پهک ده قولای دئییلدیر - مشغول اولان شرق پیشروانِ منوّر الافکارینا یئنی بیر وسیلهیِ قطعیهیِ تدقیق پیدا اولدوغونو اخطار ائدهریم.
بورادا بیر قاچ کلمه جملهیِ معترضهیِ طبّیه در میان ائتمهسینه مساعده ایستهریم:بیر نزول[27] علّتینده مصابین[28] وسائطِ معروفهیِ عادیه و طبّیه ایله حیات و مماتِ مشکوکونو تحقیق ائتدیکده، نفسگاهینا گوزگو توتماق، اقسامِ لطیفهیِ اعضاسینی و جسمینین اهن متحسّس[29] مواضعینی تحریک و تخدیش ائتمهک، بورنونون منخرینی[30] داخلینی، قولاغینین اعماقِ صماخینی[31] بیر قوش یئلهیی ایله قیجیقلاماق، ائلئقتئریک جریانلارییلا انصداماتِ شدیده احداثی و سائره صورتیله بوتون وسائلِ کشفِ آثارِ حیاتا مراجعت ائتدیکدهن سونرا، یینه مساله مشکوک بیر حالدا قالدیغی حالدا[32]، شبهه یوخ که بیر وحشی آدم بیر طبیبدهن داها اییی شک و تردّدو رفع و بوتون وضوحویلا مسالهیی کشف ائدهبیلییور. او دا بیر کهسکین آلتِ جارحه مثلا خهنجهر و سائره ایله «عمودِ فقاری»نی[33] دهلیپ، «نخاع شوکی»یه[34] ایلیشمهکله اولور که او وقت جسد، ذیروح ایسه بوتون انعکاساتِ شدیدهیِ حیاتیه و قوایِ موجودهیِ روحیهسیله تغلّسات[35] و تشنّجاتِ عصبیه اظهار ائدهر و بو دا مشکوک و غامض معمّایی بداهتِ تامّیله انکار قبول ائتمهیهجهک صورتده میدانا چیخاریر.
ایشته بهن مللِ ضعیفهنین بیر فردِ عاجز و بیر آز متجسّس[36] صفتییله شرقین ههپ متفکّرین و متتبّعین، حتّی بوتون منوّرالافکارلار و مدنیتین شیرازهیِ فجرینی[37] هیچ اولمازسا رویت ائتمیش اولانلارا خطاباً دئمهک ایستهریم که بیزیم فیلوسوفلارین یاخود فیلوسوفلوغو داها راحت بولانلارین آراییپ تحقیقینه قویولدوقلاری مساله و حکمایِ عصرین علومِ عالیهسی وسیلهسی ایله حل و کشفینه صرفِ اوقات ائتدیکلهری معمّا، آرتیق علما و حکمایا حاجت اولماقسیزین کهندیلیییندهن بیر وحشینین تشبّثو ایله حلّ اولونماق اوزهرهدیر. یعنی طریقِ کشف و حلِّ قطعیسی بولونموشدور.
غربین شرقه اوچ عصردهن بهری تجاوزاتی ههپ بیر تاخیم تأویلات و سفسطهلهر ایله تفسیر اولونویور ایدی. هر خیرسیزلیقدا یوزلهرینه تاخدیقلاری ماسکا، معدود [و] قلیل انظارِ ثاقبه[38] اربابیندان ماعدا، ظلمتِ جهل ایچینده بولونان کیتلهیِ ملّته قارانلیقدا بیر غشاوهیِ بصر اولور ایدی. فقط غربیلییین و نصرانیتین مرکزی و مدنیت و قوانینِ حاضرهنین منشأیی اولان اهسکی «روما» او ماسکایا حاجت گؤرمهیهرهک، پردهیی یوزوندهن و آرخاداشلاریندان داخی آتیپ دا[39]؛ بوتون مللِ شرقیهیه فیرلاتدیغی او تیرِ زهرآلود و خهنجهرِ مسمومویلا بیر آجی و دهشتلی، فقط مبارک حقیقتی عریان اولاراق بیزه عرض ائتدی. بهنجه بو واقعه آرتیق بوتون شرق عالَمی ایچون بیر معرّفِ حیاتیدیر (Detesminante)[40]، هم ده قطعی و اختلاف قبول ائتمهیهجهک بیر معرّف و کاشفدیر که اهن صحیح و دقیق میزانِ قیاسِ منطقی داخی بو قهدهر حقیقتسنج اولاماز. ایتالیانین شو حرکاتِ هایدودانهسی[41] «هر کؤتونون بیر اییی طرفی اولور» مقتضاسییلا بو میزانی اعلان ائتمهکدهن دولایی، شایانِ تبریکدیر.
شورادا شرقِ ادنیدان، آسیایِ غربیدهن و یا شموللو اولماق اوزهره عالَمِ اسلامدان و یاخود آسیا و شرقدهن بحث ائتمییوروم. وجدانِ[42] بحثیم شرقین معنایِ اشملی ایله بوتون مللِ ضعیفهدیر؛ او ملّتلهر که آوروپادا اون یئدینجی عصرِ مسیحینین اوائلیندهن بهری جریان ائدهن اوضاعدان و با خصوص صنایعِ عظیمه و تسخیرِ قوایِ طبیعت، ماکینا قدرت و صولتی و سرمایهنین سطوتِ جهانگیرانهسیندهن آنجاق ییرمینجی عصرده قیریق تؤکوک – محاربه میدانیندان گهلهن اخبار گیبی - بعض حوادث و قصص ائشیدیپ دویموشلاردیر.
شیمدی بوتون بو مللِ شرقیه و خصوصویلا اویقودان عجله ایله قالخیپ اصلاح احوالینا بوتون موجودیت و همّتییله، خلوصِ نیت و صفوتی ایله عزم ائتمیش اولدوغونو آثارِ مجاهدهسییله اثباتا چالیشان عوثمانلی و ایران گیبی ملّتلهر ههپسی بیردهن گؤزلهرینی، قولاقلارینی صور نغمهسینده آچاجاقلاری منقول اولدوغو گیبی، بیر وحشت و دهشت ایله آچیپ، هاتفِ طبیعتین بو عصرین چینگیزی «مارکی دی سان جولییانو»نون[43] آغزیندان باغیردیغی ندایی ائشیتسینلهر: «حق زوروندور!». ائوئت، اساطیره نظراً قورت سوتو ایله بهسلهنمیش «روموس» و «رومولوس»[44] واسطهسیله تاسیس اولونان «روما» بیزه، بوتون شرقه بیر داها، فقط سون دفعه اولاراق دئدی و اثبات ائتدی که: «عالَم قورت و قویون عالَمیدیر! بیز قورتلار، سیز قویونلاری یییهجهییز، نه ایستهر ایسهنیز یاپینیز! ... سیز بو دنیا اهلی دئییلسینیز، سیزه دنیا لازم دئییلدیر. سیز بورادا مسافرسینیز. سیزین وطنینیز بوراسی دئییل. سیزین نصیبینیز عُقبادا! ایشته شو دنیا بهشتلهرینی بیزه ترک ائدینیز!» سؤیلویور. ائوئت، خیریستییان واتیکان و متکبّر زانونیجی (؟)[45] مسیحین نائبی ایله قیصرین وارثی بیرلهشیپ ده[46] اینجیلی تذکار و تکرار ایله: «آللاهینکینی آللاها وئرینیز، قیصرینکینی قیصره!» دییورلار.
شیمدی بوتون شرق و عالَمِ اسلام بو بویوک امتحانِ تاریخی و معرّفِ حیاتی قارشیسیندادیر و بهنجه اگر شو عالَم اهسکیدهن بهری چهکدییی صدمات و معروض اولدوغو ضرباتدان ماعدا قلبگاهینا ایندیریلهن بو سون ضربهیِ جگرخراش ایله داخی سیلکهلهنیپ شدّتلی بیر انعکاسِ حیاتی ظاهر ائتمهزسه، کهندینه یئنی بیر دورهیِ عملی، یئنی بیر تاریخِ انتقام آچمازسا - که او دا بیر کَرَه بوتون عقائدِ باطلهیِ راسخه و امراضِ عقلیهیِ مزمنهیی کهندیندهن آتیپ، بو دنیادا یالنیز کهندیسی، کیمسهیه اومید ائتمهدن، کهندی خلاص و حیاتی ایچون چالیشماقلا اولور - آرتیق هر شئی یئتمیش و شرقین بعث و قیامتیندهن داها چوخ اوزاقدا اولمازا و «اولان اولوپ، گئچهن گئچیپ»ه یعنی موتِ محققّهحکمِ قاطع [وئرمهک] و اونون بیر ماضییِ مرده گیبی تاریخینی تدوین [ائتمهک] ایله اشتغال ائتمهلیدیر. یوخسا بو سون تحقیرِ مستهزیانه[47] بوتون شرقین عزّتِ نفس و اعصابی اوزهرینده «قدس فتحی»نین[48] نصرانیته اولان تأثیری گیبی و یا داها دوغروسو تعبیرِ عصرییله شرقین قلبینده آلزاس لورهنین[49] فیرانسیزلار و سیمونازاکی معاهدهسینین[50] ژاپونلاردا اولدوغو گیبی التیامناپذیر بیر جریحه آچمالی و بیر سیللهیِ[51] تحریک و تازیانهیِ انتباه اولمالیدیر!
بو مُلک افرادی هر بیر شئیی بیراخیپ بوتون موجودیت و قوایِ مادّی و معنویلهری و بیر سوزشِ انتقام ایله، فیرانسیزلارین ١٨٧٠ مسیحیدهن ١٨٨٠ه و ژاپونلارین ١٨٩٥دهن ١٩٠٤ه قهدهر چالیشدیقلاری گیبی، یئمهک و ایچمهک و اویوماقدان تقلیل ائدیپ، بوتون معناسییلا آوروپالیلاشماغا، یعنی اونلارین فقط اسلحهیِ ناریهسی دئییل، بوتون اسلحهیِ دنیویلهرییله مسلّح اولماغا - که بو یولدا شیمدییه دهک شرق محرّرلهریندهن بیر چوخو مجاهده ائتمهمیش و اهالییه پهک آز توصیهده بولونموشلار [و] بیزیم هر شئییمیز، معنویاتیمیز آوروپادان عالیدیر، یالنیز توپ و توفهیی و یاخود دونانمایی و بعض صنایعی اونلاردان آلمالیییز، دئمیشلهردیر - بیر غیرتِ خارقالعاده ایله چالیشمالیییز و بو حال موجباتِ حیاتِ مللدهن نهیه محتاج ایسه - اگر حیات ایستهر ایسهن - بِلا تأخیر اونون استحصال و استکمالینا عزم و عمل ائتمهلیییز و عاداتِ قدیمه و اعتقاداتِ باطلهیِ ماضیهمیزدهن[52] هانگیسی ایله مطابقت ائدیپ و ائتمهدییینه باخمالیییز.
امثالِ قدیمهمیزدهن بو مثالین بورادا ذکری پهک مناسبدیر. دئرلهر بیر دوقتور بیر صوفی خستهیی معاینه ائتدیکدهن سونرا اونا خمر توصیه ائتدیکده، خسته کمالِ اکراه و استیحاشلا[53] «بهن ایچمهم» دئمیش. غیرِ مسلم دوقتور ایسه تعجّبله سبب سوردوقدا، «ایچسهم جهنّمه گئدهریم» جوابینی ائشیتمهسی اوزهرینه، «ایچمهز ایسهن، داها چابوق اورایا گئدهجهکسین!» سؤیلهمیشدیر. شیمدی بیز ده حیات ایستهر ایسهک، هر آجی و ناملایم علاجی ایچمهلیییز. یوخسا حیات و بقاء و مبارزهیِ معیشت ایستهمییور ایسهک بیز جهنّمه، زواللی شرق فلاسفه و متفکّرینی ده راحت راحت اهسکیسی گیبی شعر و تصوّفلا مشغول اولماغا و تاریخِ فلسفهیِ انقراضِ شرقی یازماغا گئدهلیم.
ایشته بو مناسبتله سیزه ایلک سطرلهرده اشاره ائتدیییم امراضِ اجتماعیهیِ مجهولهمیزین اهن وخیم و مهلکلهریندهن بیریندهن بحث ائدهجهییم. او دا اوچیوز سنهدهن بهری متوالیاً آوروپالیلار شرقین دائرهیِ وسعت و استقلالینی تحدید ائدیپ سیخیشدیردیغی و بونجا ممالکِ شرقیه و اسلامیهیی متعاقباً یوتدوغو حالدا شرق اهالیسینین فوقالعاده عوامانه و مسکینانه بیر صورتده اجانبه اومید باغلاماغی و بیر «آوروپا وجدانی» موجودیتینه اینانماغی و هر زمان گؤزونو مظلومانه بیر طوریله گاه اونون گاه بونون یاردیمینا دیکدیییدیر. بو اهن مهلک بیر مرضدیر، وخیم بیر آفتدیر. بونا ورمِ اجتماعی دئمهک شایستهدیر. و بهنجه بو اعتقاد و آمال باقی اولدوقجا، قطعیاً نجات و خلاص محال اولدوغو، ورملیلهرین دوقتورا مراجعت ائتمهیپ ده اوفوروکچویه گئتدیکلهری مدّتجه شفایاب اولامایاجاغی قهدهر، مسلّمدیر.
تشکّر اولوناجاق شئیلهردهندیر که بیزیم بو مرضِ علاج ناپذیریمیزی دشمنلهریمیز کهندیلهری دفعه وسیله اولویورلار. ایشته ایتالیانین بو سون حرکتی[54] بوتون او خام اومیدلهر و آمالِ واهیهیه بیر خاتمه چهکسه گهرهک. باشقالارینین دوستلوغونا اومیدلهرین قیمتی ده تظاهر ائتدی. «پوتسدام ائتلافی»[55] و بو سون ایتالیا حادثهسی مناسبتییله شرقه تعلّق ائدهن اموردا «ویلهئلمایشتیراسئ»[56] ایله «شاتو دؤ وئرسای»[57] و «داونینگ ایستیریت»[58] میانیندا داخی او قهدهر فرق اولمادیغی تبیین ائتدی. او دوستلوقلارین ههپسی بیر دونانمایا بدل اولاماز. اگر بو حادثهیِ تاریخیه بو قهدهرجیک بیر تأثیره حائز اولا که باشقالارینا توکّل و اومید اصولونو شرق ملّتلهریندهن به کلّی دفع ائتسین، جایِ تشکّر و امتناندیر. حتّی «سیجیلیا»نین[59] عوثمانلی عساکری طرفیندهن فتحی قهدهر بیر اهمّیته حائزدیر.
اؤیله ایسه، ائی بوتون شرقین مظلوم و مغدور ملّتلهری! ... هر شئیی بیر طرفه بیراخیپ، اختلافِ عناصر، مذاهب و لسانی داخی اونوتوپ سوسلو و تووالئتلی قورتلارین قارشیسیندا تأمینِ حیاتا عزم و غیرت ائتمهلی و بیلمهلی که اهسکی زمانلارین حق نامیندا اولان شئی، آوروپا نزاکتییله اینجهله اینجهله خارجیه بۆروْلاریندا[60] دیپلوماتلارین آرشیولهرینده[61] غیب و مفقود اولوپ دا[62]، شیمدی ههپ لطیف و ظریف کلاملار و نازک سؤزلهرین طینینده[63] بو حقیقت مستوردور: «حق زوروندور!»
قانونِ قدیمین هر خطابه و نطقونون سونوندا «دئلاندا کارتاغوس»[64] - قارتاژ[65] خرابه اولمالیدیر - دئدییی گیبی، بوگون ده بوتون سیاسیونِ غرب داخی هر گون «شرق محو اولوپ باتمالیدیر» دئمهکدهدیر. بونو بیلدیکدهن سونرا اهسکی چینگیزلهر، تیمورلهر، ضحّاکلار، بُخْتُ النّصرلهر[66] و یاخود رومانین نئرونو قوْلیهلی[67] گؤملهک و شیق البسه درونوندا بیر مارکی دی سان جولییانو جسدیندهن ظهور ائتمیش و روما اهسکی قارتاجانایی[68] یاخان «سیپییو»نون[69] یئرینه قارتاژین قومشوسو تیرابلوسو[70] یاخماغا یئنی قیافتده بیر «سیپییو» یاخود «دوقا آبروززی»یی[71] گؤندهرییور، رومانین اهسکی شرق احتراصاتی و شرقه اولان کین و عداوتینی خاطرلاتییور. بلکه بیز شرقلیلهر داخی بیر مدّتدهن سونرا بو حقیقتی اییی هضم ائدهرهک رومایا بیر سیویل البسهلی، نازک سوسلو، مدنی گؤرونوشلو بیر آتیلا گؤندهریریز.
ائوئت، ائوئت! ... هر بیر شئیی اونوتمالی و یالنیز انتقام و دیرناقلی اولماغی خاطرده توتمالی! ... امینیم که اگر آوروپا بوگون بیر عینی بلانین قارشیسیندا یاخود شرق استیلاسی اؤنونده قالسایدی، ههپ یکوجود اولوپ مدافعه و استکمالِ اسبابِ مبارزهیِ حیاتیهیه باخیپ دا[72]، کیمسه جئرمهن [German]، ایسلاو [Slav]، لاتین [Latin]، ساقسون [Saxon] اولدوغونو خاطرینه گهتیرمهز ایدی. بیز داخی اگر بوتون بوتونه غربین استیلایِ مدهشی و غرب اقتصادینین ثَقْلَت و تضییقِ مفرطینین آلتیندا اهزیلیپ و آسیمیله اولوپ ایتالیان عربلهر، فیرانسیز مغربیلهر، موسقوف تاتارلار و هٰکذا اولماق و بونونلا برابر حقوقِ حیاتدان محروم و ملّتِ حاکمهیه محکوم اولماق ایستهمییور ایسهک، هر کس کهندی وطنی داخلینده بوتون شدّتِ اراده و متانتِ عزمییله غرب یأجوجلارینا سدّ یاپماغا[73]، کهندیسی آدم اولماغا غیرت ائتمهلی و بیهوده اختلافات و لاطائل خرافات و رذیل و مفلج عادات ایله اوغراشمامالیدیر.
بوگون شو جنایتِ سیاسیه اؤنونده عوثمانلی قارداشلاریمیزدان دون[74] درجه[ده] متأثّر اولمایان و قلبلهری شرقین اومیدگاهینا ایندیریلهن ضربهلهر ایله و «نجم و هلال»ی افول و محاقا سالماغا چالیشانلارین شقاوتلهرییله سیزلایان بیز ایرانیلهر داخی، مللِ شرقیهنین ههپسیندهن زیاده تهلکهیِ مشترکهنین شو چیرکین نمایشیندهن مُتَلَهّف[75] و متأثّریز و شو بدعتِ سیاسیدهن جانیمیز تیترییور.
بیر ایران مبعوثو صفتییله وطنداشلاریمین حیاتِ روحیهسییله برابر، کهندیمین جاندان ماعدا بیر شئیه مالک اولمادیغیمدان دولایی، او حقیر و اوسانمیش جانی مطمحِ[76] آمالِ شرق اولان عوثمانلی استقلالینا فدایا تقدیمه حاضر اولدوغومو عاجزانه[77] اعلان ائدهریم.
[سون]
ایران مجلس مبعوثانی اعضاسیندان
٢٠ ائیلول ١٣٢٧
س. ح. تقیزاده
زیرنویس عکس:
اوچ تورکدهن چئزهن[78] پانایرانیست: ایرج افشار، سید حسن تقیزاده، احسان یارشاطر
[1] ۹ ـ (Les
Courants politiques en Turquie)
مقالهای
به زبان فرانسه در باب جریانات سیاسی در عثمانی در دو قسمت در مجلهی
Revue du Monde Musulman در سنوات ۱۹۱۳و ۱۹۱۴م.
۱۰ ـ(Les Courants politiques dans le Monde Arabe) مقاله راجع به جریانات سیاسی در عالم عربی در مجلهی فوق در همان تاریخ
۱۱ ـ (Les Courants politiques en Perse)
مقاله راجع به جریانات سیاسی در ایران در همان مجله.
هر
سه مقاله در همان سالهای مذکور در فوق از آمریکا به آن مجله فرستاده شد و طبع شد
و امضاء X داشت.
[2] عندیات: بیرینین
حقیقته موافق اولماماق اوزهره کهندیلیییندهن قوردوغو، سؤیلهدییی، حکم
ائتدییی شئیلهر
[3] ترکیب «یالنیز عقل و منطق حکمران اولان» نارسا
است. فورم رسا به شکل آتی میتوانست باشد: «یالنیز عقل و منطقین حکمران اولدوغو».
[4] در کاری به خوب وجه نظر
کردن و حاصل این تلاش تفحص و جستجو است
[5] ترکیب « سؤیلهرلهر ده» نارساست.
این ترکیب میبایست به صورت «سؤیلهرلهر، آنجاق» نوشته میشد.
[6] استفاده از ترکیب « دهییشیپ
ده» نادرست است. این ترکیب باید به صورت «دهییشمیشسه ده» نوشته میشد.
[7] Francis Bacon
[8] René Descartes
[9] Jean-Jacques Rousseau
[10] Auguste Comte
[11] واحداً بعد اخری: بیری
بیری آردینجا
[12]استفاده از ترکیب «ائدیپ
ده» نادرست است. این ترکیب باید به صورت «ائتمیشسه ده» نوشته میشد.
[13] میزان: قاپان و ترازو.
[14] استفاده از ترکیب «مشغول
اولدوقلاری حالدا» در اینجا بسیار نابجا است، هم باعث امتزاج جملات قبلی با
جملات بعدی و ایجاد یک جملهی طولانی یک پاراگرافی شده و هم آن را نامفهوم کرده
است. به جای آن میبایست به جمله با نوشتن «مشغولدورلار» پایان داده میشد.
[15] متحرف: بیر طرفه دوغرو
اهییلیپ میل و عدول ائدیجی اولان
[16] به صورت اشتباه «تقبّساتیندان»
چاپ شده است. مقتبس: فراگرفته، مستفاد، آنچه فراگرفته باشی از دیگری از دانش، اقتباس
شده، اخذ شده.
[17]استفاده از ترکیب « توپلاییپ دا» در اینجا نادرست است. به جای آن باید «توپلایاراق» نوشته میشد.
[18] استفاده از «بونلار دا»
در اینجا نادرست و «دا» اضافی است. به جای آن باید «بونلار» نوشته میشد.
[19] استفاده از ترکیب «آلیپ
دا» در اینجا نادرست است. به جای آن میبایست «آلاراق، و» نوشته میشد.
[20] اختیار و انتخاب
[21] استفاده از «آچیپ» در
اینجا نابجاست. به جای آن میبایست «آچاراق» نوشته میشد.
[22] استفاده از ترکیب « ائدیپ
ده » در اینجا نادرست و «ده» اضافی است. به جای آن باید «ائدیپ» نوشته میشد.
[23] به صورت اشتباه «و
صلحیتی» چاپ شده است.
[24] استفاده از ترکیب «کهسیلیپ
ده» در اینجا نابجاست. به جای آن میبایست «کهسیلدییی و» نوشته میشد.
[25] به علوم و فنون مختلف
اشتغال ورزنده، به بازیها و سرگرمی های گوناگون مشغول شونده.
[26] پنهان کردن و پوشاندن
عیب چیزی، عوام فریبی، فریب
[27] Nüzül, felç hastalığı
بیماری
فلج
[28] مصیبت رسیده و دل شکسته و غمناک و آزرده و
شوریده
[29] پرسندهی خبر و جویندهی
آن، تفتیش کننده و تفحص کننده
[30] سوراخ بینی
[31] پردهی گوش، سوراخ گوش
[32] استفاده از ترکیب «بیر
حالدا قالدیغی حالدا» در اینجا نادرست و جمله را نامفهوم میسازد. به جای آن میبایست
«بیر حالدا قالمیش ایسه» و یا «بیر حالدا قالیرسا» نوشته میشد.
[33] جمعِ فقارة، مهرههای پشت و واحد آن فقارة است
[34] نخاع یا نخاع شوکی یا
طناب نخاعی، به انگلیسی Spinal cord
[35] تُغُلّس: گرفتار شدن در مصیبتی شدید، فاجعه یا
بدبختیای بزرگ
[36] پژوهشگر، پژوهنده، جست وجوگر، جویا، جوینده، محقق
[37] فجر: بامداد، پگاه، سپیدهدم، سحر، صباح، صبح،
طلوع، غدا، غدات، فلق
[38] ثاقب: تابان، تابناک، رخشان، روشن، فروزان، منور،
سوراخ کننده، نافذ
[39]کاربرد ترکیب « آتیپ دا» در اینجا نابجا و «دا» اضافی است. به جای آن میبایست
«آتیپ» نوشته میشد.
[40] تعیین کننده
[41] Haydut: silahlı soygun yapan kimse.
[42] به صورت اشتباه «وجدارق»
چاپ شده است. وجدان: درون، ضمیر
[43] Antonino Paternò Castello, Marquess of San
Giuliano (9 December 1852 – 16 October 1914), was an Italian diplomat and
Minister of Foreign Affairs.
[44] In Roman mythology, Romulus and Remus are
twin brothers whose story tells of the events that led to the founding of the
city of Rome and the Roman Kingdom by Romulus, following his fratricide of
Remus.
[45] معنی «زانونیجی» معلوم نهشد. شاید ترکیب «زانونیجی» مرکب از اسم ایتالیایی «زانونی» و پسوند تورکی -«جی»، جمعا به معنی طرفدار و پیروی زانونی باشد. در محافل باطنی و تئوسوفی اوایل قرن بیستم، شخصیت داستانی زانونی (از رومانی به همین نام تالیف نویسندهی انگلیسی سیر ادوارد بولوئر لایتون در سال ۱٨٤۲) که دارای قدرتهای ماوراءالطبیعه و جاودانهگی بود به عنوان اولگویی کهن از آرمانگرایی و نمادی از تضاد بنیادین میان وارستهگی معنوی و عواطف انسانی معرفی میشد. زانونیجی شاید هم چاپ اشتباهی کلمهی لاتینی «قانونیجی» شکل جمع قانونیقوس به معنی اعضای گروهی رسمی از روحانیت (مانند هیئت کشیشان کلیسای جامع) که در یک اوسقوفنشین یا باسیلیکای مشخص و تحت نظارت اوسقوف و نظامنامهی کلیسایی خاص زندهگی و خدمت میکنند یا با متون و قوانین کلیسایی سروکار دارند است.
ZANONI is an 1842 novel by
Edward Bulwer-Lytton, a story of love and occult aspiration. It tells the story
of its protagonist Zanoni, who possesses occult powers and knows the secret of
eternal life. Zanoni primarily referred to the title character and esoteric
philosophy of an 1842 Rosicrucian novel by British author Sir Edward
Bulwer-Lytton. It symbolized an immortal mystic representing Idealism,
emotional sympathy, and the spiritual cost of choosing human love over cold,
detached cosmic science. It also functions as a traditional Italian surname. Zanoni
was depicted as a multi-millennial survivor of an ancient Chaldean/Rosicrucian
order who possessed the secret to eternal life. In early 20th-century esoteric
and Theosophical circles, the character was taught as an archetype for Idealism
and youth, contrasted with his companion Mejnour, who symbolized rigid Science.
The name came to signify the ultimate friction between spiritual detachment and
human affection, because Zanoni ultimately surrenders his supernatural powers
and immortality when he falls in love with a mortal woman.
CANONICI (the plural form of
canonicus) means canons, referring to members of the clergy who live under a
specific church rule or certain texts/books related to church law. Canons are a
formal body of priests (such as a cathedral chapter) who serve a specific
diocese or basilica under a bishop.
[46] استفاده از ترکیب « بیرلهشیپ ده» در
اینجا غلط است. باید «بیرلهشهرهک» نوشته میشد.
[47] مسخره کننده، آن که استهزاء
و ریشخند کند.
[48] Kudüs, Müslümanlar tarafından ilk kez Hz. Ömer
döneminde 637 yılında (Hicri 17) fethedilmiştir. Daha sonra I. Haçlı Seferi
sırasında 15 Temmuz 1099 tarihinde Haçlıların eline geçen şehir, 2 Ekim 1187
tarihinde Selahaddin Eyyubi tarafından yeniden fethedilmiştir.
[49] Alsace–Lorraine (German: Elsaß-Lothringen) is
a historical region and a former territory of the German Empire, located in
modern day France.
[50] Treaty of Shimonoseki
[51] سیلی، توقات، تاپانجا
[52] به صورت «مضیئهمزدن»
چاپ شده است. ماضیه: گذشته، تأنیث ماضی
[53] وحشت یافتن، وحشت،
رمیدن
[54] Trablusgarp Savaşı veya diğer adıyla 1911-1912
Türk-İtalyan Savaşı, 1911-1912 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu ve
İtalya Krallığı arasında geçen bir savaştır. Adı, "Trablusgarp
Savaşı" olmasına rağmen çarpışmalar Trablusgarp dışında Adriyatik Denizi,
Ege Adaları, Çanakkale Boğazı ve Kızıldeniz gibi farklı bölgelerde de
sürmüştür. Diğer büyük devletlerin desteği ve Birinci Balkan Savaşı'nın patlak
vermesi nedeniyle savaşı kazanan İtalya, Osmanlı Devleti'nin Trablusgarp
Vilayeti'ne bağlı Trablusgarp, Fizan ve Sirenayka bölgelerini ele geçirmiştir.
Bu bölgeler birleşip gelecekteki Libya devletini oluşturacaklardır.
[55] “Almanya Başvekili ile Rusya Hariciye Nazırı
arasında Potsdam’da vukuu bulan müzakerat neticesi olarak devleteyn
arasında akdi derdest bulunduğu inkâr edilmiş mukavelename hakkında…”
Meclis-i Mebusan 5 Ocak 1326 (1910) tarihli 26’ncı Birleşim Tutanak Dergisi, C.
2, S. 199.
[56] Wilhelmstrasse (German: Wilhelmstraße) is a
major thoroughfare in the central Mitte and Kreuzberg districts of Berlin,
Germany. Until 1945, it was recognized as the centre of the government, first
of the Kingdom of Prussia, later of the unified German Reich, housing in
particular the Reich Chancellery and the Foreign Office.
[57] ویلهئلمایشتیراسئ، شاتو دؤ وئرسای و داونینگ ایستیریت مقرهای سران دولتهای
به ترتیب آلمان، فرانسه و بریتانیا بودند. شاتو دؤ وئرسای به صورت اشتباه «کهدورسلی»
چاپ شده است.
Château de Versailles is a
former royal residence commissioned by King Louis XIV located in Versailles,
about 19 kilometers (12 mi) west of Paris, France.
[58] Downing Street is a street in Westminster in
London that houses the official residences and offices of the Prime Minister of
the United Kingdom and the Chancellor of the Exchequer.
[59] Sicily (Italian and Sicilian: Sicilia),
officially the Sicilian Region, is an island in the central Mediterranean Sea
and one of the twenty regions of Italy, situated south of the Italian Peninsula
in continental Europe. With over 4.7 million inhabitants, including 1.2 million
in and around the capital city of Palermo, it is both the largest and most
populous island in the Mediterranean Sea.
[60] Büro, yazıhane, çalışma odası veya resmi daire
demektir. Fransızca kökenli bu kelime, genellikle idari işlerin ve evrak
kayıtlarının yürütüldüğü yerleri ifade eder.
[61]به صورت « آرشید» چاپ شده است
[62] به جای «اولوپ دا» میبایست «اولاراق» نوشته میشد.
[63] طین: معجون آب و خاک
[64] Delenda Est Carthago:
Ceterum (Autem) Censeo Carthaginem Esse
Delendam ("Furthermore, I consider that Carthage must be destroyed"),
often abbreviated to Carthago delenda est or delenda est Carthago
("Carthage must be destroyed"), is a Latin oratorical phrase
pronounced by Cato the Elder, a politician of the Roman Republic. The phrase
originates from debates held in the Roman Senate prior to the Third Punic War
(149–146 BC) between Rome and Carthage. Cato is said to have used the phrase as
the conclusion to all his speeches, to push for the war.
[65] قرطاج یا کارتاژ، به عربی:
قرطاج یا قرطاجة، به لاتین Carthago، به فرانسوی Carthage، شهری باستانی در شمال
آفریقا، جایی که اکنون کشور تونس جای گرفته است
[66] بُختالنَصّر (نَبوکَدنَصَر
دوم، یا نِبوکَدْنِصَّر دوم، ...) دومین پادشاه امپراتوری بابلی نو بود که از سال ۶۰۵ تا ۵۶۲ پیش از میلاد حکومت، اورشلیم
را تصرف، معبد سلیمان را ویران و گروه زیادی از یهودیان را اسیر کرد.
Carthage[a] (Arabic: قَرْطَاج, romanized: Qarṭāj) was an
ancient city on the eastern side of the Lake of Tunis in what is now Tunisia.
[67] Kolye* Gerdanlık
[68] در اینجا ظاهرا تقیزاده
به جای قارتاژ، به اشتباه قارتاجانا که مکان دیگری و شهری در جنوب ایبریا
متعلق به اسپانیا است نوشته است.
Cartagena (Spanish
pronunciation: [kaɾtaˈxena]) is a Spanish city and a major naval station on the
Mediterranean coast, south-eastern Iberia.
[69] سیپیو Publius Cornelius Scipio
Africanus (236/235–c. 183 BC) was a Roman general and statesman, most notable
as one of the main architects of Rome's victory against Carthage in the Second
Punic War.
[70] طِرابْلُس، طِرابْلِس پایتخت
کشور لیبی و مرکز استان طرابلس است.
[71] The title Duke of the Abruzzi (Italian: Duca degli
Abruzzi). Prince Luigi Amedeo, Duke of the Abruzzi, was an Italian explorer
and mountaineer who lived from 1873 to 1933
[72] استعمال «باخیپ دا» در اینجا نادرست است. باید
«باخاردی» نوشته میشد.
[73] اشاره به سد یأجوج و مأجوج
در داستانهای دینی یهودی و مسیحی و اسلامی است. بنا بر آنها ذوالقرنین برای جلوگیری
از حملهی قومهای شمالی یأجوج و مأجوج در پشت کوههای قفقاز و شمال غربی ایران دو
دیوار محکم شرقی و غربی ساخت. دیوار غربی که مهمتر و محکمتر و در سراسر کوههای
قفقاز کشیده شده بود سد یأجوج و مأجوج نامیده میشد. دربند و یا معبرو دروازهای
بزرگ در انتهای اتصال این دیوار به کوه را اعراب بابالابواب مینامیدند.
[74] آشاغی، آز، دوشوک
[75] مُتَلَهّف: دریغ خورنده،
افسوس خورنده و اندوهگین
[76] مطمح: مقصود، منظور، موردنظر، دیدگاه، فراچشم،
نظرگاه
[77] به صورت «فدایا حاضر
اولدوغومو تقدیمی» چاپ شده است.
[78] چئزمهکÇézmek اهسکی تورکجهدهکی تئزمهکین دهییشگهسی، چاغداش
تورکجهده قورخودان آلتینا ائتمهک، قاریندان یئل بیراخماق، اوستورماق، ...
تئزمهکTézmek ، تئسمهکTésmek قاچماق، قاچیشدیرماق، قوشماق، قوشوشدورماق؛
قورخوپ قاچماق، فرار ائتمهک
تیسماقTısmaq قورخوپ سوساراق بیر
بوجاغا بوزولمهک، سینمهک
تیرسماقTırsmaq قورخوپ چهکینمهک، قورخودان تهدیرگینلهشمهک
برای مطالعهی بیشتر:
تقیزاده آفرینندهی پدیدهی محمود افشار یزدی، پدر پانایرانیسم
https://sozumuz1.blogspot.com/2019/09/blog-post_5.html
سخنرانی تقیزاده در مجلس: همه چیز باید فارسی باشد
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/01/blog-post_27.html
انتقاد از سید حسن تقیزاده به سبب توصیهی او به فارسسازی تورکها در ایران
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/01/blog-post_26.html
شعار فارسی کردن ایران تقیزاده و اعتراض حاج محمدجعفر افشار کنگاوری به آن
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/01/blog-post_92.html
مقالهای تورکی از سید حسن تقیزاده: شرقه خطاب
https://sozumuz1.blogspot.com/2023/12/blog-post_26.html
واکنش بریتانیا و روسیه به ظهور هویت ملی تورک در نیمهی اول قرن بیستم: ایجاد هویت آلترناتیو قومی آزربایجانی و هویت ملی آزربایجانی
http://sozumuz1.blogspot.com/2018/09/blog-post_24.html
روح دوکترین آزربایجانگرایی عَلَم کردن هویت آزربایجانی به جای هویت ملی تورک
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/03/blog-post_85.html
مفهوم «ملت آزربایجان» در دورهی مشروطیت، آنتیتز «ملت تورک» بود. امروز هم چنین است.
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/05/blog-post_19.html
در هویت ملی آزربایجانی، «انکار هویت ملی تورک» مندرج و مستتر است
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/08/blog-post.html
پانایرانیسم و آزربایجانگرائی استالینیستی دو روی یک سکهی ضد تورکاند
http://sozumuz1.blogspot.com/2016/09/blog-post_43.html
مخالفت مرامنامهی فرقهی اجتماعیون عامیون (برنامهی جمعیت مجاهدان) دورهی مشروطیت با حقوق زبانی و ملی ملت تورک
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/04/blog-post_18.html
مرامنامهی فرقهی اجتماعیون ایران (حزب دموکرات) در دورهی مشروطیت و انکار مسالهی ملی و حقوق زبانی، و مخالفت با فدرالیسم در آن
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/02/blog-post_3.html
مرامنامهی فرقهی سوسیالیست ایران و نفی فدرالیسم ملی و حقوق زبانی ملل ساکن در ایران در آن
http://sozumuz1.blogspot.com/2018/07/blog-post_21.html
مخالفت دولت مشروطه با تحصیل به زبان تورکی و ممنوع کردن آن در سال ١٩١٨
http://sozumuz1.blogspot.com/2018/10/blog-post.html
رسولزاده: ناسیونالیسم ایرانی-فارسی خصلت همیشهگی حرکت مشروطیت؛ و ساقط کردن سلسلهی اشغالگر و بیگانهی تورکمان قاجار هدف غایی آن بود.
http://sozumuz1.blogspot.com/2018/09/blog-post_18.html
تبریز مرکز جنبش ملیتگرایی ایرانی بوده است
http://sozumuz1.blogspot.com/2018/01/blog-post_12.html
مغلوبیتمان در انقلاب مشروطهی ایران و خبطمان در انجمن آزربایجان
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post_19.html
از خیانتهای آزربایجانگرایان مشروطهطلب و دموکراتهای آزربایجان: برآمدن رضاشاه
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post_12.html
اعلانیهی میرزا رحیم تبریزی ١٩٠٧: اعتراضی مردمی به گفتمان ضد تورک جنبش مشروطیت ایران
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/09/blog-post_11.html
قانون تشکیل ایالات و ولایات مشروطه و تجزیهی منطقهی ملی تورک
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/01/blog-post_24.html
No comments:
Post a Comment