بیانیهی تورکی خلیل پاشا پس از آزادسازی تبریز توسط اوردوی عوثمانلی در سال ١٩١٥
مئهران باهارلی
Halil Paşa'nın 1915'te Tebriz'in Osmanlı Ordusunca kurtarılmasının ardından yayınladığı Türkçe bildiri
The Turkish declaration issued by Halil Paşa after the liberation of Tebriz by the Ottoman Army in 1915.
خلاصه
در این مقاله متن یک اعلانیهی تورکی از «خلیل پاشا قوُت» فرماندهی قوای عوثمانلی آزادکنندهی تورکایلی و مرکز آن تبریز در سال ١٩١٥ را تقدیم کردهام. خلیل پاشا در این اعلانیهی تورکی بیان میکند سلطان عوثمانلی او را به سرکوب و غلبه بر روسها که بر ممالک اسلامی مستولی شده و مخصوصاً آزربایجان را تحت اشغال در آوردهاند مأمور کرده است. او میگوید قبل از آمدن او، عدهای باشیپوزوق - دستهجات اشقیای مسلح به اهالی مسلمان ظلم کرده و به مال و جان آنها تعرض نمودهاند. منظور خلیل پاشا از این افراد، اشرار مجاهدین باقیمانده از دورهی مشروطیت و تروریستهای فرقهی دموکرات آزربایجان در تبریز است. در سالهای جنگ جهانی اول اوردوهای عوثمانلی با همراهی نیروهای تورک مسلح بومی به فرماندهی رهبران و شخصیتهای ملی تورک مانند جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی - مجدالسلطنه ژنرال دولت تورک قاجار، تورکایلی - منطقهی ملی تورک در شمال غرب و غرب ایران و نواحی جنوبیتر آن را دو بار از اشغال ارتشهای روسیه و بریتانیا و فرانسه و متحدان آنها «قوای مسلحهی مسیحی» ارمنیها و آسوریها آزاد ساختند. آنها در این دو بار، تبریز مرکز اداری - سیاسی تورکایلی را هم آزاد کردند. بار نخست در ۹ ژانویهی سال ١٩١٥، و بار دوم در ٨ ژوئن سال ١٩١٨. حضور اوردوی عوثمانلی در تبریز پس از آزادسازی نخست به مدت سه هفته تا آخر ژانویهی ١٩١٥ و پس از آزادسازی دوم تا اول اوکتوبر ۱۹۱۸ به مدت چهار ماه و سه هفته ادامه یافت. قوای متحدهی تورک در تمام شهرهای تورکایلی که آزاد میکردند، مانند اورمو (اورمیه) و تبریز و خوی و همدان و بیجار و سلطانآباد (اراک) با استقبال آتشین تودههای تورک مواجه میشدند. خلیل پاشا شخصیتی شناخته شده و محبوب در تاریخ مجادلهی ملی تورک در ایران و مخصوصا اورمو (اورمیه) است. او نجاتدهندهای بود که به هر شهر تورکایلی که وارد میشد، مردم با شادی و شعف به پیشواز او و اوردوی آزادیبخشش میرفتند. خلیل پاشا که طرفدار اتحاد آزربایجان ایران و آزربایجان قفقاز بود، در جریان آزادسازی تورکایلی به سال ١٩١٥ مانند علی احسان پاشا، به قهرمان ملی کل ملت تورک ساکن در ایران تبدیل شد. یکی دیگر از نکات مهم در این آزادسازیها، استفادهی مقامات کشوری و نظامی تورک بومی و عوثمانلی از زبان تورکی به عنوان زبان رسمی است. آنها اغلب بیانیهها و اسناد خود را صرفاً به زبان تورکی و یا به دو زبان تورکی و فارسی منتشر میکردند. این مقامات کشوری و نظامی همچنین برای نخستین بار در تاریخ مودرن، به مردم تورک شفاها و یا کتبا به زبان تورکی خطاب کردهاند. این، دلیل دیگری است که اعلامیهی تورکی خلیل پاشا، موضوع این مقاله، را دارای اهمیت دوچندان کرده است.
Özet
Bu yazıda, 1915 yılında Türkili ve merkezi Tebriz'i özgürleştiren Osmanlı kuvvetlerinin komutanı Halil Paşa Kut'un bir Türkçe bildirisini sundum. Bu Türkçe bildirinde Halil Paşa, Osmanlı Sultanı'nın kendisine, başta Azerbaycan olmak üzere İslam ülkelerini ele geçirip işgal eden Rus ordularını bastırıp yenme emri verdiğini belirtmektedir. Halil Paşa, kendisinin gelişinden önce bazı silahlı haydut gruplarının Müslüman nüfusu baskı altına aldığını, mallarına ve canlarına saldırdığını söylüyor. Bu kişilerle Halil Paşa, Meşrute döneminden kalma haydutları ve Tebriz'deki Azerbaycan Demokrat Partisi'nden teröristleri kastediyor. Birinci Dünya Savaşı yıllarında, Osmanlı orduları, Kacar Türk devletinin generali Urmulu Cemşid Han Sübataylı Afşar Mecd üs-Seltene gibi Türk milli liderlerinin önderliğindeki yerel Türk silahlı kuvvetleriyle birlikte, İran'ın kuzeybatısındaki ve batısındaki Türk milli bölgesi olan Türkili'yi ve İran'ın güney batı bölgelerini Rus, İngiliz ve Fransız ordularının ve müttefikleri olan Ermeni ve Asoru "Hristiyan silahlı kuvvetlerinin" işgalinden iki kez başarıyla kurtardı. Onlar bu iki kurtarma ameliyatında, Türkili'nin idari-siyasi merkezi olan Tebriz'i de özgürleştirdiler. İlk özgürleştirme 9 Ocak 1915'te, ikincisi ise 8 Haziran 1918'de gerçekleşti. İlk özgürleştirmenin ardından Osmanlı Ordusu, Ocak 1915 sonuna kadar üç hafta boyunca Tebriz'de kaldı. İkinci özgürleştirmenin ardından ise Osmanlılar 1 Ekim 1918'e kadar toplam dört ay üç hafta boyunca orada kaldılar. Birleşik yerel ve Osmanlı Türk kuvvetleri, Urmu (Urmia), Tebriz, Hoy, Hemedan, Bicar ve Sultanabad (Arak) gibi kurtardıkları tüm Türk şehirlerinde Türk halkı tarafından sıcak bir şekilde karşılandı. Halil Paşa, özellikle Urmu'da olmak üzere, İran'daki Türk milli mücadelesi tarihinde tanınmış ve sevilen bir şahsiyettir. O, her bir Türk şehrine girdiğinde halkın kendisini ve kurtarıcı ordusunu sevinç ve mutlulukla karşıladığı bir kurtarıcıydı. İran Azerbaycanı ve Kafkas Azerbaycanı'nın birleştirilmesinin destekçisi olan Halil Paşa, tıpkı Ali İhsan Paşa gibi, 1915'teki Türkili kurtuluşu sırasında İran'da yaşayan tüm Türk milletinin milli kahramanı oldu. Bu özgürleştirme harekatlarının bir diğer önemli yönü de, yerli Türk ve Osmanlı askeri ve sivil yetkilileri tarafından Türkçenin resmi dil olarak kullanılmasıdır. Bu yetkililer, bildiri ve belgelerini sıklıkla yalnızca Türkçe veya Türkçe ve Farsça olmak üzere iki dilde yayınlamışlardır. Ayrıca, bu yetkililer modern tarihte ilk kez Türk halkına Türkçe olarak sözlü veya yazılı olarak hitap etmişlerdir. Bu da, bu makalenin konusu olan Halil Paşa'nın Türkçe deklarasyonunu iki kat önemli kılan bir diğer nedendir.
Abstract
In this article, I have presented a Turkish
proclamation by Halil Paşa Kut, the commander of the Ottoman forces that
liberated Türkili and its center, Tebriz, in 1915. In this Turkish
proclamation, Halil Paşa states that the Ottoman Sultan has ordered him to
suppress and defeat the Russian armies who have taken over and occupied Islamic
countries, especially Azerbaijan. He says that before his
arrival, some armed bandit groups were oppressing the Muslim population and
attacking their property and lives. By these people, Halil Paşa means the remnant
thugs of the constitutional era and the terrorists from the Azerbaijan Democrat
Party in Tebriz. During
World War I, Ottoman Armies, along with local armed Turkish forces led by Turkish
national leaders such as Urmulu Cemşid Han Subataylı Afşar Mecd üs-Seltene, a general
of the Qajar Turkish government, successfully twice liberated Türkili - the
Turkish national region in northwest and west Iran, as well as its southernmost
areas from the occupation of the Russian, British, and French armies and their
allies, the "Christian armed forces" of the Armenians and Assyrians,
twice. During these two occasions, they also liberated
Tabriz, the administrative-political center of Turkili, twice. The first liberation
occurred on January 9, 1915, and the second on June 8, 1918. Following the
first liberation, the Ottoman Army remained in Tabriz for three weeks until the
end of January 1915. After the second liberation, they stayed until October 1,
1918, for a total of four months and three weeks. The united local and Ottoman Turkish forces were greeted
with a warm welcome by the Turkish masses in all the Türkili cities they
liberated, such as Urmu (Urmia), Tebriz, Khoy, Hemedan, Bicar, and Sultanabad
(Arak). Halil Paşa himself is a well-known and beloved figure in the history of
the Turkish national struggle in Iran, particularly in Urmu (Urmia). He
was a savior who, whenever he entered a Türkili city, people would greet him
and his liberator army with joy and gladness. Halil Paşa, a supporter of the
unification of Iranian Azerbaijan and Caucasian Azerbaijan, became a national
hero of the entire Turkish nation living in Iran during the liberation of Türkili
in 1915, much like Ali İhsan Paşa. Another important aspect of
these liberation operations is the use of Turkish as the official language by native
Turkish and Ottoman military and civil officials. They frequently published
their statements and documents solely in Turkish or in two languages,
Turkish-Persian. These officials also addressed the Turkish people, either
orally or in writing in Turkish, for the first time in modern history. This is another reason that
makes the Turkish declaration of Halil Paşa, the subject of this article,
doubly important.
مقدمه
در این مقاله متن یک اعلانیهی تورکی از «خلیل پاشا قوُتHalil Paşa Kut » فرماندهی قوای عوثمانلی آزادکنندهی تورکایلی و مرکز آن تبریز در سال ١٩١٥ را تقدیم کردهام. اوردوهای عوثمانلی در سالهای جنگ جهانی اول دو بار اقدام به آزادسازی تورکایلی - منطقهی ملی تورک در شمال غرب و غرب ایران و نواحی جنوبیتر آن در غرب ایران از اشغال ارتشهای روسیه و بریتانیا و فرانسه و متحدان آنها «قوای مسلحهی مسیحی» ارمنیها و آسوریها کردند. (تبریز مرکز اداری - سیاسی تورکایلی هم در قرن بیستم دو بار توسط اوردوی عوثمانلی آزاد شده و نجات اهالی آن خلاص شدهاند. بار نخست در ۹ ژانویهی سال ١٩١٥، و بار دوم در ٨ ژوئن سال ١٩١٨. حضور اوردوی عوثمانلی در تبریز پس از آزادسازی نخست به مدت سه هفته تا آخر ژانویهی ١٩١٥ و پس از آزادسازی دوم تا اول اوکتوبر ۱۹۱۸ به مدت چهار ماه و سه هفته ادامه یافت[1]). در این عملیاتها نیروهای تورک مسلح بومی به فرماندهی رهبران و شخصیتهای ملی تورک مانند جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی - مجدالسلطنه ژنرال دولت تورک قاجار، «اورمولو مهشهدی باقیر خان» (مَشَدی باقر خان اورمویی) ملقب به «رئیس احرار» (رهبری قوای مجاهدین اسلامیهی تورک در اورمو)[2]، حاجی بیگ بلوری تبریزی (رهبری قوای مجاهدین اسلامیهی تورک در تبریز)[3]، حاجی پیشنماز آقا سلماسی و .... اشتراک داشتند.
١-قوای متحدهی تورک از اورمو (اورمیه) و تبریز و خوی گرفته تا همدان و بیجار و سلطانآباد (اراک) در تمام شهرهای تورکایلی که آزاد میکردند با استقبال آتشین تودههای تورک مواجه میشدند. قرائت شعری تورکی در مراسم استقبال از خلیل پاشا توسط تقی رفعت[4]، همچنین استقبال مردم و مقامات ملی تورک تبریز به پیشگامی ولیعهد محمدحسن میرزا از آزادسازی دوم تبریز به سال ١٩١٨ با برپاکردن تاق نصرت در استقبال نیروهای متحد تورک بومی - عوثمانلی و اهدای دستههای گل توسط دخترکان تبریزی به فرماندهان عوثمانلی،[5] صحنههایی ماندگار و ثبت شده در تاریخ هستند.
٢-خلیل پاشا شخصیتی شناخته شده و محبوب در تاریخ مجادلهی ملی تورک در ایران است. او از یاران سعید سالماسی در دورهی مشروطیت بود[6] که چند سال بعد در جریان آزادسازی تورکایلی به سال ١٩١٥ به یک قهرمان ملی ملت تورک ساکن در ایران تبدیل شد. خلیل پاشا نجاتدهندهای بود که به هر شهر آزربایجان که وارد میشد، مردم با شادی و شعف به پیشواز او و اوردوی نجاتبخشش میرفتند و فریاد زنده باد سر میدادند:
«اوّل ماه جمادی الاوّل ١٣٣٣ برابر با اسفند ١٢٩٤ شمسی (١٧ مارس ١٩١٥) لشکر بزرگی از عثمانی به استعداد بیش از ده هزار عسکر به فرماندهیی خلیل پاشا به اورمیه رسید. آب و هوای آن سال بسیار معتدل و ملایم بود. اکثر درختها شکوفه داده و صحرا منظرهی با طراوت خاصی داشت. اهالی [تورکها] شادیکنان به پیشواز آنان آمده بودند. سپاهیان خلیل بیگ بر خلاف عشایر [کورد] با ادب و تربیت بودند و تحصیلاتی داشتند و با نزاکت رفتار میکردند. مثلاً هر گروهان و گردان که به پیشوازیان نزدیک میشد سلام داده و «مرحبا اهفهندی» میگفتند و اهالی نیز فریاد میزدند: «یاشاسین ایسلام قوشونو!» [زنده باد ارتش مسلمانان!]. شعف و شادیی مردم از آن جهت بود که از دست ارامنه و روسها خلاص شده بودند. مامورین و اتباع روسها نیز از مردم پولها گرفته و اخّاذی نموده و به آزار مردم پرداخته بودند. آنان هموطنان مسیحی را برای آزار و اذیّت مسلمانان اغوا و گمراه نموده و به علاوه با ورود سپاه منظم و با تربیت عثمانی، دست یاغیان و عشایر چپاولگر کوتاه شده بود. مردم همان اندازه که از روسها و ارامنهی همدست روسها بیزار بودند، به همان اندازه به قوشون عثمانی خوشبین و مهربان بودند»[7].
٣-از دیگر نکات مهم در این آزادسازیها، استعمال تورکی به عنوان زبان رسمی و خطاب شفاهی و کتبی مقامات نظامی تورک بومی و عوثمانلی به مردم برای نخستین بار به زبان تورکی است. این مقامات اغلب بیانیهها و اسناد خود را یا صرفاً به زبان تورکی و یا به دو زبان تورکی - فارسی منتشر میکردند[8]. در حالی که قوای اشغالگر روس و بریتانیا و فرانسه به جز یکی دو مورد، تمام اسناد و بیانیههای خود را به زبانهای خارجی و بیگانهی فارسی، روسی، فرانسه و انگلیسی حتی آسوری و ارمنی منتشر میکردند، اما با وسواس از کاربرد زبان تورکی در خطاب به مردم تورک اجتناب مینمودند. زیرا اساسا هدف آنها پاکسازی و نابودی ملت تورک در منطقه و تورکایلی، هم به لحاظ فیزیکی با قتل عام و کشتار و هم به لحاظ زبانی با متروک ساختن زبان تورکی بود.
٤-نیروهای خائن و مانقورت تورک و در راس آنها فرقهی دموکرات آزربایجان - خیابانی در تبریز شعبهی ایالتی فرقهی دموکرات ایران که اغلب نفرات آن را اشرار تشکیل میداد و حتی دارای یک تشکیلات تروریستی برای قتل مخالفین خود و ایجاد جوّ ترور و وحشت بود، بخش شرور مجاهدین باقیمانده از دورهی جنبش ضد تورک مشروطیت لانه کرده در تبریز، و اغلب مهاجرین ایرانی در قفقاز که اکثریتشان تورکهای فاقد شعور ملی تورک و منسوب و متمایل به جریانات چپ و آنارشیستی ایرانگرا و ضد اسلام در آن دیار بودند (مانند سید جوادزاده خلخالی - پیشهوری بعدی) متحد این نیروهای اشغالگر صلیبی و همکار قوای اشغالگر انگلیس، به اندازهی آنها حتی بیشتر ضد تورک بوده و هماهنگ با داشناکها و دیگر تروریستهای ارمنی که از قدیم سر و سری با آنها داشتند عمل مینمودند. (دلیل حمایت آزربایجانگرایان فعلی از این دستهجات ضد تورک و تقدیم وارونهی آنها به عنوان نیروهایی ملی، دقیقا به این سبب است که خود آزربایجانگرایی معاصر و هویت ملی و وطنی که وی مبلغ آن است هم ساخته و پرداختهی دول ضد تورک انگلستان و فرانسه و روسیه و ارمنستان و پانایرانیسم و پارسیگری و زرتشتیگری .... است).
احزاب ارمنی داشناک و هینچاک و ... در تشکیل فرقهی دموکرات ایران که فرقهی دموکرات آزربایجان شعبهی ایالتی آن بود و تهیهی مرامنامه و نظامنامهی آن، نقش تعیینکننده داشتند. در دورهی مشروطیت این بخش خائن مجاهدین در تبریز با بستن عهدنامه با داشناکها و هینچاکها به تامین اسلحه و مهمات و دیگر لوژیستیک برای حملهی تروریستهای فدائی ارمنی به خاک و دولت عوثمانلی پرداخته و همراه آنان بر علیه دولت تورک قاجار عملیات سابوتاژ و تروریستی و ... اجرا میکردند[9].
در سالهای جنگ جهانی اول نیز دموکراتهای آزربایجان که رهبران آن همه فاقد شعور ملی تورک و ایرانگرا (خیابانی) و پانایرانیست (نوبری - تروریست و آدمکش حرفهای، بهرامی - جاسوس انگلستان، بادامچی - پانایرانیست قهار، ...) بودند مواضع شدیدا ضد تورک داشتند، به عنوان متفق انگلستان، ناسیونالیستهای باستانگرای فارس و داشناکها و دیگر ارمنیان تا به دندان مسلح در تبریز عمل میکردند و به سرکوب و ترور و مبارزه با قوا و احزاب و شخصیتهای ملی تورک دست میزدند: ولیعهد محمد حسن میرزا که متحد عوثمانلی بود[10]، جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی - مجدالسلطنه صدر «دولت تورک اتحاد - بیرلیک» و موسس «جمعیت اتحاد و ترقی اسلام»[11] («حزب اتحاد تورک» بعدی)، حاجی بیگ بلوری رهبر «تورک موجاهید فیرقهسی»[12] و موسس «حزب اتحاد»، علی هیئت[13] موسس «جمعیت اتحاد اسلام» در تبریز، ..)، (علی رغم فعالیتهای ضد تورک دموکراتهای آزربایجان و ... چند سال بعد گروههای اتحاد اسلامی، تورکگرا، و طرفدار عوثمانلی متعددی در تورکایلی و ایران تشکیل شد: یک شعبهی بومی حزب اتحاد و ترقی در تبریز، یک کومیتهی مخفی اتحاد اسلامی با شرکت مقامات نظامی قاجاری و روحانیون و شخصیتهای تورک بومی و تورکیه در تبریز، کومیتهی کمالیست تهران، گروه آژیتاتور طرفدار تورک در تهران، حزب جمعیت احرار اسلام در تهران، ....[14]). در سالهای پایانی جنگ جهانی اول همچنین دموکراتهای آزربایجان با خرید اسلحههای موجود در نخجوان و جنوب قفقاز و مصادرهی سلاحها و مهمات باقیمانده از ارتش تزاری به هنگام ترک آزربایجان در آن، نیروهای مردمی تورک در قفقاز را که بر علیه توسعهطلبان داشناک ارمنی میجنگیدند محروم از سلاح و مهمات، بی دفاع و آسیبپذیر میکردند و بدین صورت به اشغال اراضی تورک قفقاز توسط ارمنیان یاری میرساندند. بخشی از دموکراتهای آزربایجان پس از سقوط حکومت آزادی سِتان، به اشغال اورمو (اورمیه) توسط قوای کورد به رهبری اسماعیل آقا سیمیتقو یاری رساندند ...
در زیر متن اعلانیهی تورکی خلیل پاشا در تبریز - ١٩١٥ [15]و یک بیانیهی مشابه از جمیل جاهد فرماندهی قوای عوثمانلی آزادسازندهی باکو در سال ١٩١٨ را جهت مقایسه همراه با ترجمهی فارسی هر دوی آنها دادهام. خلیل پاشا نجاتدهندهی تورکایلی، در اعلانیهی تورکی خود بیان میکند عدهای باشیپوزوق[16] به اهالی مسلمان ظلم کرده و به مال و جان آنها تعرض نمودهاند. منظور خلیل پاشا از دستهجات مسلح خودسر، اشرار مجاهدین باقیمانده از دورهی مشروطیت و تروریستهای فرقهی دموکراتهای آزربایجان در تبریز است.
پایان نوت مئهران باهارلی
خلیل پاشانین ۱٩۱٥ده تهبریزی قورتاردیقدان سونرا یاییملادیغی اویاری بیلدیریسی
اخطار
پادیشاهیم بهنی اوردویِ همایونویلا ممالکِ اسلامیهیه مستولی اولان و بالخاصّه آزهربایجانی اشغال ائدهن روسلارین قهر و تنکیلینه مامور ائتدی. بوگوندهن اعتباراً مقدّس وظیفهمی ایفایا باشلادیم.
بهنیم ورودومدان اوّل بعضی باشیپوزوقلار طرفیندهن بورالاردا اهالییِ اسلامیهیه ظلم ائدیلدییینی و اونلارین مال و جانینا تعرّض اولوندوغونو گؤزومله گؤردوم و فوقالعاده متاسّف اولدوم.
دولتِ ایرانین دوست و متّفقی اولان حکومتیمین بانا وئردییی امر، غایت قطعیدیر. فی ما بعد، هر کیمسه مسلمان مالینا اهل اوزاتیرسا و اونو رنجیده ائدهرسه، درحال اؤلدورهجهییم. بو بابدا تشویقاتدا بولونانلارین دا خانومانینی محو ائدهجهییم.
اوردویِ همایونون مقصودِ عالیسی آنجاق اهالینین آسایش و تامینِ سعادتیدیر. عادل و اسلامیته محبّ اولانلار بهنیم دوستومدور. خلقه ظلم و تعدّی ائدهنلهر ایسه اهن بویوک دوشمانیمدیر.
فی ٤ نیسان ١٣٣١ [١٩١٥]
ایراندا قوّهیِ عثمانیه قوماندانی
خلیل [پاشا]
[تبریز]
HALİL PAŞA’NIN 1915’TE TEBRİZ’İ KURTARDIKTAN SONRA YAYIMLADIĞI UYARI BİLDİRİSİ
İhtar
Pâdişâhım beni Ordû-y-i Humâyûn’uyla Memâlik-i İslâmiye’ye müstevli olan ve bilhassa Azerbaycan’ı işgal eden Rusların kahr ve tenkîline me’mûr etti. Bugünden îtibâren mukaddes vazîfemi îfâya başladım.
Benim vurûdumdan evvel, bâzı başıbozuklar tarafından buralarda ahâli-y-i islâmiye’ye zülüm edildiyini ve onların mal ve canına taarruz oldunduğunu gözümle gördüm ve fevkelâde müteessif oldum.
Devlet-i Îrân’ın dost ve müttefiki olan hukûmetimin bana verdiyi emir, gâyet kat’îdir. fî-mâ-ba'd, her kimse Müsülman malına el uzatırsa ve onu rencîde ederse, derhal öldüreceyim. Bu babda teşvîkatta bulunanların da hân-u-mânını mahv edeceyim.
Ordû-y-i Humâyûn’un maksad-ı âlîsi, ancak ahâlînin âsâyiş ve te’mîn-i saâdetidir. Âdil ve İslâmiyete mühibb olanlar, benim dostumdur. Halka zülüm ve taaddi edenler ise en büyük düşmanımdır.
Fî Nisan 1331 [1915 - Tebriz]
Îrân’da Kuvve-y-i Osmâniye kumandanı
Halil [Paşa]
بیانیهی هشدار خلیل پاشا پس از آزادسازی تبریز در سال ١٩١٥
ترجمه به فارسی [از مئهران باهارلی]:
اخطار
پادشاهم من را با اوردوی همایونش به سرکوب و غلبه بر روسها که بر ممالک اسلامی مستولی شده و مخصوصاً آزربایجان را تحت اشغال در آوردهاند مأمور کرده است. از امروز به ایفای این وظیفهی مقدّسم آغاز نمودم.
با چشمان خودم مشاهده کردم و از این امر بسیار متأسّف شدم که قبل از ورود من در این جاها از طرف بعضی باشی پوزوقها به اهالیی مسلمان ستمگریها و به جان و مال آنها تعرّض و تجاوز شده است.
دستورات داده شده از طرف حکومت من – که دوست و متّفق دولت [قاجار] ایران است - کاملاً قطعی است. پس از این، هر که را که به اموال هر مسلمانی دستدرازی کرده و او را رنجیده کند، بی درنگ اعدام خواهم کرد و خانمان کسانی که در این باب مشوّق این گونه افراد باشند را هم نابود خواهم ساخت.
هدف نهاییی اوردوی همایون، صرفاً تأمین آسایش و سعادت اهالی است. هر که عادل و دوستدار اسلامیت باشد دوست من، هر کس هم که به مردم ظلم و تعدّی کند بزرگترین دشمن من است.
فی ٤ نیسان ١٣٣١ [١٩١٥]
فرمانده ی قوّهیِ عثمانیه در ایران
خلیل [پاشا]
[تبریز]
بیانیهی مشابه قوماندان آزادکنندهی باکو به تورکی-١٩١٨
بیانیهی تورکی زیرین مربوط به آزادسازی باکو در سال ١٩١٨ توسط اوردوی عوثمانلی است[17]. قبل از این آزادسازی، نیروهای ارمنی در باکو به قتل و غارت اهالی تورک شهر دست زده و متقابلا برخی اقدامات انتقامجویانه از طرف تورکها بر علیه ارمنیان انجام شده و حوادث به کشت و کشتار متقابل مبدل شده بود. پیام فرماندهی عوثمانلی، خلع سلاح همهی قوای مسلح غیر قانونی از تورک و ارمنی و روس و .... و توقف فوری تهاجمات و خونریزیها و بازگشت شهر به وضعیت عادی است.
امرنامه
١-عوثمانلی اوردوسونا پناه گهتیرهن بوتون آهالینین، دین و مذهب آییرماقسیزین جانی، عِرض و مالی امنیّت آلتیندادیر.
٢-هر کس دوککانلارینی آچیپ، ایش و گوجویله مشغول اولاجاقدیر.
٣-تالاماق، یاندیریپ ییخماق، آدام اؤلدورمهک شدّتله قاداغاندیر. گوناهکارلار نوبتچیلهر طرفیندهن درحال قتل ائدیلهجهکدیر.
٤-هیچ بیر کس هیچ بیر بهانه ایله آخشام ساعات ٧دهن صوبح ساعات ٧یه قهدهر ائویندهن چیخمایاجاقدیر.
٥-توفهنگ گؤتورمهک و فیشهنگ آتماق قطعیاً قاداغاندیر.
باکی قوماندانی میر آلایی
جمیل جاهد
1918’TE BAKU KURTARILDIKTAN SONRA KENTİN OSMANLI KUMANDANININ YAYIMLADIĞI BUYRULTU
Emirnâme
1-Osmanlı Ordusu’na penah getiren bütün ahâlînin, din ve mezhep ayırmaksızın, canı, ırz ve malı emniyet altındadır.
2-Herkes dükkanlarını açıp, iş ve gücüyle meşgûl olacaktır.
3-Talamak, yandırıp yıkmak, adam öldürmek şiddetle kadağandır. Günahkarlar nevbetçiler tarafından derhal katl edilecektir.
4-Hiç bir kes hiç bir bahâne ile akşam saat 7’den sübh saat 7’ye kadar evinden çıkmayacaktır.
5-Tüfek götürmek ve fişek atmak kat’iyyen kadağandır.
Bâkû Kumandanı Miralayı
Cemil Câhit [Toydemir]
ترجمه به فارسی [از مئهران باهارلی]
امرنامه
١-جان و مال و عرض همهی اهالی که به اوردوی عوثمانلی پناه آوردهاند، بدون ملاحظهی دین و مذهب، در امنیت است.
٢-همه دکانهای خود را باز کرده و مشغول به کسب و کار خود خواهند شد.
٣-غارتگری، سوزاندن و تخریب کردن، آدمکشی شدیداً قدغن است. مجرمین (انجام دهندهی این جرمها) بی درنگ توسط محافظین به قتل خواهند رسید.
٤-هیچ کس به هیچ بهانهای بین ساعت ٧ عصر تا ساعت ٧ صبح از خانهی خود خارج نهخواهد شد.
٥-حمل توفنگ و تیراندازی مطلقاً ممنوع است.
میرآلای فرماندهی باکو، جمیل جاهید
برای مطالعهی بیشتر:
همدان میخواست
تورکی، زبان رابط بینالمللی جهان اسلام شود
http://sozumuz1.blogspot.com/2016/10/blog-post_12.html
٩٨مین سالگرد
تاسیس مدرسهی تورک خیر یوردو (خئییر-خئیر یوردو، صلاحیه) اورمیه و ١٠٧ مین سالگرد
مدرسهی تورک بالاو-بالوو و یادی از حاجی میرزا فضل الله مجتهد اورمولو
http://sozumuz1.blogspot.com/2016/02/blog-post_22.html
اعلانیهی
تورکی کونسولگری بریتانیا در کرمانشاه
http://sozumuz1.blogspot.com/2018/06/blog-post.html
دو نامهی
تورکی ناصرالملک همدانی به سلطان عوثمانلی مَحْمَدْ خان رشاد (سلطان مَحْمَدْ
خامس) به نیابت احمد شاه قاجار
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/06/blog-post.html
به خاطرهی
٩ شهید شهبندری اورمو (اورمیه) که مظلومانه توسط قوای روسیه و آسوری به دار آویخته
شدند.
http://sozumuz1.blogspot.com/2021/01/blog-post_31.html
گزارشی
از به دار آویختن حاجیان شهید بالو وکؤتالان اورمو توسط روسها: درگیریها در اورمو،
مظالم موسقوفها و جنایات نستوریها
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/10/blog-post.html
س. م.
توفیق بهی همدانی: میتینگ میدان سلطان احمد ایرانیان در پیوستن به جهاد سلطان عوثمانلی
و اعتراض به به دار آویختن یک صد و یازده تن در اورمو (اورمیه) توسط روسها
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/10/blog-post_11.html
مادهی تاریخ
فارسی برای شهادت انور پاشا
http://sozumuz1.blogspot.com/2020/08/blog-post_15.html
زنده باد
خوییها، زنده باد تورکها، زنده باد علیاحسان
پاشا و ژون تورکها
http://sozumuz1.blogspot.com/2016/09/blog-post_25.html
طرفداری
احمد شاه قاجار و مردم از اوردوی عوثمانلی، اعلان جنگ دولت آنگلوفیل مشروطه به عوثمانلی
و مخالفت شدید احمد شاه با آن
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/03/blog-post.html
علی احسان
پاشایا
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/03/blog-post_23.html
رهبر و قهرمان ملی تورک: جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی-مجدالسلطنه
مجدالسلطنه
در سال ١٩١٠، شدیدا تورکگرا و سخت تورکیست بود.
https://sozumuz1.blogspot.com/2021/01/blog-post_2.html
پیوستن
جمشید خان افشار اورمویی و نیروهای تحت فرماندهیاش به اوردوی اسلام – عوثمانلی
به فرماندهی خلیل پاشا
https://sozumuz1.blogspot.com/2019/02/blog-post_5.html
اعلان جهاد
میرزا فضلالله ناصحی اورمویی و میرزا مسیح افشار اورمویی بر علیه روسیه و بریتانیا،
پیوستن جمشید خان افشار اورمویی و پارتیزانهای وی به اوردوی خلیل پاشا، و خواست
شاهسونها از عوثمانلی برای فتح تبریز
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/02/blog-post_5.html
حسین جاوید: مجدالسلطنه تنها شخصیت طرفدار تورک و ضد
انگلیس؛ و خیانات فرقهی دموکرات آزربایجان
http://sozumuz1.blogspot.com/2021/04/blog-post.html
http://sozumuz1.blogspot.com/2021/04/blog-post_26.html
ویلیام ویگرام: مجدالسلطنه، یکی از روشنفکرترین و
آزاداندیشترین اشراف ایران، نجیبزادهای دانشور، فرماندهای سلحشور و دلاور و
رهبر قوای بومی تورک بر علیه متجاوزین آسوری-ارمنی و متحدین صلیبی آنها
http://sozumuz1.blogspot.com/2021/05/blog-post_20.html
یک نفر تورک از آزربایجان (جمشید خان مجدالسلطنه) که طرفدار
تشکیل دولت تورکی دراز و باریک از ادیرنه تا قاراقوم بود
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/08/blog-post_6.html
جمشید
سوباتایلی آوشار - آفشار اورمویی مجدالسلطنه والی آزربایجان نیمهمستقل- تحت
الحمایهی امپراتوری عوثمانلی، ٨ ژوئن ۱۹۱۸ - اول اوکتوبر ۱۹۱۸
https://sozumuz1.blogspot.com/2017/08/blog-post_29.html
جمشید
خان سوباتایلی افشار اورمویی -مجدالسلطنه، ١٨٦٤-١٩٤٠
https://sozumuz1.blogspot.com/2020/10/blog-post.html
جمشید
خان سوباتایلی بکیشلو مجدالسلطنه افشار اورمویی
https://sozumuz1.blogspot.com/2016/09/blog-post_20.html
پروفسور ویلیامز جکسون: مجدالسلطنه افشار اورمویی ، جامع
سه شخصیت دانشمند، نظامی و درباری
https://sozumuz1.blogspot.com/2016/11/saturdaydecember-17-2011-abraham_13.html
دستگیری،
تبعید و حبس جمشید خان افشار اورمویی توسط دولتین روسیه و بریتانیا
https://sozumuz1.blogspot.com/2019/01/blog-post_20.html
مستوره
افشار اورمویی ، یک شخصیت ملی تورک و دفاع او از «تورک میللی موجادیلهسی»، بر
اساس عرض حال و شکایت وی به مجلس شورای ملی
https://sozumuz1.blogspot.com/2018/03/blog-post_8.html
جمشید
خان مجدالسلطنه و قیصرخانیم افشار در کتاب نیکیتین
https://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post_24.html
انعکاس
شعور ملی تورک در نامهای اشخاص خانوادهی جمشید خان افشار اورمویی و نادر شاه
افشار، و نهبود آن در نامهای اشخاص خانوادهی پیشهوری، خیابانی، ستار خان و شاه
اسماعیل
https://sozumuz1.blogspot.com/2017/01/blog-post_14.html
جمشید خان افشار اورمویی: در ماهیت واقعی حرکت مشروطه و
تخریبات و قساوت اوباش و اشرار موسوم به فدائی و مجاهد
http://sozumuz1.blogspot.com/2021/01/blog-post.html
اولوسال اؤندهر جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی مجدالسلطنه،
دوغو تورکیستان باغیمسیزلیق موجادیلهسی اوزهره-١٩١٦:
http://sozumuz1.blogspot.com/2021/01/blog-post_29.html
جهالت
است یا مانقورتیسم؟ بایکوت جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی، حاجی بیگ بلوری
تبریزی، علیاحسان پاشا، خلیل پاشا و
یاران کرامشان
https://sozumuz1.blogspot.com/2018/12/blog-post_24.html
اورمولو
و افشار اولان «جمشید خان افشار اورمویی» (مجدالسلطنه) و آزهربایجانچیلارین اونا
قویدوغو بایکوت
https://sozumuz1.blogspot.com/2016/12/blog-post_15.html
تورک خالق
قهرمانی، قوشچولو «آدی گؤزهل کاظیم خان پاشا» تورکولهری
http://sozumuz1.blogspot.com/2016/12/blog-post_21.html
حسین خان
بوجاقچی شجاع السلطان
http://sozumuz1.blogspot.com/2016/09/blog-post_78.html
[1] ورود پیروزمندانهمان
به تبریز، عبور عساکرمان از زیر طاق ظفر، شادمانی و سرورها
[2] مَشَدی
باقر خان رئیس احرار اورمویی، یاور رهبر ملی تورک جمشید خان سوباتایلی افشار –
مجدالسلطنه
https://sozumuz1.blogspot.com/2025/03/blog-post.html
مجدالسلطنه
و مَشَدی باقر احرار در بازجویی مقامات عوثمانلی از اسکندر خان افشار اورمویی در
رواندوز عراق
https://sozumuz1.blogspot.com/2025/03/blog-post_9.html
اعلامیهی
نیکیتین بر علیه فرماندهان قوای تورک بومی: مجدالسلطنه، مشدی باقر و میرزه آقا
بلوری
[3] شخصیت
ملی تورک تبریزلی حاجی بیگ (حاجی میرزا آقا بلوری) و حزب مجاهدان تورک (تورک موجاهیدلهر
فیرقهسی)
[4] شعر
تورکی تقی رفعت در مراسم استقبال از خلیل پاشا
[5] توفیق همدانی: برپاکردن طاق نصرت در
تبریز در پیشواز اوردوی تورک –اسلام، تقدیم دستههای گل از طرف دختران تبریزی به
خلاصکاران تورک، قتل شوهر خواهر تزار روسیه در قوْشاچای و کونسول روسیه در ساۇوجبۇلاق
https://sozumuz1.blogspot.com/2020/05/blog-post_22.html
ورود پیروزمندانهمان به تبریز، عبور عساکرمان از زیر طاق
ظفر، شادمانی و سرورها
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/09/blog-post_15.html
استقبال شدید همدان از قوا و فرماندهی قوشون عوثمانلی، علی
احسان پاشا
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/01/blog-post_67.html
استقبال تبریز از نفرات دلیر و سلحشور علی احسان پاشا و
اوردوی نجاتبخش عوثمانلی
[6]
سعید سالماسی در دورهی جنگ داخلی در تورکایلی (بین تورکهای مشروطهطلب و
مخالفان آنها) در سال ۱۹۰۹ و در سن ۲۱ سالهگی در استانبول به یک هستهی پنج نفره از
ناسیونالیستهای تورک و اعضای اتحاد و ترقی منسوب به گنج عوثمانلیلار (اسماعیل
افندی، یعقوب افندی، مصطفی افندی، خلیل افندی، ....)، که به نیت یاری به آزادیخواهان
تورک عازم آزربایجان بودند پیوست. این گروه چریکی به فرماندهی خلیل بیگ پس از طی
مسیری طولانی و به همراه نفراتی که در مسیر راه به ایشان ملحق شدند، از مرز قوتور
به آزربایجان وارد شد. پنج روز نخست را به تبلیغات و تعلیم نیروهای چریکی بومی در
سالماس به منظور آماده کردن نیرویی مسلح برای مقابله با قوای ماکو و آزادسازی خوی
و اورمو و نهایتا تبریز گذراند. روز پنجم، دو هزار – سه هزار اشقیای کورد، به کمینگاه
تیمی پنجاه نفره از چریکهای تورک مزبور در موقع ههشهرید (حاشیه رود) و گروهی
دویست نفره از شاهیسئوهنهایی که به یاریشان آمده بودند، حمله نمود. در نخستین
نبرد چریکهای تورک به فرماندهی خلیل بیگ قهرمانانه و با دادن چهل شهید و ٥٠-٦٠
مجروح، موفق به شکست دادن مهاجمین کورد شدند. اما پس از آن مورد تهاجم یک گروه
منتخب و گزیدهی دویست نفره از نفرات کورد قرار گرفتند. در این نبرد، گروه چریکی
تورک یک شهید و دو مجروح دیگر داد. آن یک شهید، سعید سالماسی بود.
آغیت
-مرثیهی تورکی در سوگ عمر ناجی: ناجی وطن یولوندا فدا ائتدی جانینی، ایرانایلینده
تؤکدو او قیمتلی قانینی
[7] خلیل پاشا هواخواه استقلال جنوب آزربایجان و اتحاد آن با جمهوری
نوپای خلق آزربایجان - مساوات بوده و بدین سبب نیز در همان دوره مورد اعتراض پانایرانیستها
قرار گرفته بود. «با تاسیس
جمهوری مساوات در شمال آزربایجان، خلیل پاشا از فرماندهان نیروهای عثمانی در
آزربایجان، از سوی نشریات فارسی آن دوره، به رساندن پیغامهای مقامات دولت جمهوری
تازه تاسیسشدهی خلق آزربایجان - مساوات به مقامات رسمی در جنوب آزربایجان دائر
به دعوت برای اتحاد جمهوری خلق آزربایجان با ایالت آزربایجان ایران متهم و سرزنش
شده بود». منبع: حسن ارفع. در خدمت پنج شاه.
١٣٧٩، تهران، ص ١٠٠. گفته میشود اطلاق نام آزربایجان به
لحاظ سیاسی به شمال ارس - غرب خزر زائیدهی اندیشهی شخص خلیل پاشا بود و وی از
این دورنگری مقصد الحاق آزربایجان ایران به دولت جدید التاسیس آزربایجان را داشته
است. قبل از آن نیز در نخستین آزادسازی جنوب آزربایجان توسط نیروهای عوثمانلی به
سال ١٩١٥، سران اتحاد و ترقی خواهان استقلال جنوب آزربایجان و اتحاد آن با شمال
آزربایجان بودهاند. تقی رفعت نیز در آن مقطع کاملاً بر این امر و کارنامهی گذشته
و برنامههای آیندهی خلیل پاشا آشنا و احتمالا موافق با آنها بود. او شاید از
این رو آگاهانه در شعر تورکیای که در تقدیر خلیل پاشا سرود و در مراسم استقبال از اوردوی اسلام در تبریز به او
تقدیم کرد بر صفت «استقلالدهندهگی» وی تاکید و از او به همین علت تشکر نمود.
میرزه
تقی خان رفعت از پیشگامان خودآگاهی ملی تورک در ایران-تورکایلی، شخصیت دوم
حکومت اتحاد و جمهوری آزادی ستان، رهبر جناح تورکگرای مودرن - دموکراتیک در فرقهی
دموکرات آزربایجان
[8] نیروهای عوثمانلی و آزادسازی زبان
تورکی در تورکایلی و ایران
http://sozumuz1.blogspot.com/2016/08/blog-post_91.html
تورکی زبان رسمی فوج همدان در سالهای جنگ جهانی اول
[9] نامهی
تشکر ستارخان به حزب ارمنی هونچاکیان
https://sozumuz1.blogspot.com/2024/06/blog-post_12.html
ستارخان
چیزی نیست به جز یک ابزار مطیع در دست حزب داشناک. بر تبریز داشناکها حکومت میکنند.
حمله به تهران و اشغال آن را داشناکسوتیون طراحی کرد.
https://sozumuz1.blogspot.com/2024/06/blog-post_9.html
حزب
داشناک، رهبر جنبش مشروطه در تبریز
https://sozumuz1.blogspot.com/2023/01/blog-post_14.html
قتل
ارشدالدوله پدر معنوی و محرک تاسیس انجمن آزربایجان و داماد ناصرالدین شاه به دست
مشروطهطلبان انگلیسی و داشناکها
[10]
ولیعهد محمدحسن میرزا قاجار به روایت خلیل پاشا قوُت
[11]
حزب اتحاد و ترقی اسلام-اتحاد تورک: حزب اتحاد و ترقی اسلام-اتحاد تورک با توصیهی «محمت راغب بیگ» (نائب
سرکونسولگری عوثمانلی در تبریز) هنگامی که وی در جنوب اورمو (اورمیه) در ساووجبولاق
(مهاباد بعدی) بود، در آن شهر به عنوان یک جمعیت سیاسی و اجتماعی تاسیس شد. این
حزب در آغاز یک حزب اتحاد اسلامی («فرقهی اتحاد اسلام») بر اساس ایدئولوژی اتحاد
اسلام عوثمانلی (اتحاد ملل مسلمان به رهبری عوثمانلی بر علیه دولتهای
استعماری و متهاجم اوروپایی) بود که بعدا توسط جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی
مبدل به یک حزب ناسیونالیست تورکگرا («اتحاد تورک») شد. و به زودی شعبههای آن
در سرتاسر تورکایلی در اورمو (اورمیه)، سالماس، خوی، تبریز، مراغه، همدان، اردبیل،
... گسترده و تبدیل به حزبی سراسری گشت. این حزب در صدد چاپ رسالهها و نشریات به
تورکی مشترک غربی در اورمو (اورمیه) و تبریز (موفق به آن شد) برای تبلیغ مرام و
اندیشهی سیاسی خود بود. موسسین حزب عبارت بودند از: «جمشید خان سوباتایلی افشار
اورمویی مجدالسلطنه» حاکم سابق اورمو (اورمیه) و خوی و از سرآمدان اورمو (اورمیه)،
«حاجی پیشنماز آقا سلماسی» از مجاهدان، «حاجی بیگ میرزا آقا بلوری تبریزی» رهبر
مجاهدین تورک در تبریز، «قاضی علی» نائب حکومت ساووجبولاق، و مینباشی «احمد
وجدانی» مدیر بیمارستان هلال احمر ساووجبولاق. پس از گسترش تشکیلات «حزب اتحاد و
ترقی اسلام - اتحاد تورک» و انتقال مرکزیت آن به تبریز، جمشید خان سوباتایلی
افشار اورمویی - مجدالسلطنه رهبر ملی تورک رئیس، «حاجی بیگ میرزا آقا بلوری» نائب
رئیس، «میرزا فضل الله» رئیس شعبهی اورمو (اورمیه)، «امین الشرع خوئی» از رهبران
شاخهی خوی آن، «شیخ علی ثقه الاسلام همدانی» از رهبران شاخهی همدان، «حاج شعبانعلی»
از رهبران آن در اردبیل، ... بودند. در سالهای جنگ جهانی اول ژؤن تورکها در ادامهی
پروژهی اتحاد اسلام عوثمانلی، همچنین ملیت مشترک با تورکهای شمال غرب ایران،
مانند دورهی مشروطیت، از «حزب اتحاد و ترقی اسلام - اتحاد تورک» حمایت میکردند.
تشکیل «حزب اتحاد اسلام» در خوی، سلماس و اورمو (اورمیه)
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/08/blog-post_31.html
نخستین پرچم ملی تورک در تورکایلی: پرچم اتحاد اسلام (بیرق
بیرلیک)– ١٩١٨
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/01/blog-post_6.html
تصمیم احزاب سیاسی تبریز برای اتحاد و الحاق به آزربایجان
قفقاز
[12]
حزب مجاهدان تورک (تورک موجاهیدلهر فیرقهسی): حزبی محلی در تبریز به سالهای ١٩١٧-١٩١٨، رهبر آن تبریزلی حاجی بیگ
(حاجی میرزا آقا بلوری) بود. با تبدیل شدن حرکت مشروطه به یک حرکت انگلیسی -
پارسی - ارمنی ضد تورک و کشتار مجاهدین تورک از جمله ستارخان توسط مشروطهطلبان
انگلیسی - داشناکها - انجمن آزربایجان، اکثریت بقایای مجاهدین معتدل دورهی
مشروطیت در تبریز که بر خلاف رهبران افراطی حرکت مشروطیت، تمایلات پارسیگرایانه
و ضد تورک نهداشتند – از جمله «باقر خان سالار ملی» - به این حزب تورکگرا
پیوستند. «تورک موجاهیدلهر فیرقهسی» مهمترین تشکیلات بومی ملی، تورکگرا و متحد
اوردوی نجاتبخش اسلام – عوثمانلی در شهر تبریز بود و با تشکیلات ضد تورک و فارسگرا
- ارمنیگرا - روسگرای فرقهی دموکرات آزربایجان تبریز - خیابانی که ضد حزب مجاهدان
تورک (تورک موجاهیدلهر فیرقهسی) و رهبر آن تبریزلی حاجی بیگ (حاجی میرزا آقا
بلوری) بود مبارزه
میکرد.
حزب
مجاهدان تورک (تورک موجاهيدلهر فيرقهسی) و رهبر آن تبريزلی حاجی بيگ (حاجی ميرزا
آقا بلوری)
https://sozumuz1.blogspot.com/2018/12/blog-post_9.html
تصمیم احزاب سیاسی تبریز برای اتحاد و الحاق بهآزربایجان
قفقاز
[13] میرزه علی هئیت در سال ١٩١٨ «حزب اتحاد اسلام» در تبریز را تاسیس
و رهبر ایرانی آن شد (رهبر عوثمانلی حزب یوسف ضیاء طالبزاده بود). دو برادر او
ناصر خان لشکر و حسین خان هم عضو حزب شدند. «حزب اتحاد اسلام» تاسیس شده توسط علی
هئیت که تشکیلاتی محدود به تبریز بود، غیر از «حزب اتحاد و ترقی اسلام» تاسیس شده
توسط جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی مجدالسلطنه که حاجی بیگ میرزا آقا بلوری
تبریزی نائب رئیس آن و حزبی سراسری بود است.
میرزه علی آقا هئیت تبریزی: یک شخصیت ملی تورک
[14] شعبهی
حزب اتّحاد و ترقّی، و کومیتهی اتّحاد اسلام در تبریز، ١٩٢٢-١٩٢٣
[15] قایناق-منبع:
ATASE, BDH, kl. no. 193, d.
no. 817, f. 24-25
[16] اصطلاح تورکی «باشی بوزوکBaşı bozuk - باشی پوزوقBaşı pozuq » در قرن هفده
به معنی حَشَر، چریک، سپاه بی نظم، چته، سرآزاد، لشکر نامنظم، سپاهی داوطلب
مقابل اجری خوار و مزدور، لشکر، سپه بود. («چریک» کلمهای تورکی – موغولی، «حشر» شاید
تورکی، و «چته» صربی است). در بالکان و قفقاز - تورکایلی «قاچاق»ها، در زبان
ارمنی «فدایی»ها، در شمال دریای سیاه - قفقاز «کوساک - کاساک»ها (قازاق)، ... از
مصادیق باشی بوزوقها در قرون آتی بودند. فدایی کلمهای با ریشهی عربی است که در
آغاز برای نامیدن باشی پوزوقها، قاچاقها و ... ارمنی، سپس پارتیزانها و میلیسهای
غیر منظم و داوطلب ارمنی پیوسته به حرکت ملی ارمنی در آناتولی و نواحی مجاور در
قفقاز و تورکایلی که بر علیه عشایر کورد، عساکر حمیدیه، نهایتا دولت عوثمانلی و
قاجار و تورکان بومی و برای به دست آوردن خودمختاری (آرمئناکان) و یا استقلال
(داشناک، هینچاک) میجنگیدند به کار میرفت. به مرور زمان فدایی معنی تروریست
ارمنی را کسب کرد.
جماعت ارامنه و آخرین نقشهی آنها برای تاسیس دولت
ارمنی، به قلم جمشیدخان سوباتایلی افشار اورمویی مجدالسلطنه- سال ١٨٩٤
[17]
اعتراف رسمی به وجود «حکومت ملی تورک» («دولت اتحاد تورکایلی»)
به صدارت جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی - مجدالسلطنه در سالهای آخر جنگ
جهانی اول
No comments:
Post a Comment